18
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 6-SON, 2-QISM (YOʻITJ)
SHAXSNING OZODLIGI, SHA’NI VA QADR-QIMMATI
Ibragimova Nigora
Buxoro davlat universiteti talabasi
https://doi.org/
10.5281/zenodo.15679668
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 01-iyun 2025 yil
Ma’qullandi: 03-iyun 2025 yil
Nashr qilindi: 17-iyun 2025 yil
Ushbu maqolada shaxs huquqi va
erkinligi
hamda jamiyatimizda davlat manfaatlarini himoya
qilish orqali shaxs tinchligini va inson xavfsizligi
ta’minlash to‘g‘risida mavzu yoritilgan.
KEY WORDS
shaxs
huquqi,
shaxs
erkinligi,
jamiyat,
davlat
manfaatlari, mulkni, tabiiy muhit,
tinchlikni, inson xavfsizligi va jinoiy
tajovuz.
Hozirda ijtimoiy tarmoqlarda shaxs erkinlikka qarshi sodir etilgan jinoyat
jamoatchilikning keng muhokamalariga sabab bo‘lmoqda.
Dastlabki tergov davomida aniqlanishicha, ushbu jinoyat joriy yilning 24 may kuni
fuqaro V.B.ga nisbatan I.F. tomonidan sodir etilgan va bu haqida ariza bilan murojaat qilingan
vaqtdan boshlab mazkur holat belgilangan tartibda ro‘yxatga olingan holda, ichki ishlar
organlari faoliyatini muvofiqlashtirish bo‘limi tomonidan O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat-
protsessual kodeksining 391-moddasi tartibida tergovga qadar tekshiruv harakatlari amalga
oshiriladi.
Avvalo, O‘zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksining umumiy qism, birinchi
bo‘lim I bobida “Jinoyat kodeksining vazifalari va prinsiplari” ko‘rsatib o‘tilganidek, 2-
moddasida kodeksning vazifalari, ya’ni shaxsni, uning huquq va erkinliklarini, jamiyat va
davlat manfaatlarini, mulkni, tabiiy muhitni, tinchlikni, insoniyat xavfsizligini jinoiy
tajovuzlardan qo‘riqlash, shuningdek jinoyatlarning oldini olish, fuqarolarni respublika
Konstitutsiyasi va qonunlariga rioya qilish ruhida tarbiyalashdan iboratligi ko‘rsatib o‘tilgan.
O‘zbekiston Respublikasining amaldagi qonun hujjatlariga ko‘ra, fuqarolarning
shaxsiy hayoti haqidagi yoki ularning sha’ni va qadr-qimmatini kamsitadigan ma’lumotlarni
oshkor qilmaslik qonunda belgilab qo‘yilgan.
Jumladan, O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 13, 27 va 48-moddalarida
inson, uning hayoti, erkinligi, sha’ni, qadr-qimmati va boshqa daxlsiz huquqlari oliy qadriyat
hisoblanishi, har kim o‘z sha’ni va obro‘siga qilingan tajovuzlardan,
shaxsiy hayotiga
aralashishdan himoyalanish
kishilarning huquqlari erkinliklari,
sha’ni va qadr-qimmatini
hurmat qilishga majbur ekanliklari
qat’iy belgilab qo‘yilgan.
Qolaversa, O‘zbekiston Respublikasi «Ommaviy axborot vositalari to‘g‘risida»gi
Qonunining (yangi tahrirda) 6-moddasiga ko‘ra, ommaviy axborot vositalari
orqali
fuqarolarning sha’ni va qadr-qimmatini
yoki ishchanlik obro‘sini
tahqirlash,
shaxsiy hayotiga aralashish taqiqlanishi
belgilangan.
Shuningdek, Jinoyat-protsessual kodeksining 17-moddasiga muvofiq, inson sha’ni va
qadr-qimmatini kamsitadigan,
uning shaxsiy hayotiga taalluqli ma’lumotlar tarqalib
19
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 6-SON, 2-QISM (YOʻITJ)
ketishiga olib keladigan, sog‘lig‘ini xavf ostiga qo‘yadigan,
asossiz ravishda unga jismoniy
va ma’naviy azob-uqubat yetkazadigan harakatlar qilish yoki qarorlar chiqarish
taqiqlanadi
.
Ushbu kodeksning 19-moddasiga ko‘ra, shu va shunga o‘xshash ma’lumotlarni oshkor
qilmaslik maqsadida ishlarni yopiq sud majlisida ko‘rishga yo‘l qo‘yiladi.
Afsuski, milliy qonunchiligimizda fuqarolarning shaxsiy hayoti haqidagi yoki ularning
sha’ni va qadr-qimmatini kamsitadigan ma’lumotlarni oshkor qilmaslik qonuniy zarurat
sifatida belgilangan bo‘lsa-da, jinoyat ishi doirasida shaxsga doir ma’lumotlarning keng
jamoatchilikka oshkor qilinishi natijasida ushbu shaxs va uning yaqinlari o‘zlarini jamiyatdan
olib qochishlariga, ularning ruhiy tushkunlikka olib kelishi mumkinligi ba’zi mutasaddilarning
e’tiborlaridan chetda qolmoqda.
Bundan tashqari, bu toifadagi jinoyatlarni ijtimoiy tarmoqlarda yoritish davomida
jabrlanuvchi va uning oila a’zolaridan intervyu va boshqa jinoyat ishiga aloqador
ma’lumotlarni olib, ishni sudgacha borgunga qadar fuqarolar orasida
jabrlanuvchining
ko‘rsatmasi asosida boshqa shaxslarni aybdor qilib ko‘rsatish holatlari uchrab turibdi.
Olib borilyotgan tergovlar natijasida ba’zi hollarda gumon qilinayotgan shaxsning
aybsiz bo‘lib chiqayotganligi ham hech kimga sir emas. Misol tariqasida viloyatlarida sodir
bo‘lgan jinsiy erkinlikka qarshi jinoyatlari ham avvaliga tergov organi tomonidan adolatli
qaror qabul qilinmayotganligi haqida keng jamoatchilik o‘rtasida xabar tarqatilgan bo‘lsa-da,
biroq dastlabki tergov jarayonida to‘plangan dalillarga asosan ushbu jinoyatlardagi
holatlar
aslida to‘qib chiqarilganligi
va jabrlanuvchilarning shu tariqa ko‘rsatmalar berishida
boshqa bir shaxslar manfaatdor ekanliklari
aniqlangan.
Aynan, shaxsning sha’ni va qadr-qimmatini hurmat qilish – barcha davlat organlari va
jamoat tashkilotlari, mansabdor shaxslar va fuqarolarning majburiyati bo‘lib, ijtimoiy
tarmoqlar va ommaviy axborot vositalarida yoritilayotgan har bir jinsiy erkinlikka qarshi
jinoyatlar zamirida undan jabr ko‘rgan fuqarolarning sha’ni, qadr-qimmati va obro‘si yotadi.
Afsuski, ba’zi hollarda mazkur jinoyatlar bo‘yicha ma’lumotlar ijtimoiy tarmoqlarda
keng muhokamaga sabab bo‘lishi, u haqidagi ma’lumotlarni uzluksiz va ko‘r-ko‘rona bayon
etib borilishi jinoyatdan jabrlanganlar tomonidan suitsidial harakatlarni amalga oshirishlariga
sabab bo‘lishi mumkin.
Shu munosabat bilan keng jamoatchilik, mas’ul mutasaddilar hamda blogerlardan
yuqorida keltirilgan faktorlarni inobatga olgan holda, bunday turdagi jinoyatlarni tafsilotlarini
yoritmaslik, faqatgina sud hukmi kuchga kirganidan so‘nggina, belgilangan tartibda davlat
idoralarining rasmiy xabarlariga asosan ma’lumotlar yoritilishi maqsadga muvofiq bo‘lar edi.
Targ‘ibot va tashviqot ishlarini amalga etish orqali, O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat
kodeksining bir qator moddalarida shaxsning sha’ni va qadr-qimmatini kamsitish natijasida
sodir etilgan jinoyatlar uchun jinoiy javobgarlik nazarda tutilganligi haqida eslatib o‘tishni
lozim topamiz.
Keyingi kunlarda mazkur mavzular afsuski, trendga chiqib bormoqda.
Menimcha, bu masalaning ikkita muhim mezoni, qirrasi bor.
Birinchi mezoni – masalaning axloqiy, ma’naviy tomoni. Albatta, har bir shaxs o‘zining
reputatsiyasi borasida, alohida qayg‘urishlari kerak. Muomula madaniyati, “me’yoriy etika”,
“axloq normalari”ga rioya qilish darajasi, yuqori bo‘lishi kerak. Chunki, har bir shaxs
jamiyatning ishonch darajasi pasayishiga sabab bo‘lib – bu esa joylarda hokimiyat va davlat
organlariga bo‘lgan ishonchning pasayishiga sabab bo‘ladi.
Ikkinchi tomoni, bu huquqiy mezon hisoblanadi. O‘zbekiston, Konstitutsiyaga ko‘ra –
huquqiy davlat. O‘zbekiston hududida va uning fuqarolari bilan bo‘ladigan barcha
munosabatlar zamirida shaxs huquqi turishi kerak.
O‘zbekiston Konstitutsiyasiga ko‘ra, har bir fuqaro, inson – shaxsiy hayot daxlsizligi
huquqiga ega. Jumladan, davlat mulozimlari ham. Ya’ni, kimdir davlat mulozimi bo‘lib ishlasa,
va u davlat budjetidan oylik olsa – uning shaxsiy daxlsizligini buzish mumkin degani emas.
20
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 6-SON, 2-QISM (YOʻITJ)
Har bir shaxs va davlat mulozimi, ish vaqtida va ish joyida maishiy axloqsizlik qilsa,
to‘g‘ridan to‘g‘ri axloq kodeksini buzgan bo‘ladi, davlat va jamiyat oldida olgan
majburiyatlarini bajarmagan bo‘ladi. Bu – huquqiy ayblovlar uchun asos bo‘la oladi.
Agar yuqoridagi ikkala savolga ham “yo‘q” degan javob olinsa, har bir shaxs
hokimiyatga bildiriladigan e’tiroz, to‘liq huquqiy maqomga, huquqiy kuchga ega bo‘lmaydi.
Xalqaro va O‘zbekiston qonunchiligiga ko‘ra, davlat mulozimlarining ham shaxsiy hayoti
daxlsiz bo‘lishi kerak. Bu masala, ayniqsa, hozirgi informatsion texnologiyalar, ijtimoiy
tarmoqlar davrida juda dolzarb hisoblanadi.
Agar O‘zbekistonda shaxs huquqi va tafakkuri rivojlanmasa, yoki zaif rivojlansa, bu
jamiyatda o‘ta kuchli ziddiyatlarni, ijtimoiy va siyosiy inqirozlarni keltirib chiqarishi aniq
bo‘ladi. O‘zbekiston aholisi, davlat institutlari aniq tasavvur qilishi kerakki, global axborot
oqimlari davrida, millatning inson qadr-qimmati va shaxsiy hayot daxlsizligi tushunchasi
mustahkam rivojlanishi kerak.
Adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Kostitutsiyasi.
2.
O‘zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksi.
3.
O‘zbekiston Respublikasining Jin
oyat protsessual kodeksi
