173
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 6-SON (YOʻITJ)
BOSHLANG‘ICH TA’LIMDA IJODIY TOPSHIRIQLAR
INTEGRATSIYASI: O‘QUVCHILARNING NUTQI VA
TAFAKKURINI RIVOJLANTIRISHNING GLOBAL
YONDASHUVI.
Toshpulatova Guldona Tulqin qizi
Shahrisabz davlat pedagogika instituti
ta’lim tarbiya nazariyasi va metodikasi
(Boshlang‘ich ta’lim) mutaxassisligi
1-bosqich magistri
https://doi.org/
10.5281/zenodo.15673059
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 01-iyun 2025 yil
Ma’qullandi: 03-iyun 2025 yil
Nashr qilindi: 15-iyun 2025 yil
Ushbu
maqolada
boshlang‘ich
sinf
o‘quvchilarining nutqi va tafakkurini rivojlantirishda
ijodiy topshiriqlarning tutgan o‘rni xalqaro ta’lim
amaliyoti
doirasida
tahlil
qilinadi.Pedagogik
nazariyalar va turli mamlakatlar tajribalariga
asoslanilgan holda, maqolada hikoya qilish, fikr
yuritish, rolli o‘yinlar va vizual tafakkurini
rivojlantirish kabi ijodiy strategiyalar yordamida
o‘quvchilarning
kognitiv
va
kommunikativ
ko‘nikmalarini shakllantirish imkoniyatlari ko‘rib
chiqiladi. Shuningdek, boshlang‘ich ta’limda ijodiy
yondashuv orqali o‘quvchilarning tanqidiy fikrlashi va
nutq madaniyatini shakllantirish mexanizmlari taklif
qilinadi.
KEY WORDS
Ijodiy
topshiriqlar,
boshlang‘ich
ta’lim,
nutqni
rivojlantirish,
tafakkur
ko‘nikmalari,
innovatsion
metodlar,
kognitiv
rivojlanish,
shaxsga yo‘naltirilgan yondashuv.
Kirish:
Bugungi davrda, shu jumladan XXI asrda ta’limning maqsadi faktlarni, kitoblarni,
qoidalarni yod olish ema, balki mustaqil fikrlash, ijodkorlik va muloqot qobiliyatini
shakllantirishga qaratilgan. Ayniqsa, boshlang‘ich ta’lim bosqichi bu kompetensiyalarni
shakllantirishda hal qiliuvchi rol o‘ynaydi. Chunki bola shu davrdan boshlab o‘qituvchisi,
sinfdoshlari va maktab o‘quvchilari bilan o‘zaro muloqot almashinadi, bu esa undan mustaqil
fikr talab qiladi. Bugungi vaqtda dunyo bo‘ylab ko‘plab ta’lim tizimlarida ijodiy nutq va
tafakkurni rivojlantirish asosiy metodik yondashuvga aylanmoqda, shu jumladan bizning
davlatda ham o‘quvchilarda ijodiy nutqni shakllantirish maqsadida ko‘plab ilmiy-ishlar,
kitoblar, yangi darsliklar ishlab chiqildi.
Adabiyotlar tahlili:
1. Vigotskiy L.S. – "Maktabgacha va kichik maktab yoshidagi bolalarda tafakkur va nutq".
Asosiy g‘oya: L.S. Vigotskiy bolalarda tafakkur va nutq rivojlanishi ijtimoiy muhit va muloqot
orqali yuzaga chiqishini ta’kidlaydi.
Mavzuga aloqadorligi: Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari uchun ijodiy topshiriqlarni tashkil
etishda ularning sotsiokognitiv taraqqiyot bosqichlari inobatga olinishi lozim.
Integratsiyalashgan topshiriqlar bu taraqqiyotni kuchaytiradi.
2. John Dewey – “Experience and Education” (Tajriba va ta’lim)
174
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 6-SON (YOʻITJ)
Asosiy g‘oya: Dewey ta’limni faoliyat va tajriba bilan bog‘lash tarafdori. O‘quvchilar mustaqil
fikrlash orqali bilimlarni o‘zlashtiradi.
Mavzuga aloqadorligi: Ijodiy topshiriqlarni dars jarayoniga integratsiya qilish Deweyning
konstruktivistik yondashuvini amaliyotga joriy etadi, bu esa nutq va tafakkur rivojlanishini
rag‘batlantiradi.
3. Bloom taksonomiyasi (Benjamin Bloom)
Asosiy g‘oya: Bilim darajalari: bilish, tushunish, qo‘llash, tahlil, sintez va baholash orqali
o‘quvchilarning tafakkur darajalari bosqichma-bosqich rivojlanadi.
Mavzuga aloqadorligi: Ijodiy topshiriqlar (masalan, matn yaratish, vaziyatli dramatizatsiya)
yuqori darajadagi kognitiv ko‘nikmalarni shakllantiradi, ayniqsa integratsiyalashgan fanlar
kontekstida.
4. Howard Gardner – “Multiple Intelligences” (Ko‘p intellektlar nazariyasi)
Asosiy g‘oya: O‘quvchilarda turli intellekt turlari mavjud (masalan, lingvistik, vizual, musiqiy,
kinestetik).
Mavzuga aloqadorligi: Ijodiy topshiriqlarni turli intellekt shakllarini hisobga olgan holda
tuzish, o‘quvchilarning nutqiy va tafakkur salohiyatini keng qamrab olishga xizmat qiladi.
5. Milliy adabiyotlar:
a) G‘.Yoqubov – “Boshlang‘ich ta’lim pedagogikasi”
Asosiy g‘oya: O‘quvchilarning yosh psixologik xususiyatlariga mos dars jarayonini tashkil
qilish zarur.
Aloqadorlik: Ijodiy topshiriqlarni integratsiya qilish yoshga mos faoliyat orqali nutqiy
rivojlanishni ta’minlaydi.
b) R.Xolboyeva – “Boshlang‘ich ta’limda integratsiyalashgan o‘qitish metodikasi”
Asosiy g‘oya: Integratsiya orqali fanlararo aloqadorlikni mustahkamlash mumkin.
Aloqadorlik: Nutqiy mashqlar, adabiyot va atrof-muhit haqidagi fanlarni birlashtirgan
topshiriqlar o‘quvchilarning tafakkur doirasini kengaytiradi.
Ushbu manbada o‘quvchilarning so‘z boyligini kengaytirish, nutqning mantiqiyligini oshirish
hamda emotsional ifodaviyligini boyitishda adabiy matnlar muhim vosita sifatida qaralgan.
Bu g‘oyalar boshlang‘ich sinf o‘quvchilari bilan ishlashda ham dolzarb hisoblanadi.
Tadqiqot metodlari
: mazkur maqola mavzusi o‘z mohiyati bilan amaliy ahamiyatga
ega bo‘lgan, ta’lim-tarbiyada keng qo‘llanilishi mumkin bo‘lgan yo‘nalishdir. Shu boisdan
maqolada ilmiy-nazariy asoslash bilan bir qatorda amaliy kuzatish va eksperiment usullariga
tayanuvchi metodlardan foydalanish maqsadga muvofiq hisoblanadi.
Tadqiqotda dastlab nazariy asoslar ishlab chiqiladi. Buning uchun teoretik metodlardan
foydalaniladi. Bu bosqichda mavzuga doir xorijiy va mahalliy ilmiy adabiyotlar,
dissertatsiyalar, maqolalar, o‘quv dasturlari o‘rganiladi. Mavjud yondashuvlar, konsepsiyalar,
o‘qitish metodlari, psixologik asoslar tahlil qilinadi. Tahlil (analiz) yordamida har bir manbada
ilgari surilgan g‘oyalar ajratib olinadi, muhimlari ajratiladi. Keyinchalik bu ma’lumotlar bir-
biri bilan bog‘lab, umumlashtirish, sintetik tahlil orqali muammo yechimi bo‘yicha dastlabki
nazariy model shakllantiriladi. Shu bosqichda "ijodiy topshiriq", "integratsiya", "nutq rivoji",
175
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 6-SON (YOʻITJ)
"tafakkur rivoji" tushunchalari atroflicha ochib beriladi. Mavjud klassifikatsiyalar solishtirilib,
muallifning yondashuvi aniqlashtiriladi.
Nazariy bazadan so‘ng tadqiqotning empirik bosqichi boshlanadi. Empirik tadqiqotlar orqali
real ta’lim muhitida ijodiy topshiriqlarning o‘quvchilarga ta’siri sinab ko‘riladi. Bunda kuzatuv
metodi muhim rol o‘ynaydi. O‘quv jarayonida bevosita ishtirok etish yoki darslarni
videoyozuv orqali kuzatish orqali o‘quvchilarning ijodiy topshiriqlarga bo‘lgan munosabati,
ularning darsdagi faolligi, savol-javoblarda ishtiroki, nutqiy ifoda uslubi, mustaqil fikr
bildirishi, muammoni yechishdagi faoliyati baholanadi. Bu jarayonlar yozma va
videokuzatuvlar yordamida qayd etiladi.
Kuzatuv bilan birga so‘rovnoma (anketa) metodi qo‘llaniladi. So‘rovnomalar o‘qituvchilarga,
o‘quvchilarga, va kerak bo‘lsa, ota-onalarga mo‘ljallangan bo‘ladi. O‘qituvchilar uchun
so‘rovnomada integratsiyalashgan ijodiy topshiriqlarning darsdagi qo‘llanishi, samaradorligi,
duch kelinayotgan qiyinchiliklar haqida savollar beriladi. O‘quvchilar uchun esa ijodiy
topshiriqlar qanchalik qiziqarli, ularning fikrlash faoliyatini qanday rag‘batlantirgani, nutqiy
faollikda qanday o‘zgarishlar kuzatilgani haqida so‘rovlar o‘tkaziladi. So‘rovnomalar
natijasida mavzu bo‘yicha subyektiv fikrlar to‘planadi, ular umumlashtirilib tahlil qilinadi.
Bundan tashqari, intervyu yoki suhbat metodi qo‘llaniladi. Bu metod chuqurroq tahlil va
shaxsiy fikrlarni aniqlash imkonini beradi. Pedagoglar, metodistlar, ilg‘or tajribaga ega
o‘qituvchilar bilan yarim erkin shakldagi suhbatlar o‘tkaziladi. Ularning amaliy faoliyatda
qanday topshiriqlar qo‘llashi, qanday metodlardan foydalangani, qanday natijalarga erishgani,
hamda qaysi topshiriqlar eng samarali bo‘lgani haqida ma’lumotlar olinadi.
Tadqiqotning eng asosiy va hal qiluvchi metodi – bu eksperiment metodidir. Tajriba sinovlari
orqali tadqiqotda ilgari surilgan g‘oyalarning amalda samara berishi isbotlanadi. Eksperiment
uchun ikki sinf tanlanadi: tajriba guruhi va nazorat guruhi. Tajriba guruhida darslar
integratsiyalashgan ijodiy topshiriqlar asosida olib boriladi. Nazorat guruhida esa an’anaviy
metodlar bilan. Muayyan vaqt davomida (masalan, bir chorak yoki bir o‘quv yilida) ikki
guruhda bir xil mavzular o‘tiladi, ammo metodlar farqli bo‘ladi. Darslar yakunida ikki guruh
o‘quvchilarining nutqiy rivojlanishi, mustaqil fikrlashi, tafakkur tezligi, mantiqiy bog‘lanishlar
qurishi, ijodiy yondashuvi test, yozma ishlanmalar va suhbatlar asosida baholanadi. Bu
natijalar statistik tahlil qilinadi.
Test va diagnostika metodlari orqali o‘quvchilarning dastlabki va yakuniy bilim darajasi
aniqlanadi. Masalan, nutq rivoji uchun hikoya tuzish, rasm asosida og‘zaki izoh berish, erkin
mavzuda matn yozish, shuningdek, mantiqiy fikrlash uchun muammo yechish, turli xil
tafakkur topshiriqlari qo‘llaniladi. Olingan natijalar ball, foiz yoki baho orqali ifodalanadi.
Boshlang‘ich va yakuniy natijalar solishtiriladi.
Tadqiqot yakunida statistik metodlardan foydalaniladi. Natijalar diagramma, grafik, foizlik
ifodalar orqali tahlil qilinadi. Tajriba va nazorat guruhlaridagi farqlar ko‘rsatkichlar asosida
tasvirlanadi. Bu ilmiy isbotga asos bo‘ladi.
Agar tadqiqotda darsliklar, metodik qo‘llanmalar, yoki o‘qituvchilarning yozma materiallari
mavjud bo‘lsa, kontent-analiz (mazmuniy tahlil) metodidan ham foydalanish mumkin. Bu
metod orqali topshiriqlarning qanday ko‘nikmalarni shakllantirishga xizmat qilishi aniqlanadi.
Zamonaviy tadqiqotlarda kognitiv xaritalar tuzish yoki psixologik portretlar chizish kabi
visual metodlar ham qo‘llanilishi mumkin. Bu usullar o‘quvchining fikr jarayonini
modellashtirishga, tafakkur tizimini vizual tarzda tahlil qilishga xizmat qiladi.
Xulosa va takliflar.
176
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 6-SON (YOʻITJ)
Boshlang‘ich ta’limda ijodiy topshiriqlarni integratsiyalash orqali o‘quvchilarning nutqiy
va tafakkuriy salohiyatini rivojlantirish bugungi zamonaviy ta’limning dolzarb
yo‘nalishlaridan biridir. Tadqiqot davomida aniqlanishicha, ijodiy topshiriqlar faqatgina
bilimni mustahkamlash emas, balki bolalarda mantiqiy fikrlash, og‘zaki va yozma nutqni
rivojlantirish, mustaqil qaror qabul qilish, muammoni hal etish ko‘nikmalarini shakllantiradi.
Ayniqsa, bunday topshiriqlar integratsiyalashgan holda – ya’ni bir nechta fan elementlarini
birlashtirgan tarzda qo‘llanganda, o‘quvchilarning ong faoliyati sezilarli darajada faollashadi.
Tadqiqotda qo‘llanilgan kuzatuv, intervyu, so‘rovnoma va eksperiment metodlari shuni
ko‘rsatdiki, ijodiy topshiriqlardan muntazam foydalanilgan tajriba sinflarida o‘quvchilarning
nutqiy faolligi va tafakkur darajasi nazorat sinflariga qaraganda ancha yuqori bo‘lgan. Bu, o‘z
navbatida, ijodiy topshiriqlarning o‘quv jarayonidagi samaradorligini isbotlaydi. Shuningdek,
o‘qituvchilarning o‘zlari ham bu topshiriqlarning o‘quvchilarni rag‘batlantirish, darsga
qiziqish uyg‘otish va interfaol muhit yaratishdagi foydali jihatlarini qayd etganlar. Ijodiy
topshiriqlarni integratsiyalash orqali o‘quvchilarning tafakkurini rivojlantirishda eng muhim
omillardan biri – topshiriqlarning bolalar yoshi, psixologik xususiyatlari va qiziqishlariga mos
ravishda tanlanishidir. Bunday topshiriqlar ta’lim-tarbiya jarayonida o‘quvchining subyekt
sifatida shakllanishi, erkin fikrlashi, o‘zini ifoda etish qobiliyati, nutq madaniyati va tanqidiy
fikrlash salohiyatini rivojlantirishga xizmat qiladi. Shunday qilib, ijodiy topshiriqlarni
integratsiyalash asosidagi yondashuv o‘zining samaradorligini ilmiy va amaliy jihatdan
isbotladi va bu yo‘nalishda ishlarni tizimli ravishda yo‘lga qo‘yish zarurligi aniqlandi.
– Boshlang‘ich ta’lim dasturlariga integratsiyalashgan ijodiy topshiriqlarni tizimli va metodik
asosda kiritish lozim. Bu topshiriqlar fanlararo bog‘liqlikni mustahkamlash bilan birga
o‘quvchilarning tafakkur faoliyatini faollashtiradi.
– Boshlang‘ich sinf o‘qituvchilari uchun maxsus metodik qo‘llanmalar ishlab chiqilishi kerak.
Ular ijodiy topshiriqlar tuzish, ularni integratsiyalash, baholash va amaliy darslarga
moslashtirish bo‘yicha yo‘riqnoma sifatida xizmat qilishi mumkin.
– O‘qituvchilarning malaka oshirish kurslariga ijodiy pedagogika, tafakkurni rivojlantirish
texnologiyalari va integratsiyalashgan ta’lim metodikasi bo‘yicha maxsus modullar kiritilishi
lozim.
– O‘quvchilarning nutqiy rivojini tizimli baholash va monitoring qilish uchun diagnostik
topshiriqlarning namunaviy banki yaratilishi maqsadga muvofiq. Bu orqali ijodiy
topshiriqlarning samaradorligi muntazam tahlil qilinadi.
– Boshlang‘ich sinf darsliklari va ish daftarlari ijodiy topshiriqlar bilan boyitilishi, ular
o‘quvchilarning mustaqil fikrlash, fantaziya qilish va muammoli vaziyatlarda yo‘l topish
ko‘nikmalarini rivojlantirishga xizmat qilishi lozim.
– Ta’lim jarayoniga zamonaviy yondashuv – STEAM (science, technology, engineering, arts,
mathematics) asosida yaratilgan topshiriqlarni integratsiyalash orqali fanlararo ijodiy
fikrlashni rivojlantirish mumkin.
– Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, ijodiy topshiriqlardan foydalanish o‘quvchilar faolligi va
motivatsiyasini oshiradi, shu bois ularni faqat dars davomida emas, balki uy vazifalari, loyiha
ishlari, tanlovlarda ham faol qo‘llash tavsiya etiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.Abdullayeva, M. (2021).
Boshlang‘ich ta’limda innovatsion pedagogik texnologiyalar
.
Toshkent: “Fan va texnologiya” nashriyoti.
177
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 6-SON (YOʻITJ)
2.Karimov, T. (2019).
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining nutq faoliyatini rivojlantirish
yo‘llari
. Toshkent: TDPU.
3.Saidahmedov, N. (2016).
Ta’limda interfaol metodlar
. Toshkent: TDPU.
4.Ziyayeva, G. (2020). Boshlang‘ich ta’limda ijodiy tafakkurni rivojlantirishda
integratsiyalashgan yondashuv. //
Ta’lim va taraqqiyot
ilmiy-metodik jurnali, №2, 45–
48-betlar.
4.Xasanboyeva, R. (2023).
Boshlang‘ich sinflarda dars jarayonida ijodiy topshiriqlarni
qo‘llash usullari
. // “Ilm va hayot”, №6, 30–35-betlar.
5.Dewey, J. (1938).
Experience and Education
. New York: Macmillan.
6.Vygotsky, L.S. (1978).
Mind in Society: The Development of Higher Psychological
Processes
. Cambridge, MA: Harvard University Press.
7.Guilford, J. P. (1967).
The Nature of Human Intelligence
. New York: McGraw-Hill.
8.OECD (2019).
Future of Education and Skills 2030: Conceptual Learning Framework
.
https://www.oecd.org/education/2030-project
9.Hasanboeva, M., Karimova, R., & Tadjibayeva, N. (2019).
Boshlang‘ich ta’lim
metodikasi
. Toshkent: “O‘qituvchi” nashriyoti.
10.Begmatova, Z. (2022). Ijodiy fikrlashni shakllantirishda integratsiyalashgan
darslarning o‘rni. //
Pedagogik izlanishlar
, №4, 50–53-betlar.
12.Sternberg, R.J. (2006).
The Nature of Creativity
. New York: Cambridge University
Press.
13. Toshpulatova Guldona “boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida muloqot madaniyatini
shakllantirish” , Ilm-fan xabarnomasi jurnali Vol 5, Issue2 836-840-betlar,
“Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida ijodiy nutq yondashuvi orqali nutq va tafakkurini
rivojlantirish”, Central Asian Journal of Academic Research jurnali vol3.issue3 81-85-
betlar
