213
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 6-SON, 2-QISM (YOʻITJ)
OQCHA – (ABRAMIS BRAMA) NING AKVAKULTURA
OB’YEKTI SIFATIDAGI XUSUSIYATLARI
Umarov Husan Laziz o‘g‘li
Navoiy davlat universiteti
Biologiya ta’lim yo‘nalishi 3-kurs talabasi
https://doi.org/
10.5281/zenodo.15803739
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi:11-iyun 2025 yil
Ma’qullandi: 13-iyun 2025 yil
Nashr qilindi: 30-iyun 2025 yil
OQCHA – (ABRAMIS BRAMA)
–
Xordalilar – tipi,
bosh skeletlilar – kenja tipi, suyakli baliqlar – sinfi,
karpsimonlar – turkumiga kiruvchi o‘tkinchi baliq bo‘lib,
respublikamiz
akvakulturasining
asosiy
ob’yekti
hisoblanadi va barcha baliqchilik xo‘jaliklarida
yetishtiriladi. Oqcha baliq iliq suvli daryo va ko‘llarda
yashovchi baliq hisoblanadi. Moslashuvchanligi va
mahsuldorligi yuqori bo‘lganligi uchun iqtisodiy
jihatdan katta ahamiyatga ega.
KEY WORDS
Oqcha, suv ombori, biologik
tuzilish, ko‘l, chavoq, tabiiy ozuqa,
akvakultura,
ikra,
lichinka,
zooplankton, zoobentos, plankton,
chuchuk suv baliqchiligi
KIRISH
Baliq hozirgi kunda nafaqat bizning respublikamizda balki, butun dunyoda sifatli hamda
shifobaxsh ozuqa manbai hisoblanadi.
Hozirgi zamon baliqchilik sanoatida baliqning barcha qismlari – go‘shti, yog‘i, uvildirig‘I
(ikrasi), terisi, tangachalari, hattoki suyaklari ham ishlatiladi. Iste’molcholarga toza baliq
muzlatilgan, konservalangan, tuzlangan, dudlangan shaklda yetkazib berilmoqda. Baliq
go‘shtining 1
kg
da 1200 – 1400
kkal
energiya mavjud. Bugungi kunga kelib dunyo baliqchiligi
ikki katta yo‘nalishda rivojlanib bormoqda. Birinchisi bu – tabiiy suv havzalaridan (okean,
dengiz, ko‘l, daryo va boshqalar) ovlash bo‘lsa, ikkinchisi akvakultura ya’ni suniy yaratilgan va
nazorat qilib turiladigan suv havzlarida baliq yetishtirishdir.
TADQIQOT MATERIALLARI VA METODOLOGIYASI
OQCHA – (ABRAMIS BRAMA)
–
qadimgi karpsimon baliqlarning o‘tkinchi vakili bo‘lib glоbal
akvakulturaning muhim оb’еkti hisоblanadi va ushbu turning mоslashuvchanlik darajasi
ularni chuchuk suvlarda sanоat usulida yеtishtirish imkоniyatini bеradi bu esa suv zahiralari
juda kam bo‘lgan kоntinеntal iqlimli O‘zbеkistоn uchun juda muhimdir. Ushbu baliq Yevropa
va Osiyoning iliq suvli daryolarida, Respublikamizning asosan Amudaryo, Sirdaryo hamda
Zarafshon daryolari va irmoqlarida uchraydi. G‘arbiy Sibirning ayrim ko‘llarida
iqlimlashtirilgan.
Oqachaning tanasi yon tomondan siqilgan, uzunchoq-yumaloq shaklga ega. Tana uzunligi
odatda 30-60 sm bo‘lib, maksimal uzunligi 70-75 sm gacha yetishi mumkin. Og‘zi kichik va
pastroqda joylashgan bo‘lib, bu turning bentos (suv tubidagi) organizmlar bilan oziqlanishiga
moslashganini ko‘rsatadi [1].
Tangachalari mayda, shilimshiq bilan qoplangan. Rangi ko‘pincha kulrang-kumushrangdan to
jigarranggacha bo‘lib, yosh baliqlarda rang ochroq bo‘ladi. Baliqning orqa (dorsal), ko‘krak
(pectoral), qorin (pelvic), anal va dum (caudal) suzgichlari yaxshi rivojlangan bo‘lib, suvda
harakatlanish va muvozanatni ta’minlaydi [2].
214
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 6-SON, 2-QISM (YOʻITJ)
Ichki tuzilishi odatiy suyakli baliqlarga xos bo‘lib, ikki bo‘limli yurak (bo‘lmacha va
qorinchadan iborat), havo pufagi, uzun ichak tizimi, va rivojlangan muskul tizimini o‘z ichiga
oladi. Havo pufagi suv yuzasiga ko‘tarilib tushishini ta`minlaydi. Jabralari orqali suvdan
kislorod olinadi. Ichak nisbatan uzun bo‘lib, bu uning asosan detritus va bentos organizmlar
bilan oziqlanishiga moslashganligini ko‘rsatadi [3].
MUHOKAMA VA NATIJALAR:
Abramis brama suvning past harakatlanadigan yoki to‘xtab qolgan qismlarida, ya’ni suv
omborlari, ko‘llar va daryolarning tinch qismlarida yashaydi. U chuqur joylarni afzal ko‘radi
va yilning sovuq oylarida qishlovga tushadi.
Baliq yoshligida zooplankton bilan oziqlanadi, kattalashgach esa asosiy oziqlari plankton,
bentos organizmlar, suv o‘simliklari va detrituslar bo‘ladi. Og‘iz tuzilishi uning suv tubidan
ozuqa terib olishga ixtisoslashganligini bildiradi.
Ko‘payish davri bahor va yoz boshlarida, suv harorati 15-20°C bo‘lganda sodir bo‘ladi.
Urg‘ochilari bir necha mingdan yuz minglab tuxum qo‘yadi. Tuxumlar suv o‘simliklariga
yopishib qoladi va tashqi muhitda urug‘lanadi. Lichinkalar 3-10 kun ichida chiqadi.
Yirik, tez o‘sadigan baliq, tanasi torpedasimon, tangachalari yirik-yirik. Tabiiy hovuzlarda
uzunligi 1 yilda – 17,9
sm
; 2 yilda – 25,1
sm
; 3 yilda – 41
sm
; 4 yilda – 45,9
sm
; 5 yilda; 59,4
sm
;
6 yilda – 65,4
sm
; 7 yilda – 70
sm
bo‘ladi. O‘rtacha uzunligi 1
m
ga yetadi, og‘irligi 30
kg
ga
yetadi. Jinsiy yetilishi Rossiyaning janubiy viloyatlarida 3-4 yoshida, Krasnodor o‘lkasida 4-5
yoshida, Moskvada esa 7-8 yoshida ro‘y beradi. Serpushtligi 2 mln. Ko‘pincha 100 000 - 800
000 gacha uvildiriq beradi, baliqlar uvildriqni aprel, avgust oylarida daryo o‘zaniga tashlaydi.
Sun’iy ko‘paytirish baliqchilik xo‘jaliklarida inkubatsion usullar bilan amalga oshiriladi.
O‘zbekiston sharoitida urg‘ochilari 4-5 yoshida uzunligi 55-65
sm
(dumini hisobga olmasdan)
va og‘irligi 3,5 – 4
kg
bo‘ladi, erkaklari 1 yil ertaroq yetiladi. Odatda, nasl beruvchilardan 5
yoshdan oshganda foydalaniladi. Hindistonda oqchaning urug‘ini yetishtirish uchun quruq
yoki nam tozalash usullari qo‘llaniladi. Gipofiz ekstrakti yoki ovaprim kabi sintetik vositalar
ineksiya uchun ishlatiladi.
Oqcha baliq hovuz baliqchilik xo‘jaligining hamda ko‘l baliqchiligining asosiy ob’yekti
hisoblanadi. Oqning asosiy ozig‘i o‘simlik hisoblanadi. Baliq chavoqlari rivojlanishning
dastlabki bosqichlarida zooplankton bilan oziqlanib, keyingi bosqichlarida esa zoobentos
hamda plankton organizmlar (kolovratkalar qisqichbaqalar) bilan oziqlanadi. Voya yetgan
davrida esa suv o‘tlar va yuksak o‘simliklarning suv ostidagi qoldiqlari, bazan baliq chavoqlari
bilan oziqlanadi. Oziqlanish usuli bilan oqcha karpsimonlarning boshqa vakillaridan farq
qiladi (masalan oqcha – vegetarian; karp – omnivor) [6].
Abramis brama baliqchilikda muhim ahamiyatga ega. Go‘shti mazali va ozuqaviy moddalarga
boy. Shuningdek, u suv havzalarining ekologik muvozanatini saqlashda ham muhim rol
o‘ynaydi. U bentos hayvonlari bilan oziqlanib, suv osti biomassasining aylanishiga hissa
qo‘shadi [2;]
XULOSA:
Oqcha balig‘i chuchuk suvdagi o‘simlikxo‘r baliqlarning asosini tashkil etadi. Muhitga
moslashuvchanligi, serpushtliligi sabab biologik progressdagi baliqlardan hisoblanadi. Oqcha
fitofag organizm bo‘lganligi uchun suvdagi o‘simliklar bilan oziqlanib suv uchun tabiiy sanitar
hisoblanadi. Ushbu xususiyatlari uchun ham ushbu baliq suv havlarida ko‘p miqdorda
yetishtiriladi.
Baliq istemol qilishning minimal miqdori kuniga 33
g
yoki bir yilda bir kishi uchun 12
kg
ni
tashkil etadi. Respublikadagi 36 milliondan ziyot aholining baliq istemol qilish meyori yiliga
433 ming tonnani tashkil etadi. Aholimizni sog‘lom va sifatli baliq bilan taminlash mqsadida
baliqlar ekologiyasi hamda patologiyasini to‘liq o‘rganib chiqqan holda, aynan yetishtirish
rejalashtirilayotgan baliq uchun qulay yashash muhiti yaratiladi. Republikamiz hududida
bunday kichik akvakulturalarni ko‘plab yaratish yetishtirilayotgan mahsulot miqdorini
215
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 6-SON, 2-QISM (YOʻITJ)
ortishiga, mahsulot miqdorining ortishi esa mahsulot tannarxining pasayishiga sabab bo‘ladi.
Mahsulot tannarxining pasayishi esa aholimizning baliq mahsulotlariga bo‘lgan talabini
qondirilishiga yordam beradi.
Barcha baliqlar shu jumladan, oqcha inson organizmini tozalovchi, suyak va tishlarni
mustahkamlovchi shifobaxsh taom sifatida qadimdan istemol qilinadi. Baliq go‘shti tarkibida
juda ko‘p vitamin va mikroelementlar saqlanishi tufayli biologik qiymati ham mol va qo‘y
go‘shtidan yuqori turadi. Baliq go‘shtining 100 gramida inson salomatligi uchun kerak
bo‘ladigan bir kunlik - 0,2mg yod saqlanadi. Baliq o‘zida juda ko‘p foydali moddalarni oqsil,
vitaminlar, minerallar, ayniqsa, temir, yod, magniy, fosfor, ruhni saqlaydi va organizmni
semirtirmagan holatda unga kerakli quvvatni bera oladi. Baliq moyi ham inson organizmi
uchun katta ahamiyatga ega.
Baliq moyi tarkibidagi D vitamini organizmda kalsiy-fosfor almashinuvini taminlaydi, “Raxit”
kasalligini, suyaklarni deformatsiyaga uchrashini, tetaniyani oldini oladi. Baliq moyidagi
retinol yiringlagan yarani davolaydi.
Abramis brama (oqcha baliq) suv havzalarida ekologik va xo‘jalik jihatdan muhim baliqlardan
biridir. Uning morfologik va ichki tuzilishi suv muhitida yashashga yaxshi moslashgan. Bu
turning biologiyasi va ekologik xususiyatlarini o‘rganish baliq resurslaridan barqaror
foydalanish va tabiiy muhitni muhofaza qilish uchun zarur hisoblanadi.
REFERENCES:
1. Froese, R. & Pauly, D. (Eds.). (2023). FishBase.
2. Хусаинов Д.М., Юнусов М.А. Ихтиология. – Тошкент: O‘qituvchi, 1993. – 164 б
3. Kottelat, M. & Freyhof, J. (2007). Handbook of European Freshwater Fishes. Kottelat, Cornol,
Switzerland. – 646 p.
4.
M.E.Ummatova,
D.F.Yusupov,
H.L.Umarov
(2023).
KAMALAK
GULBALIQ –
(ONCORHYNCHUS MYKISS)NING АKVАKULTURА ОB’ЕKTI SIFАTIDАGI ХUSUSIYATLАRI.
Science and innovation, 1 (D2), 113- 117.
5. S.Q.Husenov, D.S.Niyozov, G‘M.Sayfullayev “Baliqchilik asoslari” “Buxoro” nashriyoti 2010y.
6. H.L.Umarov OQCHA – (CTENOPHARYNGODON IDELLA)NING AKVAKULTURA OB’YEKTI
SIFATIDAGI XUSUSIYATLARI.
JOURNAL OF IQRO.2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR
(RESEARCH BIB) – 7,245, SJIF – 5,431
7. Shovdirov S. Analyzing the sources and consequences of atmospheric pollution: A case
study of the Navoi region //E3S Web of Conferences. – EDP Sciences, 2024. – Т. 587. – С.
02016.
8. Shavdirov S. Method of organization of classes in higher education institutions using flipped
classroom technology //AIP Conference Proceedings. – AIP Publishing, 2025. – Т. 3268. – №. 1.
