34
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 6-SON, 2-QISM (YOʻITJ)
PARIJ BITIMINING IQLIM O‘ZGARISHIGA MOSLASHUV
BO‘YICHA XALQARO HUQUQIY MAQOMI
Aliyev Azizbek
Toshkent davlat yuridik universiteti magistranti
https://doi.org/
10.5281/zenodo.15697447
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi:11-iyun 2025 yil
Ma’qullandi: 13-iyun 2025 yil
Nashr qilindi: 19-iyun 2025 yil
aqolada iqlim o‘zgarishiga moslashish masalasida
xalqaro moliyaviy mexanizmlar ya’ni Yashil iqlim
jamg‘armasi, Adaptatsiya jamg‘armasining faoliyat
yo‘nalishlari, vazifa va funksiyalariga e’tibor qaratilgan.
KEY WORDS
Moslashuv mexanizmlari, Parij
bitimi, iqlim o‘zgarishlari, global
baholash,
Adaptatsiya
jamg‘armasi, aholi salomatligi,
iqlimga
moslashtirish,
global
harorat o‘sishi, issiqxona gazlari.
Zamonaviy dunyoda global iqlim o‘zgarishi insoniyat oldida turgan eng murakkab va o‘zaro
bog‘liq muammolardan biri sifatida e’tirof etilmoqda. Atmosferaga chiqarilayotgan issiqxona
gazlari miqdorining oshishi, global haroratning ko‘tarilishi, ekstremal ob-havo hodisalari, suv
resurslarining tanqisligi va ekologik muvozanatning buzilishi kabi omillar butun dunyo
davlatlarining barqaror taraqqiyotiga tahdid solmoqda. Ana shu sharoitda xalqaro huquqiy
maydonda ekologik xavfsizlikni ta’minlash, iqlim o‘zgarishiga moslashish va salbiy oqibatlarni
kamaytirish masalalari dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Birlashgan Millatlar Tashkiloti
tomonidan 2015-yil 12-dekabrda Parij shahrida qabul qilingan Parij bitimi iqlim o‘zgarishiga
qarshi kurashishda yangi davrni boshlab berdi va xalqaro hamkorlik uchun huquqiy, siyosiy
va moliyaviy asos yaratdi.
Parij bitimi o‘z mazmun-mohiyati bilan ilgari qabul qilingan ekologik shartnomalardan tubdan
farqlanadi. Unda birinchi bor barcha ishtirokchi davlatlar — rivojlangan hamda
rivojlanayotgan mamlakatlar — iqlim o‘zgarishiga qarshi kurashda umumiy javobgarlikni o‘z
zimmalariga olishgan. Bu bitim
1,5–2°C darajadan yuqori bo‘lmagan global harorat o‘sishini saqlab qolish, atmosferaga
chiqadigan issiqxona gazlari miqdorini kamaytirish, moslashuv mexanizmlarini kuchaytirish
va iqlim barqarorligini ta’minlashga qaratilgan. Ayniqsa, milliy belgilangan hissalar (NDCs)
orqali har bir davlatning ichki siyosiy va iqtisodiy imkoniyatlarini hisobga olgan holda o‘z
majburiyatlarini mustaqil belgilashi va xalqaro miqyosda bu majburiyatlar ustidan
monitoring olib borilishi Parij bitimini huquqiy va amaliy jihatdan universal tusga keltirdi1.
Iqlim o‘zgarishiga moslashuv masalasi Parij bitimining markaziy yo‘nalishlaridan biri
hisoblanadi. Moslashuv — bu atrof-muhitda yuz berayotgan salbiy o‘zgarishlarga ijtimoiy,
iqtisodiy va texnologik jihatdan tayyor bo‘lish, ularni yumshatish yoki zararni
1
35
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 6-SON, 2-QISM (YOʻITJ)
minimallashtirish choralarini o‘z ichiga oladi. Parij bitimida iqlim ta’siriga eng ko‘p duch
keladigan davlatlar, xususan, rivojlanayotgan mamlakatlar uchun moslashuv strategiyalarini
ishlab chiqish va xalqaro yordam ko‘rsatish nazarda tutilgan. Bu esa ekologik tenglik, global
birdamlik va barqaror taraqqiyot tamoyillariga asoslanadi2.
Parij bitimi xalqaro huquq doirasida majburiylik darajasi bo‘yicha o‘ziga xos formatda
tuzilgan. Ya’ni, hujjatning o‘zi xalqaro majburiyat hisoblanadi, biroq har bir davlat o‘z milliy
hissasini mustaqil belgilaydi. Bu model bir tomondan davlatlarga suveren qaror qabul qilish
imkonini bersa, boshqa tomondan, xalqaro hamkorlik ruhini mustahkamlaydi. Hujjatning
huquqiy maqomi aynan shu jihat orqali xalqaro ekologik huquqda yangi yondashuv —
“yumshoq majburiyatlar” (soft obligations) tushunchasini ilgari surdi3.
2015 yil 12 dekabr kuni Parij shahrida 196 ta ishtirokchi davlat tomonidan qabul qilingan
Parij bitimi, xalqaro iqlim siyosatining huquqiy asoslarini tubdan yangilagan va yangi davrni
boshlab bergan muhim xalqaro hujjat sifatida e’tirof etiladi. Ushbu bitimning huquqiy tabiati,
unga asos bo‘lgan normativ tamoyillar va BMT Iqlim o‘zgarishi to‘g‘risidagi asosiy
konventsiyasi (UNFCCC) bilan o‘zaro aloqadorlik darajasi iqlim huquqi doirasida asosiy
mavzulardan biridir. Parij bitimi o‘z mohiyatiga ko‘ra, konventsiyaning huquqiy davomchisi
hisoblanadi, biroq u ixtiyoriylikka asoslangan “milliy hissalar” mexanizmi orqali yangi,
moslashuvchan yondashuvni joriy etgan4.
Parij bitimining huquqiy tabiatini belgilovchi asos – bu hujjatning xalqaro shartnoma
maqomiga ega bo‘lishidir. Bitim BMT Ustaviga, 1969 yilgi Vena konvensiyasiga va UNFCCC
doirasidagi me’yorlarga mos ravishda tuzilgan bo‘lib, ishtirokchi davlatlar tomonidan
ratifikatsiya qilinganidan so‘ng majburiy huquqiy kuchga ega bo‘lgan. Biroq, bu majburiyatlar
klassik xalqaro shartnomalardagidek qat’iy cheklovlar shaklida emas, balki davlatlar
tomonidan “milliy belgilangan hissalar” (NDCs) ko‘rinishida ixtiyoriy ravishda belgilanadi.
Shunday qilib, bitim “yumshoq majburiyatlar” (soft obligations) tamoyiliga asoslanadi:
davlatlar global maqsadga erishishda harakat qilishi shart, lekin bu harakatlar qanday bo‘lishi
— ularning ichki siyosati bilan belgilanadi.
Parij bitimi o‘z mazmuni bilan BMT Iqlim o‘zgarishi to‘g‘risidagi asosiy konventsiyasining
(1992) normativ va institutsional doirasini to‘ldiradi, lekin o‘rnini egallamaydi. Aksincha, u
UNFCCC asosida qabul qilingan “huquqiy mexanizm” sifatida konventsiyaning tamoyillarini
mustahkamlab, ularni amaliy bosqichga olib chiqadi. Masalan, UNFCCCda “umumiy, lekin
farqlangan javobgarlik” tamoyili ilgari surilgan bo‘lsa, Parij bitimi bu tamoyilni
moslashuvchan, har bir davlatning imkoniyatlariga qarab harakat qilish prinsipi orqali
yangicha formatda amalga oshiradi. Shuningdek, konventsiyada nazarda tutilgan doimiy
konferensiyalar (COP) va yillik yig‘ilishlar Parij bitimi ijrosini nazorat qiluvchi asosiy
institutsional maydon bo‘lib qolmoqda.5
Bitimning muhim tarkibiy qismi — bu yillik hisobotlar va monitoring mexanizmlaridir. Ular
davlatlar tomonidan qabul qilingan milliy hissalarning ijrosini nazorat qilish, o‘zgarishlarni
baholash va global natijalarga erishish darajasini aniqlash uchun xizmat qiladi. Parij bitimi bu
borada uchta asosiy mexanizmni belgilaydi:
Shaffoflik tizimi – barcha ishtirokchi davlatlar har ikki-yilda bir marta o‘z milliy hissalari
bo‘yicha amalga oshirilgan harakatlar, erishilgan natijalar, chiqindilar miqdori va
2
https://unfccc.int/process-and-meetings/the-paris-agreement/the-paris-agreement
3
4
https://unfccc.int/process-and-meetings/the-paris-agreement/the-paris-agreement
5
36
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 6-SON, 2-QISM (YOʻITJ)
moliyalashtirish bo‘yicha axborot berishga majbur. Ushbu hisobotlar texnik ekspertlar
tomonidan baholanadi va xalqaro muhokamaga taqdim etiladi.
Global baholash – har besh-yilda bir marta barcha davlatlar bo‘yicha yig‘ma tahlil o‘tkaziladi.
Bu baholash global haroratni 1,5–2°C doirasida ushlab turishdagi umumiy progressni
ko‘rsatadi.
Monitoring va ekspert tizimi – bitim ijrosini xalqaro miqyosda monitoring qilish uchun
ixtisoslashgan ilmiy va texnik guruhlar faoliyat yuritadi. Bu guruhlar davlatlar hisobotlarini
baholaydi va aniqlangan kamchiliklarni xalqaro darajada muhokama qiladi.
Mazkur tizim iqlim siyosatida javobgarlik, shaffoflik va bilimga asoslangan yondashuvning
kuchayishiga xizmat qilmoqda. Shu bilan birga, bu mexanizmlar davlatlar o‘rtasida ishonchni
mustahkamlash, tajriba almashish va milliy siyosatlarni yanada mukammallashtirish imkonini
beradi.
Bitimning huquqiy asosi uning xalqaro shartnoma maqomidadir. U Vena konvensiyasining
shartnoma tuzish va ratifikatsiya qilish tamoyillariga asoslanadi. Shu bilan birga, bitimda
qatnashuvchi har bir davlat, hujjatga qo‘shilganidan so‘ng, unda belgilangan asosiy
yo‘nalishlarga mos ravishda o‘z harakat dasturini ishlab chiqish huquqiga ega. Bu yondashuv
nafaqat normativ majburiyatlar, balki strategik moslashuv tamoyillarini ham shakllantirishga
xizmat qiladi. Bitimdagi normalar davlatlararo tenglik, o‘zini boshqarish va doimiy hamkorlik
ruhida shakllantirilgan bo‘lib, xalqaro ekologik huquqda yangilik sifatida qaraladi.
Ayniqsa, hujjatda moslashuv konsepsiyasining o‘rni alohida ahamiyatga ega. Parij bitimi
ekologik xavflarni faqat oldini olish bilan cheklanmaydi, balki yuzaga kelgan salbiy ta’sirlar
oqibatlarini yengillashtirish, sharoitga moslashish va xavf ostidagi guruhlarni himoya qilishni
ham maqsad qiladi. Bu yondashuvda iqlimga chidamli infratuzilma yaratish, atrof-muhitdagi
beqarorlikka javoban barqaror boshqaruv mexanizmlarini joriy etish, tabiiy resurslardan
samarali foydalanish va mahalliy darajadagi ekologik chidamlilikni oshirish kabi vositalar
mavjud. Bu choralarning amalga oshirilishi huquqiy jihatdan milliy siyosatlarning ekologik
siyosat bilan uzviy bog‘lanishini talab etadi.
Huquqiy mexanizmlardan tashqari, bitimda moslashuv choralarini iqtisodiy jihatdan qo‘llab-
quvvatlash, ayniqsa kam rivojlangan va xavf ostidagi mamlakatlarga nisbatan adolatli
yondashuvni ta’minlash zarurligi ham ta’kidlanadi. Shu asosda moliyalashtirishga doir
tamoyillar ishlab chiqilgan bo‘lib, ular ekologik ehtiyojlar, iqlim tahdidiga chidamlilik darajasi
va mamlakatlarning iqtisodiy imkoniyatlari asosida belgilanadi. Bu orqali global moliyaviy
resurslardan foydalanishda adolatli taqsimotni huquqiy jihatdan asoslash ko‘zda tutilgan.
Bitimda moliyaviy yondashuvlar markazida rivojlangan davlatlarning ekologik ta’sirini
kamaytirish bilan birga, ekologik jihatdan zaif davlatlarga moliyaviy yordam ko‘rsatish
majburiyati turadi. Bu yordam bevosita mablag‘ ajratish, texnologiyalarni yetkazib berish,
iqlim xavfi monitoringini yuritish va mahalliy loyiha tashabbuslarini moliyalashtirish orqali
amalga oshiriladi. Shu bilan birga, ushbu mablag‘lar ustidan xalqaro darajada ochiq
monitoring yuritiladi va har bir yordamning samarasi baholanadi. Moliyalashtirishda muhim
tamoyillardan biri – bu “yo‘qotish va zararlar” kompensatsiyasidir. Ya’ni, tabiatdagi muqarrar
o‘zgarishlar natijasida zarar ko‘rgan davlatlar va aholi qatlamlariga global iqlim tizimi
doirasida kompensatsiya ajratilishi ko‘zda tutilgan.
Shuningdek, Parij bitimi orqali moliyaviy resurslarni jalb etish jarayoni nafaqat davlatlararo,
balki xalqaro moliyaviy institutlar, banklar, xususiy sektor va fuqarolik jamiyati subyektlarini
37
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 6-SON, 2-QISM (YOʻITJ)
ham qamrab oladi. Bu mexanizm iqlim siyosatida ko‘p tomonlama ishtirokni mustahkamlab,
davlatlar o‘rtasida barqaror sheriklik munosabatini shakllantirishga xizmat qiladi6.
Global iqlim o‘zgarishi insoniyatga ta’sir etuvchi eng jiddiy ekologik muammolardan biri
sifatida tobora kuchayib borayotgan bir paytda, ushbu jarayonga moslashish xalqaro iqlim
siyosatining ajralmas qismi sifatida shakllanmoqda. Birlashgan Millatlar Tashkiloti huzurida
tuzilgan xalqaro huquqiy hujjatlar, jumladan Parij bitimi doirasida davlatlarning faqat iqlimga
salbiy ta’sirni kamaytirish emas, balki iqlim o‘zgarishining mavjud va kelajakdagi oqibatlariga
moslashish choralarini ishlab chiqishi ham asosiy majburiyat sifatida e’tirof etilgan. Bu
yondashuv iqlimga nisbatan faollikni faqat zararni oldini olish bilan emas, balki mavjud
holatni inobatga olgan holda yashash va rivojlanishga moslashish strategiyalarini ishlab
chiqishga yo‘naltiradi.
Moslashuv choralariga oid majburiyatlar har bir davlatdan o‘zining iqlim tahdidlariga
nisbatan tayyorgarlik darajasini oshirishni talab qiladi. Bu tayyorgarlik huquqiy, institutsional
va texnik vositalarni o‘z ichiga oladi. Jumladan, davlatlar:
iqlim xavfiga taalluqli sektoral baholashlar (suv, qishloq xo‘jaligi, sog‘liqni saqlash,
transport)ni yuritishi;
milliy moslashuv strategiyalarini ishlab chiqib, qonunchilik hujjatlariga integratsiya qilishi;
mahalliy darajada barqarorlikni ta’minlovchi infratuzilmalarni modernizatsiya qilishi;
iqlimga chidamli texnologiyalarni amaliyotga joriy qilishi lozim.
Ushbu majburiyatlar ko‘proq ma’lumot almashinuvi, texnik yordam va xalqaro hamkorlik
orqali bajarilishi zarur bo‘lgan kompleks harakatlar tizimiga aylangan. Bundan tashqari, har
bir davlat xalqaro hisobotlar orqali o‘z harakatlarini muntazam e’lon qilishi ham shaffoflik va
javobgarlik tamoyillarini kuchaytiradi.
Ayniqsa, iqlim o‘zgarishidan eng ko‘p aziyat chekayotgan zaif mamlakatlar — kichik orol
davlatlari, qurg‘oqchil mintaqalarda joylashgan davlatlar va kam daromadli iqtisodiy
tizimlarga ega mamlakatlar — uchun alohida yordam mexanizmlari ishlab chiqilgan. Bu
davlatlar ko‘pincha tabiiy resurslarga tobe, iqlim xavfiga juda sezgir, texnologik tayyorgarligi
past va moliyaviy salohiyati cheklangan bo‘ladi. Shu bois ularni iqlim o‘zgarishiga
moslashtirish nafaqat mahalliy, balki xalqaro majburiyat sifatida qaraladi.
Zaif davlatlar uchun ishlab chiqilgan maxsus mexanizmlar quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
Adaptatsiya jamg‘armalari – BMT tizimidagi moliyaviy institutlar orqali iqlimga moslashish
loyihalarini bevosita moliyalashtiradi. Ushbu jamg‘armalarning afzalligi shundaki, ular zaif
davlatlarga murakkab kredit shartlarisiz, bevosita grantlar ko‘rinishida yordam ko‘rsatadi.
Texnologik transfer dasturlari – rivojlangan davlatlar tomonidan ilg‘or texnologiyalarni zaif
mamlakatlarga yetkazish mexanizmlarini yaratadi. Masalan, orol davlatlarda dengiz
toshqinlarining oldini olish uchun sun’iy to‘siqlar, erta ogohlantirish tizimlari, suv resurslarini
tejovchi texnologiyalar joriy etiladi.
Imkoniyatlar yaratish dasturlari – iqlimga oid masalalarda kadrlar tayyorlash, ilmiy
salohiyatni oshirish, muvofiqlashtiruvchi institutlar tashkil etish orqali zaif davlatlarning ichki
boshqaruv imkoniyatlarini kuchaytirishga qaratilgan.
6
38
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 6-SON, 2-QISM (YOʻITJ)
Yo‘qotish va zararlar mexanizmi – bu iqlim o‘zgarishi tufayli yuz berayotgan qaytarib bo‘lmas
yo‘qotishlar, masalan, yer maydonining suv ostida qolishi, biologik resurslarning nobud
bo‘lishi kabi holatlar uchun kompensatsiya ko‘rinishida yordam beruvchi mexanizmdir.
Moslashuv bo‘yicha global tarmoq – davlatlar o‘rtasida moslashuv strategiyalarini baham
ko‘rish, ilg‘or tajribalarni almashish va hamkorlikni rivojlantirishni maqsad qilgan tarmoq
bo‘lib, u zaif davlatlar uchun intellektual yordam vositasi sifatida xizmat qiladi.
Shuni alohida ta’kidlash lozimki, ushbu yordamlar faqat tashqi resurslarga bog‘liq emas. Zaif
davlatlarning o‘zi ham mahalliy ekologik siyosatni mustahkamlash, aholining iqlim
savodxonligini oshirish va sog‘lom boshqaruv tizimini yaratish orqali xalqaro ko‘makdan
samarali foydalanishi kerak. Zero, moslashuv – bu faqat muhofaza chorasi emas, balki yashash
sifati va barqaror rivojlanish garovidir7.
FОYDАLАNILGАN АDАBIYОTLАR RО‘YXАTI:
1. https://uz.wikipedia.org/wiki/Birlashgan_Millatlar_Tashkilotining_Iqlim_o’zgarishi_bo’yi
2. https://unfccc.int/topics/adaptation-and-resilience
3. https://eco.gov.uz/
4. https://unfccc.int/topics/transparency
5. https://unfccc.int/process-and-meetings/the-paris-agreement/the-paris-agreement
6. https://sdgs.un.org/
7
