182
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 6-SON, 2-QISM (YOʻITJ)
HADIS ILMIDAGI ISNOD VA MATN ZIYODALIKLARINI
ANIQLASH YO’LLARI
Abdunabiyeva Aziza
O’zbekiston xalqaro islomshunoslik akademiyasi talabasi
Telefon raqami: 93 565 12 28
Ilmiy rahbar:
D.M.Muratov
Tarix fanlari nomzodi,
Islomshunoslik va islom sivilizatsiyasini o‘rganish ICESCO kafedrasi
dotsenti
https://doi.org/
10.5281/zenodo.15781716
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi:11-iyun 2025 yil
Ma’qullandi: 13-iyun 2025 yil
Nashr qilindi: 30-iyun 2025 yil
Mazkur maqolada hadis ilmida alohida ahamiyat
kasb etuvchi isnod va matndagi ziyodaliklar, ularni
aniqlash yoʻllari, shuningdek ziyodaliklar turlari,
maqbul va mardudga ajratilish sabablari yoritilgan.
KEY WORDS
hadis, isnod, matn, ziyodalik,
ziyoda as-siqa, maqbul, mardud,
muqayyad, ilal al-hadis
“Hadis” lafzi arab tilida “gap”, “so‘z” hamda “yangi”, “zamonaviy” ma’nolarini anglatadi.
Ulamolar istilohida esa Rasululloh (s.a.v.) ga nisbat berilgan so‘z, fe’l, taqrir va sifatlardan
iboratdir. Muhaddislar istilohida esa quyidagicha ta’riflanadi: “Nabiy (a.s.) dan qolgan gap, ish,
taqrir, xalqiy (tana tuzilishi), xulqiy sifatlar va tarjimai holga tegishli ma’lumotlar hadisdir”.
Ushbu ma’lumotlarni “hadis” deb nomlanish sababi haqida Imom Suyutiy quyidagilarni
yozganlar:
ائًيْشَشَ ائًيْشَ تُتُيْشَ تُنّش لِ ؛لِلِْلِشَشَ لِشَشَيْا لِْلِشَ يلَ شِلِيْشَيْا لُشَشَ ،لَِلُشَيْا دُلض
:
تُتِيْشَشَ تَُلُشْيْا انّشأشَ
“Ammo, “hadis” so‘zi aslida “qadim” so‘ziga qarama-qarshi ma’noda bo‘lib, oz xabarga
ham, ko‘p xabarga ham qo‘llaniladi. Chunki, xabar birdaniga paydo bo‘lib qolmaydi, balki
birin-ketin yuzaga keladi”.
Demak, xabar tadrijiy ravishda yuzaga kelishi sababidan “hadis” deb ataladi. Ibn Hajar
Asqaloniy “Sahihi Buxoriy” ning sharhida quyidagilarni aytganlar:
.
مَِلُشَ تُنّش لِ لِآيِتَيْا شَشِشَاشَتّ لُلَ تَُلِتأ تُنّشَشَشَ
،ﷺ
ييلَننْا ىشْلِ تُاشَتَ اشّ لِيِنَْا لُيِتُ يلَ لَُلُشْيْالَ تُاشِتِيْا
“Shariat urfida “hadis” atamasidan murod Nabiy (s.a.v.) ga nisbati berilgan so‘zlar va
amallardir. U “qadim” bo‘lgan Qur’oni Karimga muqobil ravishda “hadis” deb nomlangan”.
Chunki, Nabiy (s.a.v.) “hodis (keyin paydo bo‘luvchi)” insonlardan biri ekanliklari sababli u
zotning so‘zlari ham “hodis” dir. Alloh taolo Qadim, shu bois U Zotning kalomi ham “qadim”
dir. Shabbiyr Ahmad Usmoniy “hadis” atamasi borasida quyidagilarni yozadi: “Alloh taolo
Qur’onda: “Sizni yetimligingizda joylamadimi? Va g‘ofilligingizda hidoyatga yo‘llamadimi? Va
faqirligingizda boy qilmadimi?”, deganidan so‘ng, ibora tartibiga nomutanosib tarzda Nabiy
(s.a.v.) ga quyidagi ko‘rsatmalarni bergan: “Shuning uchun yetimga qahr qilmang. Tilanganni
esa jerkimang. Va Parvardigoringiz ne’matlari haqida so‘zlang!”. “Shuning uchun yetimga qahr
qilmang” oyati “U sizni yetimligingizda joylamadimi?” oyati muqobilidadir. “Tilanganni esa
183
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 6-SON, 2-QISM (YOʻITJ)
jerkimang” oyati esa “Va faqirligingizda boy qilmadimi?” oyati muqobilidadir.
“Parvardigoringiz ne’matlari haqida so‘zlang!” oyati “Va g‘ofilligingizda hidoyatga
yo‘llamadimi?” oyati muqobilidadir.
Alloh taolo islom shariatini Muhammad (s.a.v.) ga ato qilib, u haqda maxluqotlarni
ogoh etishi uchun: ”
ثدُشْشَ
so‘zlang”, deb buyurdi. Shuning uchun shariat bayoni borasida
Nabiy (s.a.v.) ning aytgan so‘zlari, qilgan fe’llari, taqrirlari va sifatlari “hadis” deb ataladi.
Hadis tarkibiy jihatdan ikki qismdan iboratdir: isnod va matn.
“Isnod” so‘zi lug‘atda bir so‘zni aytuvchisiga nisbat berish, suyab qo‘yish, “Bu gapning
egasi falonchi” deyishdir. Istilohda esa “matnga olib borib bog‘lovchi kishilarning silsilasi”
isnod deyiladi.
“Sanad” so‘zi esa lug‘atda “suyanilgan narsa” degan ma’noni anglatadi. Istilohiy ma’nosi
“matnga olib boruvchi kishilarning silsilasi” dir. Muhaddislar nazdida “sanad” va “isnod”
so‘zlari bir ma’noni ifodalaydi. Ular orasidagi farq lug‘aviy xolos, istilohiy emas. Masalan:
Imom Buxoriy Humaydiy Abdurahmon ibn Zubayrdan (r.a.), u Sufyondan, u Yahyo ibn Said al-
Ansoriydan, u Muhammad ibn Ibrohim at-Taymiydan, u Alqama ibn Vaqqos al-Laysiydan
rivoyat qiladi: “Umar ibn Xattob (r.a.) minbarda turib shunday deganini eshitdim: “Rasululloh
(s.a.v.) dan eshitdimki, u zot shunday dedilar: “Albatta amallar niyatlarga bog‘liqdir...”.
Yuqoridagi misolda Imom Buxoriydan boshlab to Rasululloh (s.a.v.) gacha bo‘lgan kishilar
silsilasi “isnod” deyiladi. Mana shu kishilarning tarjimai hollari muhaddis ulamolarning “Rijol
ilmi” kitoblarida mufassal bayon qilingan. Masalan, Imom Buxoriyning “Tarix al-kabir”, Ibn
Asirning “Usd al-g‘oba fi ma’rifa as-sahoba” kitoblari, Hofiz az-Zahabiyning “Siyari a’lomin
nubalo”, “Miyzan al-e’tidol fi naqdir rijal”, Imom Nasoiyning “az-Zu’afo val-matrukin”, Imom
Abu Is’hoq al-Juzjoniyning “Ahval ar-rijal”, Imom Hanzoliyning “al-Jarhu vat-ta’diyl”, Imom
Ajaliyning “Ma’rifa as-siqot”, Imom ibn Shohinning “Tarix asmo as-siqot”, Imom ibn
Ajamiyning “at-Tabyin li asmo al-mudallisin”, qozi Abul Valid Bojiyning “at-Ta’diyl vat-tajriyh”,
Imom Ahmad ibn Hanbalning “al-Asomi val-kuno” nomli kitoblari va yana bundan boshqa
“Tahzib at-tahzib”, “Tahzib at-taqrib”, “al-Kuno val asmo”, “al-Asmo al-mufroda”, “al-Muntaqo
fi sard al-kuno” va hokazo kabi yuzlab kitoblar bunga misol bo‘la oladi. Insoniyat tarixida
ummatlardan birortasi ham o‘z ichidan chiqqan payg‘ambar, yo olim, yo hurmatli va obro‘li
kishilarning so‘zlariga musulmonlar o‘z payg‘ambarlari Muhammad (a.s.) ning so‘zlariga katta
e’tibor berganlari kabi ahamiyat bermaganlar.
Shuning uchun ham, isnod to‘g‘risida Abdulloh ibn Muborak bunday deganlar:
.
شَاشَ اشّ شَاشَ يْشّ شَاشَشْ تُاشنيْل يإا شَيوشْشَ ،لَْيُْا شْلّ تُاشنيْل يإا
“Sanad dindandir. Agar sanad bo‘lmaganida har kim xohlaganini aytgan bo‘lardi”
(Muslim rivoyati).
Sufyon Savriy sanad haqida bunday fikr bildirgan:
؟تِلِاشَتَ ءَييشَ يّشَلَشَ مٌ شَشْ تُشْشّ يْتُشَ يِشْ اشَلِشَ ،لْلّيْتِيْا تٌ شَلْ تُاشنيْل يإا
“Sanad mo‘minning qurolidir. Unda qurol bo‘lmasa, nima bilan jang qiladi?”
Imom Shofeiy so‘zlari ham e’tiborli:
.
ءِيْشْ ءٍلِاشَ لِشِشِشَ ءُاشنيْلِ شَلَ شَُلُشْيْا تٍتِيْشَ ّلِنْا تِشِشّ
“Hadisni sanadsiz izlovchi kishi tunda o‘tin teruvchi kabidir”.
Muhammad ibn Sirin aytadi:
ََُُ اَِخََ يُْ ،ُانْإا ُْ اوَْْ ،َنَفْا تََْ اَِِ ،ُانْإا ُْ ِوَْسَ َ ََِا ّْزْا يَ اوّاَ
.
َُِْا ِهأ ََُُ اوََُُ ،َنسْا ِهأ
“Avvalgi zamonlarda ular isnod haqida so‘rashmas edi. Ammo fitna yuzaga kelganidan
so‘ng, ular hadis isnodini so‘raydigan bo‘lishdi, shunda ahli sunnaning hadislarini olishar,
bid’at ahlining hadislarini esa tark etishar edi”.
Yuqoridagilardan ayon bo‘ladiki, sanadsiz hadis qabul qilinmaydi. Qadimgi
muhaddislar Nabiy (a.s.) gacha yetib boradigan o‘zining sanadini aytib hadis rivoyat etishar
edi. Hadislar kitob shakliga keltirilgach, keyingi muhaddislar kitob sohibigacha yetib
184
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 6-SON, 2-QISM (YOʻITJ)
boradigan o‘zining sanadini aytib, rivoyat qila boshladilar. Masalan, Shoh Valiyulloh
Dehlaviyning “al-Irshod ila muhimmot as-sanad” nomli asarida o‘zidan to hadis to‘plami
mualliflarigacha yetib boradigan roviylar nomi keltirilgan.
“Matn” so‘zi esa arab tilida “qattiq va yerdan ko‘tarilib turgan narsa” degan ma’noni
anglatadi. Ulamolar istilohida esa “kalomning sanadi yetib borgan narsa” matn deyiladi.
“Ziyoda” so‘zi lug‘atda “ortiqchalik”, “qo‘shimcha” degan ma’nolarni anglatadi. Hadis
ilmi istilohida esa bir roviyning o‘zidan boshqa roviylarning qilgan rivoyatlariga ziyoda tarzda
ayrim lafzlarni qo‘shib rivoyat qilishi hisoblanadi. Ushbu ziyodalik isnodda ham, matnda ham
bo‘lishi mumkin. Siqa bo‘lmagan roviyning ziyodasi o‘z-o‘zidan rad etilgani bois, ushbu
holatga doir tadqiqotlar asosan siqa roviyning qilgan ziyodasi atrofida aylanadi.
Abu Bakr Abdulloh ibn Muhammad ibn Ziyod Naysoburiy, Abu Nu’aym Jurjoniy hamda
Abu Valid Hasson ibn Muhammad Qurashiy mazkur ziyodaliklarni izlab topib, bir yerda
jamlagan va tadqiq qilgan olimlar sirasiga kiradi. Hofiz Ibn Hajar Asqaloniyning ta’kidlashicha,
bu uch imom hadislardagi fiqhiy hukmlar olinishi mumkin bo‘lgan ziyoda lafzlar bilan
shug‘ullanganlar. Lekin bu uch imom hadislarda vorid bo‘ladigan barcha ziyodalar bo‘yicha
mutaxassis bo‘lmagan. Aslida “Ulum al-hadis” ning bu ilmi o‘ta nozik va murakkab bo‘lib,
shunda ham “al-ilal” ilmida yetuk bo‘lgan imomlargina so‘z yuritishga haqli bo‘lganlar.
“Ishonchli roviyning ziyodasi” (ziyodot as-siqa) - bu shunday holatki, roviy o‘z
shayxidan boshqalarga qaraganda ziyoda bir qismni yolg‘iz o‘zi rivoyat qiladi. Ushbu ziyodalik
isnodda ham, matnda ham bo‘lishi mumkin.
Matnga ziyoda qilish haqida ulamolar ixtilof qilganlar. Ba’zilar: “Siqa kishining matnga
qilgan ziyodasi mutlaq qabul qilinaveradi”, deyishgan.
Ba’zilar esa: “Uni umuman qabul qilib bo‘lmaydi”, - deyishgan.
Boshqa ulamolar esa bir hadisni ziyodasiz rivoyat qilgan siqa roviy, xuddi o‘sha hadis
matniga ziyoda qilib rivoyat qilgan bo‘lsa, mazkur ziyodani rad qilishgan. Agar matndagi
ziyoda boshqa roviydan bo‘lsa, buni qabul qilishgan. Imom Ibn Saloh ziyodani qabul qilish
yoki qabul qilmaslikni uch qismga bo‘lgan. Bu yaxshi taqsimot bo‘lib, unga imom Navaviy va
boshqa ulamolar ham qo‘shilganlar. Ushbu taqsimot quyidagidan iborat:
1. Bir rivoyatga siqa kishi ziyoda qilgan. Uning qilgan ziyodasi boshqa siqalarning yoki
o‘zidan siqaroqlarning rivoyatlariga teskari emas. Mana shunday bo‘lsa, ziyodani qabul
qilishga hukm qilinadi, chunki hadisning barchasini siqalardan biri yolg‘iz o‘zi rivoyat qilgani
kabi qabul qilinadi.
2. Uning qilgan ziyodasi boshqa siqalarning yoki o‘zidan siqaroqlarning rivoyatlariga
teskari ma’noga dalolat qilgan bo‘lsa, ziyoda rad qilinadi, qabul qilinmaydi. Bu xuddi shozz
hadisga o‘xshab qoladi.
3. Uning qilgan ziyodasi boshqa siqalarning yoki o‘zidan siqaroqlarning rivoyatiga
ma’lum darajala muvofiq kelmaydi. Mana shu ma’lum darajadagi nomuvofiqlik ikki ishda
sodir bo‘ladi: a) mutlaqni qayd qilishda; b) umumni xoslashda.
Ushbu qismning hukmi qanday bo‘lishi to‘g‘risida Ibn Saloh hech narsa demagan. Lekin
Imom Navaviy uchinchi qismni ta’riflab bo‘lgandan so‘ng: “Mana shu oxirgi holatini qabul
qilish to‘g‘ridir”, deb aytgan.
Matnda kelgan ziyodaga misollar:
Boshqalarga teskari bo‘lmagan ziyodaga misol - Imom Muslim Ali ibn Mus’hirdan, u
A’mashdan, u Abu Razin va Abu Solihdan, ular Abu Hurayra (r.a.) dan qilingan rivoyatdir. Ana
shu rivoyatda boshqa siqalarning rivoyatiga (yuqorida keltirilgan hadisga) ziyoda tariqasida
“falyuriqhu” (uni to‘kib yuborsin) kalimasi kelgan. Bu kalima it birovning idishini yalab
qo‘yishi xususidagi hadisning matniga ziyoda bo‘lgan. Ushbu ziyodani A’mashning
sohiblaridan bo‘lgan boshqa hofizlar va siqalar zikr qilmaganlar. Faqat A’mashdan rivoyat
qilganlarning ichida Ali ibn Mus’hirgina ushbu ziyodani qilgan. Qolgan roviylar esa
“Biringizning idishini it yalasa, uni yetti marta yuvsin”, degan rivoyatni keltirganlar xolos. Bu
hadisni A’mashdan bir qancha odam rivoyat qilgan. Ularning barchasi siqa, ishonchli. Ularning
185
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 6-SON, 2-QISM (YOʻITJ)
hech qaysisida “to‘kib yuborsin” degan ziyoda yo‘q, faqat Ali ibn Mus’hirning rivoyatida bor.
Lekin bu ziyoda rivoyatdagi ma’noga teskari emas. Ushbu ziyodani Ali ibn Mus’hirning yolg‘iz
o‘zi rivoyat qilmoqda. U kishi siqalardan bo‘lib, qilgan ziyodasi qabul qilinadi.
Matndagi ziyoda boshqa roviylarning rivoyatiga teskari bo‘lishiga misol: Rasululloh
(s.a.v.) dan rivoyat qilingan mashhur hadisda: “Qurbonlik va tashriq kunlari ahli Islomning
bayramidir va bu kunlar yeb-ichish kunlaridir”, deyilgan. Barcha roviylar rivoyatni shu tarzda
keltirganlar. Lekin faqat bir roviy, ya’ni Muso ibn Ali ibn Raboh otasidan, u Uqba ibn Omirdan
qilgan rivoyatdagina qurbonlik kunidan oldin “arafa kuni” degan ziyoda qo‘shilgan. Bu hadisni
Imom Termiziy va Abu Dovudlar rivoyat qilganlar. Ushbu ziyoda boshqa siqalarning
rivoyatlariga teskari bo‘ladi. Bu rivoyatdan “arafa kuni yeb-ichish kuni” degan ma’no chiqib
qoladi. Bu gap hech qayerda yo‘q bo‘lib, aksincha arafa kuni ro‘za tutish to‘g‘risida kelgan
rivoyatlar mashhurdir.
Ma’lum darajada teskari bo‘lgan ziyodaga misol: Imom Muslim Abu Molik Ashja’iydan,
u Rib’iydan, u Huzayfadan qilgan rivoyatda Rasululloh (s.a.v.) bir necha narsalarni zikr qilib
borib: “...Bizga yerning barchasi masjid qilindi va bizga uning tuprog‘i poklovchi qilindi”,
dedilar. Abu Molik Ashja’iyning rivoyatida: “Bizga uning tuprog‘i poklovchi qilindi” degan
qo‘shimcha qo‘shilgan. Mana shu yerda roviylarning birortasi rivoyat qilmagan so‘z – “tuproq”
ziyodadir. Mana shuni “ma’lum darajada muvofiq kelmaydi” deyiladi. Yer bilan tuproq bir
narsadir. Lekin lafzlar boshqa-boshqa bo‘lgani uchun oz bo‘lsa-da, nomuvofiqlik bor.
Isnodga qilingan ziyodaning hukmi: Isnodga ziyoda qilinishidan bu borada ko‘p
uchraydigan ikki bosh masala kelib chiqadi. Bu ikkisi: vasl bilan irsolning va raf’ bilan
vaqfning o‘zaro qarama-qarshi bo‘lishidir. Bunda yuqorida aytilgan ikki turdagi ziyodadan
boshqa ziyodalar haqida bahs yuritilgan. Ularning hukmlari, vasflari va boshqa jihatlari
aytilgan. O‘zimiz bahs yuritayotgan isnoddagi ziyoda vasl bilan irsol va vaqf bilan raf’ borasida
qilinadigan ziyodalar haqida bo‘lib, ulamolar bularning hukmi haqida ixtilof qilganlar. Bu
ixtiloflarni to‘plab kelsak, to‘rt turga bo‘linadi:
1. Ba’zan vasl qilib yoki raf’ qilib rivoyat qilgan roviyning ziyodasi qabul qilinadi. Bu -
jumhur ulamolar, fuqaholar va usul al-fiqh ulamolarining fikridir.
2. Irsol qilgan yoki vaqf qilgan roviyning ziyodasi rad qilinadi. Bu hadis sohiblarining
so‘zidir.
3. Qaysi biri ko‘p bo‘lsa, o‘sha qabul qilinadi. Bu ham hadis sohiblarining so‘zi.
4. Hifzi (xotirasi) kuchliroq roviylarniki qabul qilinadi, kuchsizlarniki qabul qilinmaydi.
Bu gapni ham hadis sohiblari aytganlar. Isnodga ziyoda qilishga misol tariqasida “Valiysiz
nikoh yo‘q” degan hadis keltiriladi. Hadisni Yunus ibn Abu Is’hoq as-Sobi’iy va o‘g‘li Isroil
hamda Qays ibn Rabi’ Abu Is’hoqdan muttasil, musnad holda rivoyat qilganlar. Sufon Savriy va
Shu’ba ibn Hajjoj xuddi shu hadisni Abu Is’hoqdan mursal holda rivoyat qilgan.
Ziyodani rad qilish va uni ziyoda qilgan shaxsning vahmi (xatosi) deb sanash uchun
ikkita shart qo‘yiladi. Ular quyidagilardan iborat:
1. Ziyodani keltirgan shaxsdan ko‘ra ziyodani keltirmagan shaxs puxtaroq va siqaroq
bo‘lishi kerak. Misol uchun bitta hadis ikkita rivoyatda kelmoqda. Bir rivoyatda ziyoda sodir
bo‘lgan. Mana shuni rivoyat qilayotgan roviydan ko‘ra ziyodasi yo‘q sanadni keltirgan roviy
kuchli bo‘lishi kerak. Ana shunda ziyoda rad qilinadi.
2. Ziyoda voqe bo‘lgan joyda eshitganlik to‘g‘risida ochiq-oydin (masalan, “eshitdim”
degan) so‘z bo‘lishi kerak. Agar ushbu ikki shart yoki ulardan biri bo‘lmasa, ziyodani qabul
qilsa bo‘ladi.
Ushbu ziyodadan xoli bo‘lgan isnod “munqoti” deyiladi. Lekin mazkur uzilish maxfiy
bo‘lib, bunday kesilishda roviy tushib qolgani uchun, unday hadis “mursal al-xafiy” deb ataladi.
Faqat bu yerda bir nozikroq nuqta bor, ya’ni: sanadda ziyoda borligini boshqa sanadga
solishtirib ko‘rib bilinadi. Bir hadis ikki, uch, to‘rt yo‘l bilan rivoyat qilingan. Bittasida “Sufyon”
va “Abu Idris” kabi ziyoda qilingan roviylar bor, boshqasida yo‘q. Mana shu ziyoda ekan, uni
186
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 6-SON, 2-QISM (YOʻITJ)
tushirib qoldiraylik, deyish uchun ikkita shart bo‘lishi kerak. Bu shartlar bilan ham yuqorida
tanishib o‘tdik.
Sanadda ziyoda voqe bo‘lishi haqidagi da’voga qarshi ikki e’tiroz bor:
1. Agar roviy ziyodasiz isnodda tushib qolgan roviydan avvalgi roviyni “an” bilan
rivoyat qilsa, bu hadisni munqoti deyish lozim bo‘ladi. Masalan, bir hadis matnining ikki
sanadi bor. Birinchi sanadda bir odamning ismi ziyoda bo‘lib turibdi. Ikkinchi sanadda o‘sha
odamning ismi tushirib qoldirilib, undan oldingi roviydan “eshitdim” deyish o‘rniga “an”
qo‘shilib, “falonchi roviydan” deyilmoqda. Ana shu “an” bilan kelgan sanad munqoti bo‘lib
qoladi.
2. Agar roviy ziyodasiz isnodda tushib qolgan roviydan avvalgi roviyni bevosita
“eshitdim” deb ochiq-oydin aytgan bo‘lsa, ehtimol, u hadisni avvalroq sanadda ziyoda qilingan
kishidan eshitgan bo‘lib, keyin undan avvalgi roviyning o‘zidan bevosita eshitgan bo‘lishi ham
mumkin. Bir gal birov orqali eshitib, ikkinchisida o‘zidan eshitgan. Bu esa bo‘lishi mumkin
bo‘lgan holatdir.
Bu e’tirozlarga quyidagicha javob berish mumkin: Birinchi e’tiroz fikri to‘g‘ri. Ikkinchi
e’tirozda zikr qilingan holat ham bo‘lishi mumkin. Lekin ulamolar “mana bu ziyoda” deb hukm
qiladigan bo‘lsalar, albatta, o‘sha ziyodaligiga, u yerda adashuv va vahm borligiga aniq hujjat
va dalil bo‘lsagina aytadilar.
Xulosa o‘laroq shuni aytish lozimki, isnod va matndagi ziyodaliklarni aniqlash havaskor
yoki mustaqil tadqiqotchining qo‘lidan keladigan, uning hukmi yolg’iz ungagina tashlanib
qo‘yiladigan narsa emas. Balki, isnod va matndagi ziyodaliklarni aniqlashda “ilm al-ilal”
hamda “jarh va ta’dil” ilmining ahamiyati katta bo‘lib, bu ilm sohasi orqali hadis isnodi va
matnida uchraydigan illatlar hamda roviylarning ishonchli yoki yo‘qligi borasida xulosa
beriladi. Shunga ko‘ra, ushbu ilmda mohir bo‘lgan olimning fikriga muvofiq, roviylarning
isnod yoki matnga qo‘shgan ziyodasi qabul qilinadi yoki rad etiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf. Mustalahul hadis. – T.: Hilol nashr, 2021. – 383
b.
2. X. Abiyev, H. Aminov, M. Ismoilov, B. Abdullayev. Sahihi Buxoriy sharhi. 4 jild. – T.: Hilol-
nashr, 2022. - 416 b.
3. X. Abiyev, A. Alloqulov, O. Hoshimov, M. Abduraxmonov. Sahihi Muslim sharhi. – T.: Hilol-
nashr, 2023. – 639 b.
4. Muhammad Ayyubxon Hamidov. Isnod ilmi.
https://minbar.uz/post/isnod-ilmi?cat_id=5
5. Doktor Mahmud Tahhon. Taysir fi mustalah al-hadis. - Iskandariya: Maktaba al-haramayn,
2002. – 183 b.
6. Jaloliddin Suyutiy. Tadrib ar-roviy. 2 jild. – Jidda: Dor al-minhoj, 2016. - 502 b.
7. Shabbiyr Ahmad Usmoniy. Muqaddima fath al-mulhim. 12 jild. – Bayrut: Dor ihyo at-turos
al-ilmiy, 2006.
8. Abdulhaq Dehlaviy. Lamaot at-tanqih fi sharhi Mishkot al-masobih. 11 jild. – Damashq: Dor
an-Navodir, 2014.
9. Islom Mahmud Dirbola. Muqaddimot fi ulum al-hadis. - Maktaba al-Aluka: 2013. – 540 b.
10. Samira Muhammad Saloma Amr. Al-Mazid fi muttasil al-asonid. - Ar-Riyod: Maktaba ar-
rushd, 2005. - 259 b.
11. Doktor Luqmon Hakim Indunisiy Azhaziy. Imdod al-mug‘is. – Qohira: Dor as-Solih, 2020. –
263 b.
