101
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 6-SON, 2-QISM (YOʻITJ)
BOSHLANG'ICH SINF O‘QUVCHILARINING TASAVVURINI
SHAKLLANTIRISHDA ETNOPEDAGOGIKANING O‘RNI
Negmatova Zulayho Shermatovna,
Iqtisodiyot va pedagogika universiteti o‘qituvchisi
E-mail.negmatovazulayho9@gmail.com
https://doi.org/
10.5281/zenodo.15734611
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi:11-iyun 2025 yil
Ma’qullandi: 13-iyun 2025 yil
Nashr qilindi: 23-iyun 2025 yil
Ushbu
maqolada
boshlang‘ich
sinf
o‘quvchilarining tasavvur jarayonini shakllantirishda
etnopedagogikaning psixologik-pedagogik va madaniy-
ma’naviy ahamiyati tahlil qilinadi. Xususan, xalq og‘zaki
ijodi, urf-odatlar, qadimiy marosimlar, afsonaviy
obrazlar orqali bolalarda obrazli fikrlash, ijodkorlik,
emotsional sezgirlik, madaniy identifikatsiya kabi psixik
xususiyatlarni rivojlantirish imkoniyatlari yoritiladi.
Maqolada shuningdek, etnopedagogik yondashuvlar
asosida metodik vositalarning didaktik samaradorligi,
tasavvur bilan bog‘liq faoliyat turlarining bola
shaxsiyati shakllanishiga ta’siri empirik va nazariy
asosda bayon etiladi.
KEY WORDS
etnopedagogika, tasavvur,
boshlang‘ich ta’lim, ijodiy tafakkur,
madaniy
qadriyatlar,
obrazli
fikrlash,
xalq
og‘zaki
ijodi,
pedagogik yondashuvlar, shaxsiy
rivojlanish, milliy tarbiya
Kirish.
Bugungi ta’lim-tarbiya jarayonida inson shaxsini har tomonlama rivojlantirish, uning
intellektual, emotsional va ijodiy salohiyatini yuksaltirish dolzarb masalalardan biri sifatida
qaralmoqda. Ayniqsa, boshlang‘ich ta’lim bosqichi bola shaxsining poydevori shakllanishi
davri bo‘lib, bu bosqichda tasavvur, obrazli fikrlash va intuitiv anglash kabi psixik
funksiyalarni rivojlantirishga alohida e’tibor qaratilishi zarur. Tasavvur – bolalarning ong
faoliyatida mavjud bo‘lmagan voqea va obrazlarni ongli tarzda yaratish, ularni mental model
sifatida shakllantirish jarayonidir. U bolaning emotsional-estetik idroki, axloqiy-madaniy
qarashlari va ijodiy fikrlashining negizini tashkil etadi.
Ushbu jarayonda xalq pedagogikasi va milliy qadriyatlarni ilmiy asosda o‘z ichiga olgan
etnopedagogika muhim vosita sifatida namoyon bo‘ladi. Etnopedagogika – bu xalqning
tarbiyaviy tajribasini, urf-odatlarini, an’analarini, afsonalari va og‘zaki ijod namunalarini
pedagogik vosita sifatida o‘rganadigan fanlararo yo‘nalish bo‘lib, u nafaqat madaniy
identitetni mustahkamlash, balki bola tafakkurining xalqona asosda boyishiga xizmat qiladi.
Zamonaviy psixologik-pedagogik tadqiqotlar shuni ko‘rsatmoqdaki, tasavvur va ijodkorlikni
shakllantirishda faqat akademik yondashuv emas, balki madaniy-ma’naviy kontekstda
boyitilgan, kontekstual o‘rganish va xalq tajribasiga tayanadigan metodologiyalar samaralidir.
Shuningdek, Lev Vygotskiy, J. Piaget, X. Gardner kabi olimlar tomonidan ilgari surilgan
kognitiv rivojlanish nazariyalari ham bolaning tasavvur doirasini shakllantirishda
sotsiokultur muhitning beqiyos rolini ta’kidlaydi.
Ushbu maqolada boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining tasavvurini shakllantirishda
etnopedagogik yondashuvlarning psixologik va didaktik mexanizmlari tahlil qilinadi.
Jumladan, xalq og‘zaki ijodining pedagogik imkoniyatlari, urf-odat va an’anaviy obrazlar
orqali obrazli fikrlashni rivojlantirish, madaniy kodlar orqali bolaning shaxsiy
102
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 6-SON, 2-QISM (YOʻITJ)
identifikatsiyasini mustahkamlash jarayonlari ilmiy-nazariy va amaliy asosda yoritiladi.
Mazkur mavzuning dolzarbligi zamonaviy o‘quvchilarning madaniy-axloqiy immunitetini
shakllantirish va shaxsiy intellektual faolligini kuchaytirish ehtiyoji bilan bevosita bog‘liqdir
- Mavzuga oid adabiyotlar tahlili (Literature review).
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining
tasavvurini shakllantirishda etnopedagogik yondashuvlarning o‘rni haqida so‘nggi yillarda
pedagogika, psixologiya, madaniyatshunoslik va didaktika sohalarida ko‘plab ilmiy izlanishlar
olib borilgan. Ularning tahlili, bir tomondan, tasavvur tushunchasining nazariy asoslarini
yoritishga, boshqa tomondan esa etnopedagogikaning amaliy imkoniyatlarini aniqlashga
xizmat qiladi.
Lev S. Vygotskiy o‘zining tasavvur va ijod jarayoniga oid nazariy qarashlarida bolalar
tasavvurining rivojlanishini ijtimoiy-madaniy muhit bilan uzviy bog‘laydi. Unga ko‘ra,
tasavvur ijtimoiy tajriba, til va madaniyat orqali shakllanadi va bu jihatlar aynan
etnopedagogikaning asosiy komponentlari bilan mushtarakdir. Vygotskiy (1991)
“Voobrajeniye i tvorchestvo v detskom vozraste” asarida ijodiy tasavvur bolaning faoliyatida
asosiy psixik kuchlardan biri ekanligini asoslab beradi.
Nemov R.S. (2003) o‘zining “Psixologiya” darsligida tasavvur psixik jarayon sifatida ong
faoliyatining murakkab va yuqori darajadagi shakllaridan biri ekanligini ta’kidlaydi. Bu fikrlar,
ayniqsa, boshlang‘ich yoshdagi bolalarda obrazli tafakkurning rivojlanishi jarayonida muhim
metodik ko‘rsatkich bo‘lib xizmat qiladi.
Milliy pedagogikada esa H. Yo‘ldoshev, N. To‘rayev, X. T. O‘rinboyeva, A. Axmedov kabi
mualliflar tomonidan xalq og‘zaki ijodi vositalarining bolalar tarbiyasidagi ahamiyati,
etnopedagogik merosning ta’limga integratsiyasi bo‘yicha izlanishlar olib borilgan. Xususan,
O‘rinboyeva X.T. (2019) etnopedagogik qadriyatlarning o‘quv jarayonida bolalarning ruhiy
dunyosiga ko‘rsatadigan ta’sirini chuqur tadqiq etadi.
G‘arb pedagogikasida esa Howard Gardnerning “ko‘p intellektlar nazariyasi” tasavvurni
shaxsiy individual qobiliyatlar bilan bog‘lash orqali har bir bola o‘z qobiliyatlariga mos
pedagogik yondashuvni talab qilishini asoslaydi. Bu yondashuv, ayniqsa, etnopedagogik
metodlar orqali individual yondashuvni qo‘llashda muhim nazariy asosdir.
Mahalliy va xorijiy adabiyotlarning umumiy tahlili shuni ko‘rsatadiki, tasavvurni
rivojlantirishda madaniy meros, obrazli vositalar, mifologik arxetiplar va folkloriy
komponentlar vositasida bolada ijodiy tafakkurni faollashtirish mumkin. Bu esa
etnopedagogik yondashuvlarni metodik jihatdan zamonaviy ta’limga uyg‘unlashtirish
zaruratini yuzaga keltiradi.
Adabiyotlar tahlili, shuningdek, mavzuga doir ilmiy izlanishlarda amaliy faoliyatlar bilan
boyitilgan
metodik
ko‘rsatmalar,
dars
ishlanmalar,
o‘yinli
mashg‘ulotlar
va
integratsiyalashgan ta’lim shakllarining muvaffaqiyatli qo‘llanilganini tasdiqlaydi. Bu esa, o‘z
navbatida, maqolada ilgari surilayotgan g‘oyalarni empirik asoslash uchun zamin yaratadi.
- Tahlil va natijalar (Analysis and results).
O‘tkazilgan nazariy tahlillar va amaliy
kuzatishlar boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining tasavvurini shakllantirishda etnopedagogik
vositalarning didaktik, estetik va shaxsiy-tarbiyaviy ahamiyatini ochib berdi. Jumladan, xalq
og‘zaki ijodi namunalaridan (ertaklar, topishmoqlar, maqollar, afsonalar) foydalanish orqali
o‘quvchilarda obrazli fikrlash, voqelikni o‘ziga xos tarzda tasvirlash va emotsional-estetik
munosabat bildirish ko‘nikmalari rivojlanganligi kuzatildi.
Etnopedagogik materiallar bilan boyitilgan darslar an’anaviy darslarga nisbatan o‘quvchilarda
yuqori darajadagi qiziqish, mustaqil fikrlashga intilish va ijtimoiy faol pozitsiyani
shakllantirgan. Bu holat etnopedagogika orqali o‘quvchilarda nafaqat bilimlar, balki axloqiy
qadriyatlar, shaxsiy identitet va madaniy xotira shakllanishiga xizmat qilishini ko‘rsatadi.
103
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 6-SON, 2-QISM (YOʻITJ)
Tahlillar shuni ko‘rsatmoqdaki, dars jarayonida og‘zaki xalq ijodiga asoslangan faoliyatlar
(masalan, ertak tuzish, rolga kirish, xalqona hikoyalarni jonlantirish) o‘quvchilarning tasavvur
salohiyatini faollashtiradi. Bolalar obrazlar bilan ishlash, voqealarni o‘z fikriga ko‘ra
yakunlash, voqelikni mental rekonstruksiya qilish kabi kognitiv faoliyatlarni sermahsullik
bilan bajarishgan. Bunday faoliyatlar orqali ularning ijodiy fikrlash darajasi ham sezilarli
oshgan.
Shuningdek, tasavvur faoliyatining rivoji nafaqat estetik did va emotsional sezuvchanlikni
oshirgan, balki o‘quvchilarning nutq madaniyati, ifoda vositalaridan foydalanish malakasi, o‘z
fikrini mustaqil bayon qilish ko‘nikmalarini ham yuksaltirgan.
Etnopedagogik yondashuv asosidagi darslarda o‘quvchilarning shaxsiy ishtirokchilik darajasi
oshgan, bu esa o‘quv jarayonining interaktiv va shaxsga yo‘naltirilganligini ta’minlagan.
O‘quvchilarning o‘z oilaviy qadriyatlari, urf-odatlari haqida hikoya qilish, ota-bobolari hayoti
bilan bog‘liq obrazlarni ifodalashi orqali milliy identitet shakllangan.
Umumlashtirilgan natijalar quyidagilardan iborat:
1.
Etnopedagogik yondashuvlar asosidagi ta’lim vositalari tasavvur va ijodiy tafakkurni
rivojlantirishda yuqori samaradorlikka ega.
2.
Obrazli va emotsional idrok faoliyati bolalarda mustaqil, intuitiv va assotsiativ fikrlash
salohiyatini kengaytirgan.
3.
Xalq og‘zaki ijodi bilan ishlash o‘quvchilarda estetik did, nutqiy madaniyat va shaxsiy
ifodaviylikni rivojlantirgan.
4.
Milliy madaniyat va qadriyatlarga asoslangan yondashuv o‘quvchilarning ijtimoiy-
madaniy identifikatsiyasini mustahkamlashga xizmat qilgan.
5.
Pedagogik metodikalar etnopedagogik kontent orqali boyitilganda, ular darsning
emotsional-funksional samaradorligini oshiradi.
Tahlil yo‘nalishi
Kuzatilgan holat / Natija
Ilmiy-pedagogik izoh
1. Xalq og‘zaki ijodidan
foydalanish
O‘quvchilarda obrazli fikrlash
va emotsional idrok kuchaydi
Tasavvur psixik jarayon sifatida
obrazlar asosida shakllanadi; xalq
ijodi esa bu obrazlarni tabiiy beradi
2. Etnopedagogik dars
mazmuni
Darsga qiziqish, mustaqil
fikrlash va ijtimoiy faollik
oshdi
Etnopedagogika
shaxsiylashtirilgan, milliy
kontekstli ta’lim modelini yaratadi
3. Obrazlar bilan ishlash
(ertak tuzish, voqeani
davom ettirish)
Bolalar assotsiativ, intuitiv
fikrlash ko‘nikmasini
namoyon qilishdi
Bu turdagi faoliyatlar divergent
tafakkurni rivojlantiradi
4. Nutq va ifoda
vositalarining boyishi
Nutq madaniyati va mustaqil
fikr bildirish malakasi
yaxshilandi
Tasavvur jarayoni bevosita nutqiy
rivojlanish bilan bog‘liq
5. Shaxsiy ishtirokchilik
va milliy identitet
O‘quvchilar oilaviy
qadriyatlarni baham ko‘rdi,
milliy o‘zlikni anglash
kuchaydi
Tarbiya milliy madaniy kodlar
orqali shakllanganda yanada
chuqurroq ta’sir qiladi
6. Metodik
samaradorlik
Etnopedagogik vositalar bilan
boyitilgan metodlar darsda
yuqori emotsional faollikni
ta’minladi
Bu darslar interaktivlikni
kuchaytiradi, bola markazida
bo‘ladi
104
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 6-SON, 2-QISM (YOʻITJ)
Shunday qilib, tasavvur faoliyatining shakllanishi jarayonida etnopedagogik vositalarning
maqsadli va tizimli qo‘llanilishi boshlang‘ich ta’lim samaradorligini oshirishda muhim omil
sifatida namoyon bo‘ladi.
- Xulosa va takliflar (Conclusion/Recommendations).
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining
tasavvurini shakllantirish jarayoni ularning ijodiy, emotsional va axloqiy rivojlanishida
muhim rol o‘ynaydi. O‘tkazilgan nazariy va amaliy tahlillar shuni ko‘rsatadiki, etnopedagogik
yondashuvlar mazkur jarayonda yuqori samaradorlikka ega bo‘lib, o‘quvchilarning obrazli
tafakkurini, nutqiy faolligini va milliy-madaniy identitetini rivojlantirishda beqiyos vosita
bo‘lib xizmat qiladi.
Xalq og‘zaki ijodi vositalaridan – ertaklar, topishmoqlar, maqollar, afsonalardan – maqsadli va
tizimli foydalanish o‘quvchilarda emotsional sezuvchanlik, obrazlar bilan ishlash ko‘nikmasi,
mustaqil fikrlash va estetik didni shakllantiradi. Etnopedagogik materiallar asosida tashkil
etilgan darslar o‘quvchilarning shaxsiy ishtirokchiligini kuchaytirib, ularni dars jarayonining
faol sub’yektiga aylantiradi.
Shuningdek, tasavvur bilan bog‘liq mashg‘ulotlar orqali o‘quvchilarda nafaqat kognitiv, balki
kommunikativ va ijtimoiy kompetensiyalar ham shakllanadi. Bu esa zamonaviy ta’limning
shaxsga yo‘naltirilgan yondashuvlariga to‘liq mos keladi.
TAKLIFLAR
Boshlang‘ich ta’lim dasturlariga etnopedagogik komponentlarni tizimli integratsiya
qilish taklif etiladi. Xususan, xalq og‘zaki ijodi vositalari asosida tuzilgan ijodiy-topshiriqlar,
rolikli sahna ko‘rinishlari va og‘zaki hikoya mashqlari dars jarayoniga kiritilishi lozim.
O‘qituvchilar uchun maxsus metodik qo‘llanmalar ishlab chiqilishi kerak. Unda
etnopedagogik yondashuvlar asosida tasavvurni rivojlantirish bo‘yicha amaliy usullar,
mashg‘ulot shakllari, o‘yinlar va interaktiv metodlar tavsiya etilishi zarur.
Psixologik-pedagogik treninglar orqali boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarining madaniy
kompetensiyasi, xalqona tafakkur bilan ishlash salohiyati va didaktik mahorati oshirilishi
maqsadga muvofiq.
Tadqiqotlar natijasida muvaffaqiyatli namoyon bo‘lgan faoliyat turlarini (ertak tuzish,
obrazli tasvirlash, dramatizatsiya qilish) ta’lim jarayonida muntazam qo‘llash tavsiya etiladi.
Ota-onalar bilan hamkorlikda milliy qadriyatlar asosidagi uy sharoitidagi
mashg‘ulotlar tashkil etilishi, bolalarning madaniy muhit bilan doimiy aloqada bo‘lishini
ta’minlaydi.
Kelgusida mavzuni chuqurroq empirik tadqiq qilish uchun psixodiagnostik
metodikalar (masalan, tasavvurni baholovchi testlar, rasmiy assotsiatsiyalar metodi) asosida
eksperimental ishlar tashkil etilishi tavsiya qilinadi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati.
1.
Vygotskiy L.S. (1991). Voobrajeniye i tvorchestvo v detskom vozraste. Moskva:
Pedagogika.
2.
Nemov R.S. (2003). Psixologiya: Darslik pedagogik oliy o‘quv yurtlari uchun. Moskva:
VLADOS.
3.
Gardner H. (2006). Multiple Intelligences: New Horizons in Theory and Practice. New
York: Basic Books.
105
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 6-SON, 2-QISM (YOʻITJ)
4.
O‘rinboyeva X.T. (2019). Etnopedagogik qadriyatlarning boshlang‘ich ta’limda
qo‘llanilishi. Toshkent: TDPU Nashriyoti.
5.
To‘rayev N. (2015). Xalq og‘zaki ijodi va bolalar tarbiyasi. Toshkent: Fan.
6.
Yo‘ldoshev H. (2011). Boshlang‘ich ta’limda milliy qadriyatlar asosida tarbiya berish.
Toshkent: O‘qituvchi.
7.
Axmedov A. (2020). O‘zbek etnopedagogikasining nazariy asoslari. Samarqand:
Zarafshon nashriyoti.
8.
UNESCO (2003). Education in a Multilingual World. Paris: UNESCO.
9.
Bronfenbrenner U. (1979). The Ecology of Human Development. Harvard University
Press.
10.
Rajabova G’. (2021). Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida ijodiy tafakkurni rivojlantirish
yo‘llari. Ilmiy maqola, “Ta’lim va rivojlanish” jurnali, №3.
