194
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 6-SON, 2-QISM (YOʻITJ)
AYOL ROVIYLAR TOMONIDAN IJOZAT ORQALI HADIS
TARQATISH AMALIYOTI
Maksumova Inoyatxon Vahidulla qizi
Alfraganus universiteti, Filologiya fakulteti
Arab tili yo‘nalishi, 3-kurs talabasi
https://doi.org/
10.5281/zenodo.15791829
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi:11-iyun 2025 yil
Ma’qullandi: 13-iyun 2025 yil
Nashr qilindi: 30-iyun 2025 yil
Islom ilmlarining eng muhim sohalaridan biri
bo‘lgan hadis ilmi tarixida ijozat orqali ilm tarqatish
muhim metod hisoblanadi. Ushbu maqolada aynan ayol
muhaddisalar tomonidan hadisni ruxsat asosida rivoyat
qilish amaliyoti o‘rganiladi. Ayollar ilm egallashda, ilmni
keyingi avlodlarga yetkazishda va o‘z talabalariga ijozat
berishda faol qatnashganlar. Manbalar asosida bu
amaliyotning shakllanishi, jarayonlari va tarixiy
namunalar tahlil qilinadi.
KEY WORDS
Ijozat,
isnod,
hadis,
ayol
muhaddisalar, rivoyat, samo’, ilmiy
majlis, ustoz-shogird an’anasi.
Hadis musulmon jamiyatining asosiy huquqiy manbalaridan biridir. Arab tilida hadis so‘z yoki
nutq ma’nosini bildiradi . Demak, islom terminologiyasida hadis payg‘ambarimiz Muhammad
sollallohu alayhi vasallamning so‘zlari, amallari va barcha holatlaridan iborat. Hadis,
shuningdek, Payg'ambar Muhammad (s.a.v.)ning boshqa odamlarning harakatlarini
ma'qullashi yoki tanqid qilishiga ham ishora qilishi mumkin . Ko'pgina tadqiqotlarda
hadisning sanad (roviylar qatori) emas, balki "Matan" (taxrir) haqida so'z yuritilgan. Bu
tadqiqot hadis roviylariga qaratilgan boʻlib, hadisning sahihlik mezonlaridan biri roviylarning
profili va davomiy sanaddan koʻrinadi. Hadis roviyi - Muhammad payg'ambardan keyin bir
necha avloddan iborat bo'lgan hadisni, ya'ni Muhammad payg'ambarning sahobalari, tabi'in,
tabi'ut tabi'in va tabi'ul atba'lardan iborat. Payg‘ambarimiz Muhammad sollallohu alayhi
vasallamning sahobalari, ya’ni “as-sahoba” nomi bilan mashhur bo‘lgan, u zotni ko‘rgan yoki
uchratgan, tirikligida u zotni hurmat qilgan va musulmon bo‘lib dunyodan o‘tgan kishilardir.
Musulmonlar avlodi “tabi’in”, ya’ni arabcha “izdosh” yoki “voris” degan ma’noni anglatadi,
Payg‘ambarimiz Muhammad sollallohu alayhi vasallamning sahobalariga ergashgan va
shuning uchun ularning ta’limotlarini bilvosita o‘rgangan. Tabi’ut tabi’in – tabi’indan keyingi
avlod, tabi’ul atba’ esa tabi’ut tabi’indan keyingi avloddir. Masalan, Buxoriy kitobining 79-
sonida qiyomat alomatlari haqidagi hadis mavjud bo'lib, unda quyidagicha rivoyat qilinadi.
«Bizga [Musaddod] aytdimi, bizga [Yahyo] [Syu'badan] [Qotada] [Anas ibn Molik]dan aytdi,
men Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning shunday deganlarini eshitdim: «Qiyomat
alomatlaridan (quyidagilar) bor: 1. Diniy ilm kamayib ketadi (dindorlarning o‘limi bilan din
ilmi kamayib ketadi.23). 4. Ayollar soni ko'payadi, erkaklar soni shunchalik kamayadiki, har
bir erkakka ellikta ayol to'g'ri keladi. Kvadrat qavs ichidagi odamlarning nomi
Payg'ambarimiz Muhammad sollallohu alayhi vasallamdan keyin ko'p avlodlardan bo'lgan
hadis roviylari bo'lib, biz ularni sanad deb ataganmiz.
Islom tarixida hadis ilmi o‘ziga xos uslublar asosida rivojlanib kelgan. Bu ilmda har bir rivoyat
zanjirlar orqali og‘izdan og‘izga, ustozdan shogirdga o‘tib kelgan. Shu bois hadislarning
ishonchliligi — isnod, ya’ni sanad zanjirining uzviyligi bilan bog‘liq. Ana shu jarayonda ijoza
— ya’ni ustoz tomonidan shogirdga hadis rivoyat qilish uchun ruxsatnoma berilishi juda
muhim ahamiyat kasb etgan.
195
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 6-SON, 2-QISM (YOʻITJ)
Ijozat nima va uning ilmiy funksiyasi
“Ijozat” arabcha “ijaza” so‘zidan olingan bo‘lib, “ruxsat”, “yo‘l qo‘yish” degan ma’noni anglatadi.
Ilmiy ijozat — bu ustozning o‘z shogirdiga rivoyatni davom ettirish huquqini berishidir. Hadis
ilmidagi ijozatlar quyidagi shakllarda bo‘lgan: og‘zaki, yozma, umumiy va xos ijozat. Bu
ijozatlar hadisning ishonchliligini huquqiy jihatdan kafolatlagan.
Ayol roviylar ijozat tizimida
Tarixiy manbalar ayollarning nafaqat hadisni eshitish va rivoyat qilishda, balki ijozat olish va
berishda ham faol bo‘lganini tasdiqlaydi. Masalan, Fotima al-Lahmiyya, Zaynab binti Kamal,
Fatima binti al-Mundhir kabi muhaddisalar o‘z zamonlarida ijozat bergan mashhur
olimalardan bo‘lganlar.
Ijozatning yozma shaklda berilishi
Ko‘plab ustozlar, jumladan ayol muhaddisalar, o‘z shogirdlariga yozma ijozatlar berganlar.
Bunday hujjatlar hadis matni, isnod zanjiri, guvohlar va sanani o‘z ichiga olgan. Zaynab binti
Ahmad, Fatima binti Abdurrahmon kabi olimalar tomonidan yozilgan ijozatlar bugungi kunda
ham saqlanib qolgan.
Ilmiy uzviylik va isnod merosi
Isnod va ijozat islom ilm-fan merosining ajralmas qismlaridir. Ayol roviylar bu zanjirni davom
ettirishda faol ishtirok etganlar. Oisha (r.a.), Ummi Darda, Amra binti Abdurrahmon kabi
sahobiylar hadisni rivoyat qilgan, shuningdek talabalariga ijozat ham bergan.
Zamonaviy baholash
Zamonaviy olimlar ayollar tomonidan amalga oshirilgan ijozat amaliyotini yuqori
baholaydilar. Ular bu harakatni nafaqat diniy, balki ijtimoiy faollik deb hisoblaydilar. Nadwi,
Brown, Al-Azami kabi olimlar ijozatni islomiy ilm uzviyligini belgilovchi asosiy tuzilmalar
qatorida ko‘rsatadilar.
Xulosa qilib shuni takidlash mumkunki ayol muhaddisalar tomonidan hadis ilmini ijozat
orqali tarqatish amaliyoti islom ilmiy tarixida muhim o‘rin egallaydi. Ular ilmni
o‘zlashtiribgina qolmay, uni tizimli va ruxsat asosida keyingi avlodlarga yetkazganlar. Bu
tajriba bugungi kunda ham musulmon ayollar uchun ibratli ilmiy meros bo‘lib xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.S. Mahmoud, O. Saif, E. Nabil, M. Abdeen, M. Elnainay, M. Tor ki, AR-Sanad 280K: a novel
280k artificial sanads dataset for
Hadith narrator disambiguation, Inf 13 (2) (2022) 1–17, doi:
2. Nadwi, M. Akram. *Al-Muhaddithat: The Women Scholars in Islam*. Oxford, 2007.
3. Brown, Jonathan. *Hadith: Muhammad’s Legacy in the Medieval and Modern World*.
Oneworld Publications, 2009.
4. Al-Azami, M.M. *Studies in Hadith Methodology and Literature*. UK, 1977.
5. Usmonov I., Muratov D., Nasrullayev N. va boshq. 101 ulug‘ sahobiy. – T.: Toshkent islom
universiteti, 2015. – B. 34.
6. Rahimjonov D., Muratov D., Obidov R., Alimova M. Hadisshunoslik. – T.: Toshkent islom
universiteti, 2013. – B. 78–81.
7. Muratov D. Hadisshunoslik atama va iboralari (qisqacha izohli lug‘at). – T.: Fan, 2009. – B.
21.
8. Sayyid Abdumajid G‘avriy. Mavsu‘a ulum al-hadis wa fununih. – Bayrut: Dor Ibn Kasir, 2007.
– J. 3. – B. 417.
9. Imom Buxoriy. Al-Adab al-Mufrad. O‘zbekcha tarjima va izohlar bilan. 1151-raqamli hadis.
10. https://yaqin.uz/oz/article/islomda-ayollarning-ilmga-qoshgan-hissasi
11. https://muslim.uz/maqola/2020/07/06/ayollar-hadisda
12. https://hadithanswers.com/female-hadith-scholars/
