151
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 6-SON, 2-QISM (YOʻITJ)
ZAMONAVIY TILSHUNOSLIK YO‘NALISHLARI: ASOSIY
TENDENSIYALAR VA RIVOJLANISH YO‘NALISHLARI
Yusupova Gulxumor
Abu Rayhon Beruniy nomidagi Urganch davlat universiteti tayanch
doktoranti, e-mail: gulkhumor.yusupova@mail.ru
Matsabirova Durdona Maksudjon qizi
(Abu Rayhon Beruniy nomidagi Urganch davlat universiteti, Filologiya
va tillarni o‘qitish (nemis tili) ta’lim yo‘nalishi 2-bosqich talabasi
e-mail: durdonamatsabirova@gmail.com
https://doi.org/
10.5281/zenodo.15760956
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi:11-iyun 2025 yil
Ma’qullandi: 13-iyun 2025 yil
Nashr qilindi: 27-iyun 2025 yil
Mazkur
maqolada
zamonaviy
tilshunoslikda
shakllanayotgan asosiy ilmiy yo‘nalishlar, ularning
predmeti, metodologiyasi va tadqiqot ob’ektlari tahlil
qilinadi. Shuningdek, tilshunoslikda interdiscipliner
(fanlararo) yondashuvning kuchaygani va tilni ijtimoiy,
madaniy, kognitiv hamda gender aspektlarda o‘rganish
tendensiyalari ko‘rib chiqiladi. Zamonaviy tilshunoslik
yo‘nalishlari son jihatidan ko‘p bo‘lib, maqolada kognitiv
tilshunoslik, gender tilshunoslik, neyrolingvistika, korpus
lingvistika haqida fikr yuritilgan.
KEY WORDS
kognitiv
tilshunoslik,
gender,
gender tilshunoslik, konsept, frem,
skript, neyrolingvistika, korpus,
kampyuter.
KIRISH.
Tilshunoslik – inson tafakkuri, jamiyat va madaniyat bilan bevosita bog‘liq bo‘lgan
murakkab ijtimoiy hodisani o‘rganadigan fan sohasidir. Til insoniyat jamiyatining ajralmas
elementi bo‘lib, nafaqat fikr almashish, balki tafakkur, o‘zlikni anglash va ijtimoiy hayotni
tashkil etishda ham asosiy vosita hisoblanadi. Ana shu jihatdan tilshunoslik fani hamisha
rivojlanish va takomillashish jarayonida bo‘lib kelgan.
XX asrning ikkinchi yarmidan boshlab dunyo tilshunosligida yangi ilmiy paradigmalarning
shakllanishi kuzatildi. Klassik strukturalizm va generativ grammatikadan tashqari, kognitiv,
pragmatik, sotsiolingvistik, psixolingvistik va kompyuter lingvistikasi kabi zamonaviy
yondashuvlar vujudga keldi. Bu esa tilshunoslikning faqat til tizimini emas, balki uning
funksional, madaniy, gender, psixologik va texnologik jihatlarini ham chuqur tahlil qilish
imkonini berdi. Bunday fanlararo yondashuv tilni yanada kengroq kontekstda o‘rganishga
sharoit yaratdi.
Zamonaviy tilshunoslikning o‘ziga xos jihati – bu tildagi hodisalarni o‘rganishda
antropotsentrik yondashuvning ustuvorligi, ya’ni tilning inson bilan bog‘liqligini markazga
qo‘yishdir. Inson tafakkuri, idroki, hissiyoti va ijtimoiy tajribasi til orqali namoyon bo‘ladi va
tilshunoslik bu jihatlarni ilmiy asosda o‘rganishga intiladi. Shuningdek, til bilan bog‘liq
masalalarni madaniyatlararo kontekstda, global va mahalliy ijtimoiy jarayonlar bilan uzviy
aloqada ko‘rib chiqish tendensiyasi kuchaymoqda.
Bugungi kunda tilshunoslik nafaqat nazariy ilm-fan sifatida, balki amaliy soha sifatida ham
jadal rivojlanmoqda. Tarjima nazariyasi, til o‘qitish metodikasi, sun’iy intellekt uchun til
modellari yaratish, tahliliy lingvistika va diskurs tahlili kabi ko‘plab amaliy yo‘nalishlar
152
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 6-SON, 2-QISM (YOʻITJ)
shakllanmoqda. Bu esa tilshunoslikni boshqa ijtimoiy va texnik fanlar bilan
integratsiyalashuviga zamin yaratmoqda.
Mazkur maqolada zamonaviy tilshunoslikda shakllanayotgan eng muhim yo‘nalishlar,
ularning asosiy tamoyillari, tadqiqot ob’ektlari va metodologik yondashuvlari tahlil qilinadi
hamda bu yo‘nalishlarning bugungi ilmiy jarayonlardagi o‘rni yoritiladi.
Kognitiv tilshunoslik
- bu til va inson tafakkuri o‘rtasidagi munosabatlarni o‘rganadigan
tilshunoslikning zamonaviy yo‘nalishi. U til orqali insonning dunyoni qanday idrok etishi,
bilimlarni qanday shakllantirishi va ongda qanday kodlashtirishini tahlil qiladi. Bu yo‘nalishda
“kontsept”, “freym”, “skript”, “kognitiv metafora” kabi tushunchalar muhim ahamiyatga ega.
Kognitiv tilshunoslikning asosiy tushunchalari:
1. Kontsept (
tushuncha) - inson ongida shakllangan bilim va tajriba birliklari, til orqali
ifodalanadi.
2. Freym (
ramka) - ma’lum bir kontseptual vaziyatni yoki bilim to‘plamini tashkil etuvchi
strukturaviy birlik.
3. Skript
- ma’lum bir vaziyat yoki voqea ketma-ketligini anglatuvchi kontseptual sxema.
4. Kognitiv metafora
- abstrakt tushunchalarni konkret tajriba asosida ifodalash usuli.
5. Kategoriyalashtirish -
inson tafakkurida ma’lumotlarni guruhlash va tasniflash jarayoni.
Shahriyor Safarov — o‘zbek tilshunosligida kognitiv lingvistika sohasida yetakchi olimlardan
biri bo‘lib, uning ilmiy ishlari kognitiv tilshunoslikning nazariy asoslari, vazifalari va
rivojlanish yo‘nalishlariga bag‘ishlangan. Safarovning fikricha, kognitiv tilshunoslik tilni inson
tafakkuri va idrok jarayonlari bilan bevosita bog‘laydi. [5]
Kognitiv tilshunoslikning nazariy asoslari sun’iy intellekt sohasida tabiiy tilni tushunish va
qayta ishlash tizimlarini yaratishda qo‘llaniladi. Masalan, Google
Translate, Siri, ChatGPT
kabi tizimlar til va tafakkur munosabatlarini hisobga olib ishlab chiqilgan.
Genderlingvistika
— zamonaviy tilshunoslikning nisbatan yangi va dinamik rivojlanayotgan
yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, til va jins o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqliklarni o‘rganadi. Ushbu fan
erkaklar va ayollar nutqidagi farqlar, til birliklarida gender stereotiplarining ifodalanishi,
shuningdek, tilning ijtimoiy va madaniy jihatlari bilan bog‘liq masalalarni tadqiq qiladi. [1]
Gender tushunchasi ilmiy muomalaga 1960-yillarda amerikalik olim R. Stoller tomonidan
kiritilgan bo‘lib, jinsni nafaqat biologik, balki ijtimoiy va madaniy konstruksiya sifatida ham
talqin qilishga asos bo‘ldi. Gender — ingliz tilidagi “gender” (jins) so‘zidan olingan bo‘lib,
insonlarning jamiyatdagi ijtimoiy rollari, xatti-harakatlari va madaniy tavsiflarini ifodalaydi.
Shu
sababli,
genderlingvistika
tilshunoslikda
jinsiy
farqlanishning nafaqat fiziologik, balki ijtimoiy-madaniy
omillar bilan bog‘liq jihatlarini ham o‘rganadi.
Genderlingvistika quyidagi asosiy yo‘nalishlarda tadqiqot
olib boradi:
1.
Ayollar va erkaklarning lingvistik xatti-harakatlari
: Nutq uslubi, leksik tanlov va
kommunikativ strategiyalardagi farqlar.
2.
Sotsiolingvistik gender tadqiqotlari
:
Jamiyatda jinsga xos til stereotiplari va ularning
ijtimoiy omillar bilan bog‘liqligi.
153
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 6-SON, 2-QISM (YOʻITJ)
3.
Feministik va maskulinistik lingvistika
: Ayollar va erkaklar tiliga oid stereotiplar,
diskriminatsiya va tenglik masalalari.
4.
Psixolinguistika va neyrolingvistika
: Jinslarning nutqdagi kognitiv va psixologik
xususiyatlari.
5.
Lingvokulturologik tadqiqotlar
: Turli madaniyatlarda genderga oid til birliklari va
ularning aks etishi.
Neyrolingvistika
(lot. neuron — nerv, lingua — til) — bu psixologiya va tilshunoslik
sohalarining kesishgan nuqtasida shakllangan ilmiy yo‘nalish bo‘lib, nutq faoliyatining
miyadagi mexanizmlari va afaziya kabi nutq buzilishlarining psixolingvistik jihatlarini
o‘rganadi. Neyrolingvistika sohasining rivojlanishi asosan neyropsixologiya, lingvistika va
psixolingvistikaning o‘zaro integratsiyasi natijasidir. Ushbu fan nutqni ishlab chiqarish va
idrok etish jarayonlarida miyaning qanday funktsiyalarni bajarishini, shuningdek, nutqiy
patologiyalarni tahlil qiladi. Neyrolingvistika tarixiy jihatdan
qadimiy ildizlarga ega bo‘lsa-da, atama sifatida u XX asrning
o‘rtalarida shakllangan. [4]
Miya strukturasiga kelsak, inson miyasi old miya, o‘rta miya va
orqa miya bo‘limlaridan tashkil topgan bo‘lib, neyrolingvistika til
jarayonlarini ushbu qismlarning o‘zaro aloqasi doirasida
o‘rganadi.
Neyrolingvistika til va nutq jarayonlarining miyadagi mexanizmlarini o‘rganadi. Asosan,
miyaning chap yarim shari nutqni ishlab chiqarish va tushunishda asosiy rol o‘ynaydi. Broka
hududi nutqni rejalashtirish va ishlab chiqarishga, Vernik hududi esa nutqni tushunishga
javob beradi. Nutq faoliyati quyidagi bosqichlarda amalga oshadi:
1.
Nutq ishlab chiqarish
uchun primer motor korteks, Broka hududi va ular orasidagi
bog‘lanishlar muhim.
2.
Nutqni tushunish
esa primer eshitish korteksi, Vernik hududi va angulyar girus kabi
sohalar o‘rtasidagi aloqalar orqali amalga oshadi.
3.
Yozish va o‘qish
jarayonlari ham miyaning turli sohalarining o‘zaro integratsiyasi
bilan boshqariladi.
Korpuslingvistika
— tilni katta hajmdagi matnlar (korpuslar) orqali empirik usulda
o‘rganish fanidir. Korpus — bu tilning turli janr, uslub va dialektlarini o‘z ichiga olgan,
elektron shaklda saqlanadigan matnlar to‘plami bo‘lib, u tilning tabiiy va haqiqiy ishlatilishini
aks ettiradi.
Korpuslingvistika
tilni
tahlil
qilishda
eksperimental
aralashuvlarsiz, tabiiy nutq va yozuv ma’lumotlaridan
foydalanadi. Bu yondashuv tilshunoslarga til birliklarining
miqdoriy va sifat jihatidan chuqur tahlilini olib borish imkonini
beradi. Masalan, so‘zlarning ishlatilish chastotasi, ma’nolari,
grammatik shakllari va frazeologik birikmalari korpus asosida
aniqlandi. Korpuslar dastlab qo‘lda yig‘ilgan bo‘lsa, hozirgi
kunda bu jarayon avtomatlashtirilgan va mashina tomonidan
o‘qiladigan formatda saqlanadi. Korpuslingvistika kompyuter lingvistikasi bilan chambarchas
bog‘liq bo‘lib, til korpuslarini yaratish, ularni tahlil qilish va tilshunoslikda amaliy qo‘llash
usullarini o‘rganadi. [3]
XULOSA
154
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 6-SON, 2-QISM (YOʻITJ)
Zamonaviy tilshunoslik fanining bugungi taraqqiyot bosqichida yuzaga kelayotgan turli
yo‘nalishlar tilning inson hayotidagi o‘rni va funksiyalarini yanada chuqurroq tushunishga
xizmat qilmoqda. Kognitiv tilshunoslik inson tafakkuri va til munosabatlarini tahlil qilsa,
gender tilshunosligi til va ijtimoiy jins o‘rtasidagi murakkab aloqalarni ochib beradi.
Neyrolingvistika esa tilning biologik asoslarini, miyada nutq ishlab chiqarish va idrok qilish
jarayonlarini o‘rganadi. Korpus lingvistika esa tilshunoslikka empirik va statistik tahlil
imkoniyatlarini olib kirdi.
Tilshunoslik fanining bu kabi diversifikatsiyalashuvi uning interdiscipliner (fanlararo) tus
olishiga va boshqa fanlar bilan integratsiyalashuviga olib kelmoqda. Natijada til nafaqat
muloqot vositasi, balki inson tafakkuri, madaniyati, jamiyati, texnologik imkoniyatlari va
psixologik holati bilan bevosita bog‘liq kompleks tizim sifatida talqin qilinmoqda. Maqolada
ko‘rib chiqilgan yo‘nalishlar tilshunoslikning nazariy va amaliy salohiyatini kengaytirishga
xizmat qilmoqda va bu fanning kelajakda yanada yangi tadqiqot yo‘nalishlari bilan boyib
borishini anglatadi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yhati:
1.
Yusupova G. Tilshunoslikda gender tadqiqining nazariy asoslari// O‘zbekistonda
xorijiy tillar. — 2023. — № 2 (49). — B. 18-37.
2.
Abdurakhmonova N., Urdishev K. Corpus based teaching Uzbek as a foreign language
// Journal of Foreign Language Teaching and Applied Linguistics. — 2019. — Vol. 7, № 2. — B.
131-137.
3.
Korpus tilshunosligi haqida mulohazalar // Samarqand davlat chet tillari instituti. —
[Elektron
manba].
—
uni.uz/index.php/conferences/article/download/89/81
4.
Xabibullayeva N.Sh. Neyrolingvistikaning yondosh sohalar bilan munosabati// Ijtimoiy
fanlarda innovasiya onlayn ilmiy jurnali. — 2024. — № 1. — B. 16-21.
5.
Safarov Sh. Kognitiv tilshunoslik. — Jizzax: Sangzor, 2006.
