145
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 6-SON, 2-QISM (YOʻITJ)
JISMONIY TARBIYA FANINING MAKTAB O'QUVCHILARI
ORASIDA O'RNI
Hamroqulova Hamidabonu Odiljon qizi
Navoiy shahar 23- maktab Jismoniy tarbiya fani o'qituvchisi
Xojiyeva Shoxista Baxronqulovna
Navoiy shahar 23- maktab Jismoniy tarbiya fani o'qituvchisi
https://doi.org/
10.5281/zenodo.15760896
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi:11-iyun 2025 yil
Ma’qullandi: 13-iyun 2025 yil
Nashr qilindi: 27-iyun 2025 yil
Ushbu maqolada jismoniy tarbiya fanining maktab
o‘quvchilari orasidagi o‘rni, uning ta’lim-tarbiya
jarayonidagi pedagogik va psixologik ahamiyati,
sog‘lom turmush tarzini shakllantirishdagi roli tahlil
qilingan.
Maqolada
jismoniy
tarbiya
orqali
o‘quvchilarning jismoniy, aqliy va ijtimoiy jihatdan
rivojlanishi, ularning harakat faolligi, irodaviy sifatlari,
jamoaviylik hamda ijtimoiy moslashuv jarayonlari
yoritilgan. Shuningdek, jismoniy tarbiyaning sog‘lom
avlodni shakllantirishdagi o‘rni, darslarni samarali
tashkil etish yo‘llari, zamonaviy pedagogik yondashuvlar
va baholash tizimi haqida fikrlar bildirilgan
KEY WORDS
Jismoniy tarbiya, sog‘lom
turmush tarzi, maktab o‘quvchilari,
harakat
faolligi,
jamoaviylik,
ijtimoiylashuv, sport, pedagogik
yondashuv, rivojlanish.
Kirish
Bugungi kunda inson salomatligini saqlash va mustahkamlash masalasi har qachongidan ham
dolzarb hisoblanadi. Jahon Sog‘liqni Saqlash Tashkiloti (JSST) ma'lumotlariga ko‘ra, yoshlar
orasida jismoniy faollikning yetishmasligi bir qator surunkali kasalliklar, semirish, ruhiy
holatdagi buzilishlar va umumiy hayot sifatining pasayishiga olib kelmoqda. Shu nuqtayi
nazardan qaraganda, umumta’lim maktablarida jismoniy tarbiya fanining o‘rni beqiyos
ahamiyatga ega. Jismoniy tarbiya fani nafaqat o‘quvchilarning jismoniy sog‘lomligini
ta’minlash, balki ularning harakat faoliyatini rivojlantirish, ijtimoiy moslashuvini kuchaytirish,
intizomli va maqsadga yo‘naltirilgan shaxs bo‘lib shakllanishida ham muhim omil bo‘lib
xizmat qiladi. Shuningdek, bu fan o‘quvchilarga sportning ijtimoiy, axloqiy va estetik
qadriyatlarini singdirish, jamiyatda sog‘lom turmush tarzini shakllantirishda asosiy vosita
sifatida xizmat qiladi.
Mazkur maqolada jismoniy tarbiya fanining maktab o‘quvchilari orasidagi pedagogik,
psixologik va ijtimoiy jihatlari o‘rganiladi. Jismoniy tarbiya darslarining o‘quvchilarning har
tomonlama rivojiga ta’siri, ularning sog‘lom turmush tarziga intilishi, ijtimoiylashuv va ruhiy
barqarorlikka qo‘shgan hissasi tahlil qilinadi.
Asosiy qism
Jismoniy tarbiya ta’lim tizimining ajralmas qismi bo‘lib, o‘quvchilarning jismoniy holatini
rivojlantirish orqali ularning intellektual va psixologik salohiyatini oshiradi. Shu sababli ham
davlat ta’lim standartlarida jismoniy tarbiya fani majburiy fanlar qatoridan joy olgan. Bu fan
yordamida o‘quvchilarda quyidagi muhim ko‘nikmalar shakllanadi:
146
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 6-SON, 2-QISM (YOʻITJ)
Jismoniy tayyorgarlik darajasini oshirish;
Harakat madaniyatini o‘rgatish;
Sog‘lom turmush tarzini shakllantirish;
Sportga qiziqishni kuchaytirish.
Bularning barchasi shaxsning to‘laqonli shakllanishida, kasb tanlashida, sog‘lom hayot tarzini
tanlashda asosiy rol o‘ynaydi. Ayniqsa, boshlang‘ich va o‘rta maktab davrida jismoniy tarbiya
orqali bolalarda harakat faolligi bilan birga iroda, qat’iyat, jamoaviylik, intizom va
mehnatsevarlik kabi fazilatlar singdiriladi. Jismoniy tarbiya nafaqat tanani chiniqtiradi, balki
o‘quvchilarda bilim olish jarayonida hosil bo‘ladigan ruhiy zo‘riqishlarni kamaytiradi. Ko‘plab
ilmiy tadqiqotlar shuni ko‘rsatmoqdaki, jismoniy faollik o‘quvchilarning diqqat-e’tiborini
oshiradi, xotirasini kuchaytiradi, miyada qon aylanishini yaxshilaydi, bu esa bilimlarni yaxshi
o‘zlashtirishga yordam beradi.
Jismoniy tarbiya darslari orqali bolalarga sport etikasi, mehnatga hurmat, o‘z ustida ishlash
ko‘nikmalari o‘rgatiladi. Bunday yondashuv o‘quvchilarning shaxsiy va ijtimoiy hayotida
muhim axloqiy asos bo‘lib xizmat qiladi. Jamoaviy o‘yinlar esa ularni ijtimoiylashuvga,
tengdoshlariga hurmat bilan munosabatda bo‘lishga, yutuq va mag‘lubiyatni to‘g‘ri qabul
qilishga o‘rgatadi. Zamonaviy jamiyatda harakat yetishmovchiligi muammosi global darajada
muhokama qilinmoqda. Maktab yoshidagi bolalarda harakat faolligi pasayib borayotgan bir
paytda, jismoniy tarbiya darslari orqali sog‘lom turmush tarziga yo‘naltirish dolzarb ahamiyat
kasb etadi. Sog‘lom turmush tarzi tushunchasi to‘g‘ri ovqatlanish, yetarli uxlash, harakat
faolligi, gigiyena qoidalariga amal qilish kabi omillarni o‘z ichiga oladi. Jismoniy tarbiya
fanining asosiy vazifasi ham bolalarga ana shu ko‘nikmalarni o‘rgatish, ularni hayotga tatbiq
etish ehtiyojini uyg‘otishdan iborat.
Jismoniy tarbiya darslari o‘quvchilarning ijtimoiylashuviga katta ta’sir ko‘rsatadi. Ayniqsa,
sport musobaqalari, jamoaviy o‘yinlar, tanlovlar bolalarni jamoadorlikka, o‘zaro yordam va
do‘stlikka, musobaqalashuvga undaydi. Bunday faoliyatlarda qatnashish orqali o‘quvchilar o‘z
qobiliyatlarini kashf etadilar, liderlik salohiyatini rivojlantiradilar. Shuningdek, sport bilan
shug‘ullanish bolalarda milliy qadriyatlarga hurmat, Vatanga sadoqat, madaniy merosga
e’tibor kabi muhim fazilatlarni ham shakllantiradi. Jismoniy tarbiya orqali sog‘lom, jismonan
chiniqqan va ma’naviy barkamol avlodni tarbiyalash imkoniyati vujudga keladi. Zamonaviy
jismoniy tarbiya fanida individual yondashuv asosida o‘quvchilarning jismoniy rivojlanishini
baholash muhim o‘rin tutadi. Buning uchun maktablarda maxsus testlar, standart normativlar,
fiziologik ko‘rsatkichlar asosida baholash tizimi joriy qilingan. Bu nafaqat o‘quvchi holatini
kuzatishga, balki unga mos jismoniy yuklama berishga ham yordam beradi. Jismoniy
rivojlanish monitoringi o‘quvchining salomatligini muntazam nazorat qilish, kasalliklarning
oldini olish, individual dasturlar asosida shug‘ullanishni tashkil etishga asos bo‘ladi.
Xulosa
Xulosa qilib aytganda, jismoniy tarbiya fani maktab o‘quvchilari hayotida g‘oyat muhim rol
o‘ynaydi. Bu fan o‘quvchilarni nafaqat sog‘lom tanaga ega bo‘lishga, balki ruhiy barqarorlikka,
maqsadga intilish, jamoaviylik, mas’uliyat, mehnatsevarlik kabi fazilatlarga o‘rgatadi. Jismoniy
tarbiya o‘quvchilarning har tomonlama rivojlanishida, ayniqsa, sog‘lom turmush tarzini
shakllantirishda, ularni ijtimoiy faol fuqarolar sifatida tarbiyalashda muhim vosita bo‘lib
xizmat qiladi. Bugungi kunda jismoniy tarbiya faniga yangicha yondashuv, zamonaviy
metodikalar, interaktiv mashg‘ulotlar, innovatsion texnologiyalarni joriy etish orqali uning
samaradorligini yanada oshirish mumkin. Shu sababli maktablarda jismoniy tarbiya
darslarining sifatini oshirish, sport infratuzilmasini yaxshilash, o‘qituvchilarning malakasini
147
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 6-SON, 2-QISM (YOʻITJ)
doimiy ravishda oshirib borish zamonaviy ta’lim siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri
bo‘lishi shart.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 30-oktabrdagi PQ-4884-son qarori –
“Sog‘lom turmush tarzini keng targ‘ib qilish va jismoniy faollikni oshirish to‘g‘risida”.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi. Umumiy o‘rta ta’lim maktablari uchun
Jismoniy tarbiya fan dasturi. Toshkent, 2022.
3.
Normatov N.M., Xudoyberganov A.A
.
Jismoniy tarbiya nazariyasi va metodikasi. –
Toshkent: O‘qituvchi, 2020.
4.
Xudoyberganov A.A. Jismoniy tarbiya va sog‘lom turmush tarzi asoslari. – Toshkent,
2018.
5.
Isroilov B.K. “O‘quvchilarning jismoniy faolligini oshirishda jismoniy tarbiyaning roli”.
–
Pedagogika va psixologiya muammolari
, 2021, №3.
6.
World Health Organization (WHO). Physical activity and young people. Geneva, 2020.
7.
Mahmudova Z.X. “Maktab o‘quvchilari uchun sog‘lom turmush tarzini shakllantirishda
sportning o‘rni”. –
Zamonaviy ta’lim
, 2022, №4.
8.
Kamilov R. “Jismoniy tarbiya fanida innovatsion yondashuvlar”. –
Ta’limda yangicha
qarashlar
, 2023, №2.
