163
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 6-SON, 2-QISM (YOʻITJ)
KOMIL INSON TARBIYASI
Raupov U.R.
Osiyo хalqaro universiteti 1 – bosqich magistiri
https://doi.org/
10.5281/zenodo.15775726
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi:11-iyun 2025 yil
Ma’qullandi: 13-iyun 2025 yil
Nashr qilindi: 30-iyun 2025 yil
Insonni kamolotga yetkazish uchun buyuk
ajdodlarimiz me’rosi va hozirgi zamon ilmu-fani asosida
to‘plangan bilimlarga tayangan holda, yosh avlodni
komillikka chorlash va ro‘yobga chiqarish asosida
yurtimizda izchil ishlar olib borishimizni taqozo etadi.
Albatta, soglom va barkamol avlod – komil insonni
tarbiyalab voyaga yetkazishda, ta’lim sohasida faoliyat
yuritayotgan o‘qituvchi va murabbiylarning roli
benihoya katta ahamiyat kasb etadi.
KEY WORDS
komil inson, метод, ахлоқ,
o‘qituvchi,
murabbiy,
ta’lim-
tarbiya.
Hozirgi sharoitda, har qanday jamiyatda yosh avlod uchun olib boriladigan ta’lim-tarbiya
jarayoni muayyan maqsad asosida tashkil etilishini taqozo etadi. Bugungi kunda O‘zbekiston
Respublikasida tashkil etilgan ta’lim-tarbiya jarayonining asosiy maqsadi komil insonni
tarbiyalab voyaga yetkazishdan iboratdir. Ushbu yo‘nalishdagi siyosat, nafaqat, davlatning
rivojlanishini, balki insoniyatning xavfsiz hayot kechirishini ta’minlash va komil insonni
tarbiyalab voyaga yetkazishga e’tibor berilayotganligi bilan ham ahamiyatlidir.
Ma’lumki, ta’lim-tarbiya tizimining bosh maqsadi barkamol avlodni tarbiyalab voyaga
yetkazish va shu asnoda yosh avlodni komil inson qilib tarbiyalashga e’tibor qaratiladi.
O‘quvchi yoshlarni komil inson qilib tarbiyalashning asosini o‘zlikni anglash, mustaqil fikrlash
va o‘z o‘zini boshqarishga o‘rgatish tashkil etadi. Ushbu tarbiya hozirgi kunda pedagogikaning
eng dolzarb muammosi sifatida o‘rganilmoqda. Chunki, barcha davrlarda ham taraqqiyotning
yangi bosqichiga o‘tish uchun har qanday millat o‘zining o‘tmishi va bugunini yangidan
anglash va shunga asosan kelajagini belgilashi zarur bo‘ladi.
Buning uchun ma’lum axloqiy me’yorlar doirasida yosh avlodni tarbiyalab voyaga yetishtirish
jarayoni millat va jamiyatning bosh vazifasi bo‘lib qoladi. Bu vazifani muvaffaqiyatli hal
qilishda har bir pedagogdan yoshlarimizni ma’naviy-axloqiy jihatdan tarbiyalash, ularda faol
hayotiy pozitsiyani shakllantirish, ijtimoiy zarur foydali mehnatga tayyorlash, tarbiyaviy
ta’sirning uzluksizligini ta’minlash orqali hal qilish muhim ahamiyat kasb etadi.
Ta’kidlash joizki, komil inson tarbiyasi deganda yoshlarda vatanparvarlik, insonparvarlik,
mehribonlik, oliyjanoblik, rostgo‘ylik kabi hislatlarning shakllantirilishiga qaratilgan ta’lim-
tarbiya jarayonining amalga oshirilishi o‘rganiladi.
Birinchi Prezidentimiz I.A.Karimov bu borada amalga oshirilishi lozim bo‘lgan vazifalarni
quyidagicha belgilaydi: bu Karimovni gapimas. https://iiau.uz/oz/news/2113 shu maqolani
10 xatboshisi: “Ma’lumki, ota-bobolarimiz qadimdan bebaho boylik bo‘lmish ilmu ma’rifat,
ta’lim va tarbiyani inson kamoloti va millat ravnaqining eng asosiy sifati va garovi deb bilgan”.
(Manba???)
Barcha zamonlarda ham komil inson tarbiyasining yaxlit bir tizimini yaratish yuzasidan qator
izlanishlar va tadqiqotlar olib borilganligi ma’lum. Hozirgi zamon sharoitidagi komil inson
tarbiyasining mukammal ta’limotga oid bo‘lgan ma’lumotlar Prezidentimizning (bu yerda
164
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 6-SON, 2-QISM (YOʻITJ)
Mirziyoyev tushuniladi) quyidagi iboralarida o‘z aksini topganligini ko‘rish mumkin: “Shuni
unutmasligimiz kerakki, kelajagimiz poydevori bilim dargohlarida yaratiladi, boshqacha
aytganda, xalqimizning ertangi kuni qanday bo‘lishi farzandlarimizning bugun qanday ta’lim
va tarbiya olishiga bog‘lik”(Manba kitob beti yili???). I.A.Karimov o‘z fikrini davom ettirib
quyidagilarni ta’kidlaydi: “Buning uchun har qaysi ota-ona, ustoz va murabbiy har bir bola
timsolida avvalo shaxsni ko‘rishi zarur. Ana shu oddiy talabdan kelib chiqqan holda,
farzandlarimizni mustaqil va keng fikrlash qobiliyatiga ega bo‘lgan, ongli yashaydigan komil
insonlar etib voyaga yetkazish ta’lim-tarbiya sohasining asosiy maqsadi va vazifasi bo‘lishi
lozim, deb qabul qilishimiz kerak. Bu esa ta’lim va tarbiya ishini uyg‘un holda olib borishni
talab etadi”. ????
Ushbu ta’rifdan kelib chiqqan holda aytish joizki, ta’lim-tarbiya jarayonini amalga oshirishda
professor-o‘qituvchilarga katta ma’suliyat yuklatiladi. Shu ma’noda ular tomonidan o‘z
faoliyatlarini
amalga
oshirishlari
uchun
quyidagi
xususiyatlarni
o‘zlarida
mujassamlashtirishlari zarur bo‘ladi:
- shaxs kamolotini shakllantirish uchun yosh avlodning ruhiy xislatlarini anglab yetmog‘i;
- ta’lim-tarbiya jarayonining samaradorligini ta’minlashga qaratilgan barcha bilim, malaka va
ko‘nikmalarni o‘zlashtirgan bo‘lishi talab etiladi;
- zamonaviy fan-texnika yutuqlari asosida erishilgan eng ilg‘or o‘qitish
texnologiyalarini o‘zlashtirgan va shu asosda mashg‘ulotlarni o‘tkazishi talab etiladi.
Sir emas, buyuk ajdodlarimizning ilmiy meroslarida boshqa fanlar qatori ta’lim-tarbiya
masalasi g‘oyat muhim ahamiyat kasb etgan. Jumladan, ularning ta’limotida va hozirgi kun
tadqiqotchilari oldidagi ko‘ndalang bo‘lgan muammolardan biri komil inson tarbiyasi
hisoblanadi. Sharqning buyuk allomalari Xazrat Alisher Navoiy, Abu Rayhon Beruniy, Fitrat va
boshqa olimlarning keng qamrovli izlanishlarida komil inson tarbiyasiga alohida ahamiyat
berilgan, shuningdek ularning asarlarida bu savol yechimi asosiy deb qaralgan.
Xazrat A.Navoiyning “Farxod va Shirin” dostoni va “Holati Pahlavon Muhammad” asarlarida
Farxodning ham, Pahlavon Muhammadning ham zo‘rligidan jismoniy yetukligidan ko‘ra,
ularning ma’naviy dunyosini, komillik fazilatlarini maroq bilan bayon etgan. Jumladan, ul zot
tomonidan inson erishishi lozim bo‘lgan komillik cho‘qqisini quyidagicha ta’riflagan:
Hamul ilmi baland ovoza birla,
Bu yanglig‘ zo‘ri beandoza birla,
O‘zin abjad o‘gur eldin tutib kam,
Dama donishki, zo‘ri dast ila ham. (manba??)
Ushbu satrlarda asar kahramonlarining cheksiz kuch-qudrati va bilimli bo‘lishiga qaramasdan
alifboni o‘qiydigan o‘quvchidan ham o‘zini kamtar qilib ko‘rsatganligi hamda bor kuchini
bunyodkorlik ishlarini amalga oshirishganligiga e’tiborni qaratgan.
Bobokalonimiz Abu Rayhon Beruniy insonlarning ilmga bo‘lgan talab va ehtiyojlarini
qondirish har qanday fanning asosiy vazifasi deb hisoblagan. Ul zotning talqinida har qanday
fanning maqsadi tahsil oluvchilarga qimmatbaho duru-gavhar, zeb-ziynatlarni in’om etishmas,
balki fanlar yordamida zaruriy bilimlar manbaini to‘plash va ma’lumotli bo‘lishga undaydi.
Uning fikriga binoan, agar inson hayot faoliyati davomida bilimi, malakasi va hayotiy
ko‘nikmalarini namunali xulqi hamda odobli xatti-harakatlari hisobiga o‘zlashtirishi
mumkinligini ta’kidlaydi. Shu bilan birgalikda olim – inson yovuzlikdan holi bo‘lgan
holatlardagina bilimlar sohibi bo‘lishi mumkin deb hisoblaydi. Ularning ta’biriga ko‘ra:
“Kishilarni ijtimoiy kamolotga yetkazish ishi – fan yordamida tarbiyalanadigan yuksak
intellektual va axloqiy normalarni hamma joyda joriy qilish jarayonida amalga oshiriladi”
(Qayerdan olingan,??) – deb ta’kidlagan. Shuningdek, buyuk olimning yozib qoldirgan
me’roslarida komil inson orzusi quyidagi satrlarda o‘z ifodasini topgan: “Yoshlar – rahmdil,
mehribon, odamlarga iltifotli bo‘lishini, xayrihohlik ko‘rsatish, inson qiyinchiliklarga duch
kelganda yordamini ayamaslikka undaydi”. Bundan tashqari quyidagi salbiy xulq-atvor:
“Boylikka intilish, adolatsizlik, xasislik, sobitsizlik, jur’atsizlik, ayyorlik va makkorlik” kabi
165
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 6-SON, 2-QISM (YOʻITJ)
hislatlarni qoralaydi. Bular asosida olim tarbiyalanuvchilarga “ezgulik”ka ko‘prok e’tiqod
qilishni va “yovuzlik”dan uzoq bo‘lish hamda xazar qilishga dav’at qiladi.
Mutafakkir olimlarimiz tomonidan olib borilgan tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki,
ularning ilmiy izlanishlari asosida tayyorlangan meroslarida komil inson tarbiyasining
tamoyillari to‘laqonli yaratilgan bo‘lib, har bir davrning o‘ziga xos xususiyatlarini qamrab
olinganligini ko‘rish mumkin. Jumladan, buyuk olim Fitrat komil insonni tarbiyalashda,
ma’naviy-axloqiy tarbiyaning beqiyosligi to‘g‘risidagi ma’lumotlarni “Oila” risolasida (“Bola
tarbiyasi” bobida), farzandlarning aqliy, axloqiy va badantarbiyani birgalikda olib borish
kerakligiga e’tibor qaratadi. Shuningdek, go‘dakning aqliy va axloqiy tarbiyasi bilan birgalikda
uning badantarbiyasiga e’tibor berish zarurligini ko‘rsatib o‘tgan, har xil yomon odatlardan
saqlab, asta-sekin kamol toptirish, salomatligiga g‘amxo‘rlik qilish, toza va pokligi, o‘z vaqtida
ovqatlanishi zarurligini alohida ta’kidlaydi.
Demak, insonni kamolotga yetkazish uchun buyuk ajdodlarimiz merosi va hozirgi zamon
ilmu-fani asosida to‘plangan bilimlarga tayangan holda, yosh avlodni komillikka chorlash va
ro‘yobga chiqarish asosida yurtimizda izchil ishlar olib borishimizni taqozo etadi. Albatta,
soglom va barkamol avlod – komil insonni tarbiyalab voyaga yetkazishda ta’lim sohasida
faoliyat yuritayotgan o‘qituvchi va murabbiylarning roli benihoya katta ahamiyat kasb etadi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1. И.Каримов “Юксак маънавият yeнгилмас куч”. 2008 йил.
2. Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёев БМТ Бош Ассамблеясининг
72-сессиясида нутқи. Нью-Йорк.23.09.2023 й.
3. Xodjayev B. Umumiy pedagogika nazariyasi va amaliyoti. Darslik. – Т.: Sano standart, 2017.
–B. 154-157.
4. Abu Rayxon Beruniy. Mineralogiya. –T., 2009.
5. Yusuf Xos Hojib. Qutadg‘u bilig. –T., 2008.
