61
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 6-SON, 2-QISM (YOʻITJ)
NIKOH VA OILA HAQIDAGI TASAVVURLAR
Rahmatullayeva Yasmina
Asadullayeva Shahrizoda
CHDPU gumanitar fanlar fakulteti
O’zbek tili va adabiyoti yo’nalishi 24/1-guruh talabasi
raxmatullayevayasmina683@gmail.com
asadullaayevashaxrizoda9@gmail.com
Ilmiy rahbar: Ozodqulov Olimjon Bahodir o’g’li
CHDPU Psixologiya kafedrasi o’qituvchisi
https://doi.org/
10.5281/zenodo.15705107
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi:11-iyun 2025 yil
Ma’qullandi: 13-iyun 2025 yil
Nashr qilindi: 20-iyun 2025 yil
Ushbu maqola nikoh va oila haqidagi
tasavvurlarning tarixiy va madaniy o'zgarishlarini
o'rganadi. Turli davrlarda va madaniyatlarda nikoh va
oilaning roli, tuzilishi, funksiyalari va qadriyatlari tahlil
qilinadi. Maqolada nikoh va oila institutining
evolyutsiyasi, zamonaviy tendensiyalari va kelajakdagi
istiqbollari muhokama qilinadi.
KEY WORDS
Nikoh, oila, tasavvurlar,
tarix,
madaniyat,
evolyutsiya,
tendensiyalar.
Kirish
Nikoh va oila insoniyat tarixida eng qadimiy va muhim ijtimoiy institutlardan biridir. Ular
jamiyatning asosiy birligi sifatida insoniyatning biologik, iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy
ehtiyojlarini qondirishda muhim rol o'ynaydi. Nikoh va oila haqidagi tasavvurlar turli
davrlarda va madaniyatlarda sezilarli darajada farq qilgan.
Nikoh va oila jamiyatning eng muhim ijtimoiy institutlaridan biridir. Insoniyat tarixida turli
davr va madaniyatlarda nikoh va oila haqidagi tasavvurlar shakllanib kelgan, ular jamiyatning
madaniy, diniy va iqtisodiy sharoitiga qarab o‘zgarib turgan.
Nikoh — erkak va ayol o‘rtasidagi rasmiy, ijtimoiy va ko‘pincha diniy asosda
mustahkamlangan munosabatdir. U faqat ikki inson o‘rtasidagi shartnoma emas, balki jamiyat
oldidagi masʼuliyat hamdir. Nikoh orqali ikki oila bog‘lanadi, oilaviy hayot boshlanadi va
kelajak avlodlar uchun asos yaratiladi.
Oila — qon-qarindoshlik, nikoh yoki farzand asrab olish asosida shakllangan, birgalikda
yashaydigan va o‘zaro iqtisodiy, maʼnaviy, ijtimoiy munosabatlar bilan bog‘langan kishilar
guruhidir. Oila insonga mehr, tarbiya, qo‘llab-quvvatlash muhitini beradi.
An’anaviy qarashlar: Odatda erkak boshliqlik qiladigan, ayol esa uy va farzandlar tarbiyasi
bilan shug‘ullanuvchi model asosida shakllangan. Nikoh ota-onaning roziligi, el-urfi asosida
amalga oshirilgan.
Zamonaviy qarashlar: Bugungi kunda juftlar o‘zaro tenglik, hurmat va sevgi asosida nikohga
kirishmoqda. Shaxsiy tanlov, taʼlim, ish faoliyati, o‘zaro muvofiqlik kabi omillar muhim o‘rin
tutmoqda.
Oila jamiyatning kichik modeli bo‘lib, unda inson birinchi ijtimoiy tajribasini oladi. Ma’naviyat,
vatanparvarlik, mehr-oqibat, axloqiy qadriyatlar aynan oilada shakllanadi. Shuningdek, oila
iqtisodiy barqarorlik va ijtimoiy taraqqiyot uchun asosiy omillardan biridir.
Islom dini nikoh va oilaga katta ahamiyat beradi. Nikoh halol yo‘l bilan munosabat
o‘rnatishning yagona vositasi sifatida qaraladi. Oila boshlig‘i sifatida erkakka mas’uliyat
yuklanadi, ayolga esa eʼzoz va hurmat beriladi. Farzand tarbiyasi ota-onaning eng katta burchi
hisoblanadi.
62
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 6-SON, 2-QISM (YOʻITJ)
Zamonaviy davrda nikoh va oila institutlari turli muammolarga duch kelmoqda: ajralishlar,
oilaviy zo‘ravonlik, ishonchsizlik va ma’naviy bo‘shliqlar. Bu holatlarga qarshi turish uchun:
yoshlarga nikohdan oldin ma’naviy-ma’rifiy tayyorgarlik berish,
oilaviy mas’uliyatni anglatish,
murosa va sabr fazilatlarini targ‘ib qilish zarur.
Nikoh va oila mavzusi sotsiologiya, antropologiya, tarix, psixologiya va boshqa fanlar
doirasida keng o'rganilgan. Ushbu mavzuga oid ko'plab ilmiy ishlar mavjud bo'lib, ularda
nikoh va oilaning kelib chiqishi, evolyutsiyasi, tuzilishi, funksiyalari va qadriyatlari tahlil
qilinadi.
•
Sotsiologik nazariyalar: Emil Dyurkgeym, Maks Veber, Karl Marks va boshqa
sotsiologlarning nikoh va oilaga oid qarashlari.
•
Antropologik tadqiqotlar: Margaret Mid, Bronislav Malinovskiy va boshqa
antropologlarning turli madaniyatlarda nikoh va oilaning o'ziga xos xususiyatlarini
o'rganishga oid ishlari.
• Tarixiy tadqiqotlar: Nikoh va oilaning tarixiy evolyutsiyasi, turli davrlarda nikoh va oilaning
roli va ahamiyatining o'zgarishi.
Ushbu maqolada quyidagi tadqiqot usullaridan foydalanilgan:
• Tarixiy tahlil: Nikoh va oila haqidagi tasavvurlarning tarixiy o'zgarishlarini o'rganish.
• Qiyosiy tahlil: Turli madaniyatlarda nikoh va oilaning o'ziga xos xususiyatlarini solishtirish.
• Sistemali tahlil: Nikoh va oilaning ijtimoiy tizimning bir qismi sifatida o'rganish.
• Nikoh va oilaning tarixiy evolyutsiyasi: Dastlabki jamoa tuzumidan zamonaviy jamiyatgacha
nikoh va oilaning o'zgarishi.
• Turli madaniyatlarda nikoh va oila: Poligamiya, monogamiya, patriarxat, matriarxat kabi
nikoh va oila shakllarining madaniy xususiyatlari.
• Nikoh va oilaning zamonaviy tendensiyalari: Nikohning kechiktirilishi, ajralishlar sonining
ortishi, bir jinsli nikohlar, nikohsiz yashash kabi tendensiyalar.
•
Nikoh va oilaning kelajakdagi istiqbollari: Globalizatsiya, urbanizatsiya, texnologik
o'zgarishlar va boshqa omillarning nikoh va oilaga ta'siri[4].
Xulosa
Nikoh va oila haqidagi tasavvurlar tarixiy va madaniy kontekstga bog'liq ravishda o'zgarib
turadi. Nikoh va oila instituti insoniyat tarixida muhim rol o'ynagan va kelajakda ham o'z
ahamiyatini saqlab qoladi. Zamonaviy jamiyatda nikoh va oila oldida turgan asosiy
muammolar va istiqbollarni o'rganish jamiyatning barqaror rivojlanishiga hissa qo'shadi.
Nikoh va oila inson hayotidagi eng muhim va muqaddas institutlardan biridir. U nafaqat
shaxsiy baxt va muvozanatli rivojlanish uchun asos bo‘lib xizmat qiladi, balki jamiyatning
barqarorligi va ma’naviy qadriyatlarini saqlashda ham hal qiluvchi rol o‘ynaydi.
Tarixiy jihatdan nikoh turli madaniyat va dinlarda muqaddas hisoblangan, oila esa bolalarni
tarbiyalash, ularga ijtimoiy va axloqiy qadriyatlarni o‘rgatish muhiti sifatida shakllangan.
Zamonaviy dunyoda oila tushunchasi o‘zgarishga uchragan bo‘lsa-da, uning asosiy vazifasi –
yaqinlar o‘rtasida ishonch, mehr va o‘zaro hurumatni mustahkamlash – hali ham o‘z
ahamiyatini yo‘qotmagan.
Ijtimoiy, iqtisodiy va madaniy o‘zgarishlar oila qurish va nikoh haqidagi qarashlarni yangicha
shakllantirmoqda. Shu bilan birga, oilaning barqarorligi va baxtli nikohning muvaffaqiyati ikki
tomonning fidoyilik, sabr-li va o‘zaro hurmatiga bog‘liqligi haqidagi an’anaviy qarashlar ham
doimo aktualdir.
Xulosa qilib aytganda, nikoh va oila haqidagi tasavvurlar qanchalik o‘zgarsa ham, ular
insoniyat uchungina emas, balki butun jamiyat uchun ahamiyatli bo‘lib qoladi. Oila – bu
insoniyat kelajagini shakllantiruvchi kuchdir va uning salomatligi har birimizning shaxsiy va
ijtimoiy mas’uliyatidir.
63
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 6-SON, 2-QISM (YOʻITJ)
Foydalanilgan adabiyotlar ro'yxati:
1.
Dyurkgeym, E. (2018). Oilaviy hayot.
2.
Giddens, E. (2015). Sotsiologiya.
3.
Mid, M. (2006). Madaniyat va bolalik.
4.
Malinovskiy, B. (2004). Oila va nikoh.
5.
Safarov, A. (2020). Oila sotsiologiyasi.
6.
https://www.researchgate.net/publication/392164330_INTERNATIONAL_BULLETIN_
OF_APPLIED_SCIENCE_AND_TECHNOLOGY_ECHNOLOGY_IBAST_PEDAGOGICAL_PSYCHOLOGI
CAL_ASPECTS_OF_MILITARY_PATRIOTIC_EDUCATION_IN_GENERAL_SECONDARY_EDUCATIO
7.
https://www.researchgate.net/publication/392197507_2025-02-01-17-21-
34_a6e5a90f443173108650c03cb86f3648
8.
https://www.researchgate.net/publication/392164532_INNOVATIVE_RESEARCH_IN_
MODERN_EDUCATION_Hosted_from_Toronto_Canada_THE_SUBJECT_OF_MILITARY_PSYCHOL
9.
https://www.researchgate.net/publication/392164276_EURASIAN_JOURNAL_OF_SOC
IAL_SCIENCES_PHILOSOPHY_AND_CULTURE_PSYCHOLOGICAL_TRAINING_OF_ATHLETES_BE
https://www.researchgate.net/publication/392162413_YOPA0213_5
