111
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 6-SON (YOʻITJ)
BOSHLANGʻICH SINFLARDA OʻQUVCHILARDAGI KREATIV
FIKRLASHNI RIVOJLANTIRISH
Sayfullayeva Sabohat Bakir qizi
23-maktab. Boshlangʻich taʼlim oʻqituvchisi
https://doi.org/
10.5281/зенодо.15654237
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 01-iyun 2025 yil
Ma’qullandi: 03-iyun 2025 yil
Nashr qilindi: 13-iyun 2025 yil
Ushbu maqolada boshlangʻich sinf o‘quvchilarida
kreativ fikrlashni rivojlantirish masalasi ko‘rib
chiqilgan. XXI asrda ijodiy tafakkur insonning muhim
kompetensiyalaridan biri sifatida qaralmoqda. Shu
nuqtai
nazardan,
ta’lim
jarayonida,
ayniqsa
boshlangʻich bosqichda kreativ fikrlashni shakllantirish
zarurati ortib bormoqda. Maqolada kreativ fikrlash
tushunchasi, uning psixologik asoslari, rivojlantirish
metodlari, o‘qituvchining roli va zamonaviy ta’lim
vositalarining ahamiyati tahlil qilingan. Shuningdek,
amaliy misollar, interaktiv usullar va baholash
mexanizmlari orqali kreativlikni rivojlantirish bo‘yicha
takliflar berilgan. Maqola yakunida kreativ fikrlashni
rivojlantirishning muhimligi ta’kidlangan va kelajak
avlodni tayyorlashdagi o‘rni asoslab berilgan.
KEY WORDS
Kreativ fikrlash, boshlangʻich
ta’lim, o‘quvchi faoliyati, ijodkorlik,
interaktiv metodlar, o‘qituvchi roli,
divergent
tafakkur,
ta’lim
innovatsiyalari.
Kirish
XXI asrda inson kapitalining eng muhim ko‘rsatkichlaridan biri bu ijodiy, ya’ni kreativ fikrlash
qobiliyatidir. Bugungi globallashuv sharoitida o‘zgaruvchan ijtimoiy-iqtisodiy muhit,
texnologik taraqqiyot, yangi kasblarning paydo bo‘lishi va sun’iy intellektning rivojlanishi
insondan doimo yangicha yondashuv, muammolarga innovatsion yechim topish va moslasha
olishni talab etmoqda. Bu esa ta’lim tizimiga, xususan, boshlangʻich taʼlim bosqichiga katta
mas’uliyat yuklaydi. Zero, inson shaxsining intellektual, axloqiy va ijodiy salohiyati aynan shu
davrda shakllana boshlaydi.
Boshlangʻich sinf o‘quvchilari bilan ishlashda kreativ fikrlashni rivojlantirish bu nafaqat
fanlarni o‘rgatish, balki ularda mustaqil fikrlash, muammoga yangicha qarash, turli g‘oyalarni
ilgari surish va ularni sinab ko‘rish ko‘nikmalarini shakllantirishni ham nazarda tutadi.
Asosiy qism
Kreativ fikrlash bu mavjud ma’lumotlar asosida yangi g‘oyalar yaratish, nodavlat (standartdan
tashqari) yondashuvlarni ilgari surish, muammolarni o‘zgacha usullar bilan hal qilish
jarayonidir. Psixologlar tomonidan ta’kidlanishicha, kreativ fikrlash inson tafakkurining eng
yuqori darajalaridan biridir va u bolalikdan rivojlantirilishi lozim. Kreativ fikrlovchi o‘quvchi
quyidagi xususiyatlarga ega bo‘ladi:
1.Muammolarga turli burchaklardan qaray oladi;
2.O‘z g‘oyalarini erkin ifodalaydi;
112
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 6-SON (YOʻITJ)
3.Yangi yondashuvlar taklif qiladi;
4.Avvalgi bilimlarini yangi vaziyatda qo‘llay oladi;
5.Tanqidiy fikr yuritadi va o‘z fikrini asoslay oladi.
Boshlangʻich ta’lim bosqichida kreativ fikrlashni rivojlantirish quyidagi omillarga bevosita
bogʻliq:
O‘quv muhitining erkinligi
. O‘quvchi o‘z fikrini erkin ifodalashi uchun maktabda do‘stona,
qo‘llab-quvvatlovchi muhit bo‘lishi zarur. O‘qituvchining har bir g‘oyaga e’tiborli bo‘lishi,
noto‘g‘ri fikr uchun tanbeh bermasligi bolaning o‘ziga bo‘lgan ishonchini oshiradi.
Interaktiv metodlardan foydalanish
. Rolli o‘yinlar, muammoli savollar, guruhli ishlar,
loyihaviy topshiriqlar kreatin fikrlashni rag‘batlantiradi. Masalan, “Agar men prezident
bo‘lganimda...”, “O‘ylab top: bu nimaning bir qismi?” kabi topshiriqlar bolani mustaqil
fikrlashga undaydi.
Fanlararo bog‘liqlik
. Fanlarni integratsiyalash orqali bolada kompleks fikrlash rivojlanadi.
Masalan, rasm chizish orqali matematik shakllarni o‘rganish yoki adabiyot darsida fizikaviy
hodisalarni tasvirlash orqali fanlararo integratsiya amalga oshiriladi.
Savol berishga undash
. Savol berish kreativ fikrlashning eng muhim belgilaridan biri.
O‘qituvchi bolalarni savol berishga, kuzatishga, taxmin qilishga rag‘batlantirishi kerak.
Texnologiyadan foydalanish.
Multimedia vositalari, interaktiv doskalar, elektron dasturlar
kreativ fikrlashni rivojlantirishda muhim rol o‘ynaydi. Masalan, Minecraft Education, Scratch
dasturlari orqali bolalar virtual loyihalar yaratib, o‘z tasavvurlarini amalga oshira oladilar.
Kreativ fikrlashni an’anaviy testlar bilan baholab bo‘lmaydi. Shuning uchun zamonaviy
baholash usullari portfoliolar, loyihalar, og‘zaki taqdimotlar, yakuniy mahsulot asosida
baholash kabi yondashuvlar qo‘llaniladi. Torrens kreativ fikr testlari (TTCT) ham boshlang‘ich
sinflar uchun moslashtirilgan holda qo‘llanilishi mumkin. Quyidagi metodlar boshlang‘ich
sinflarda keng qo‘llansa bo‘ladi:
“Yangi predmet ixtirosi”
: bolalar mavjud buyumlarning yangi kombinatsiyasini o‘ylab
topadilar.
“Agar...” metodikasi
: “Agar odamlar ucholsa, nima bo‘lardi?”, “Agar suv rangsiz bo‘lmasa,
nima o‘zgarardi?” kabi savollar orqali faraz qilishga o‘rgatiladi.
“Bir rasmga ko‘p hikoya”
: bir rasm asosida bir nechta turli hikoya tuzish topshirig‘i.
Bu kabi topshiriqlar bolalarda divergent fikrlash, tasavvur, muammoli vaziyatdan chiqish,
g‘oyalarni ilgari surish ko‘nikmalarini rivojlantiradi. O‘qituvchi kreativ fikrlashni
rivojlantirishda asosiy vositachi. U quyidagi fazilatlarga ega bo‘lishi kerak: O‘quvchilarni
rag‘batlantiruvchi; Har bir fikrga hurmat bilan yondashuvchi; O‘zi ham ijodiy fikrlovchi; Yangi
metodikalarga ochiq va moslashuvchan.
Xulosa
Boshlangʻich ta’lim inson tafakkurining poydevori qo‘yiladigan davr. Shu sababli bu bosqichda
o‘quvchilarda kreativ fikrlashni shakllantirish, rivojlantirish va rag‘batlantirish nafaqat ta’lim
sifati, balki jamiyatning kelajakdagi intellektual salohiyati uchun ham muhim omildir. Kreativ
fikrlovchi bola bu kelajakka tayyor, mustaqil fikrlovchi, yangilikka ochiq insondir.
113
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 6-SON (YOʻITJ)
Ta’lim tizimi, ayniqsa boshlang‘ich ta’limda, o‘qituvchilar, metodistlar va ota-onalar birgalikda
harakat qilgan taqdirda, bu maqsadga erishish mumkin. Ijodiy fikrlovchi avlodni tarbiyalash
bu bugunning emas, balki kelajakning yutug‘idir.
Foydalanilgan adabiyotlar.
1.Amabile, T. M. (1996).
Creativity in context: Update to the social psychology of creativity.
Westview Press.
2.Beane, J. A. (1997).
Curriculum integration: Designing the core of democratic education.
Teachers College Press.
3.Costa, A. L., & Kallick, B. (2000).
Discovering & exploring habits of mind.
Association for
Supervision and Curriculum Development.
4.Craft, A. (2005).
Creativity in schools: Tensions and dilemmas.
Routledge.
5.Cropley, A. J. (2001).
Creativity in education and learning: A guide for teachers and educators.
Routledge.
6.Guilford, J. P. (1967).
The nature of human intelligence.
McGraw-Hill.
7.Mishra, P., & Koehler, M. J. (2006). Technological pedagogical content knowledge: A
framework for teacher knowledge.
Teachers College Record, 108
(6), 1017–1054.
