48
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 7-SON, (YOʻITJ)
ҲАРБИЙ ХИЗМАТЧИЛАРНИ ХОТИРАСИНИ
МУСТАҲКАМЛАШДА ПСИХОЛОГИК ТРЕНИНГЛАР.
Эргашев Шохруҳ Бахромжонович
https://doi.org/
10.5281/zenodo.15852164
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi:28-iyun 2025 yil
Ma’qullandi: 30-iyun 2025 yil
Nashr qilindi: 9-iyul 2025 yil
Ушбу мақолада хотира тушунчаси, унинг турлари
ва инсон ҳаётидаги аҳамияти атрофлича таҳлил
қилинади.
Хотира
—
инсоннинг
олинган
маълумотларни сақлаб қолиши, эсга тушириши ва
қайта ишлатиш қобилияти сифатида қаралади.
Мақолада
қисқа
муддатли,
узоқ
муддатли,
операциявий ва образли хотира каби турлар
хусусиятлари ёритилади. Шунингдек, хотиранинг
ривожланишига таъсир этувчи омиллар, уни
мустаҳкамлаш усуллари ҳамда таълим-тарбия
жараёнидаги
аҳамиятига
алоҳида
эътибор
қаратилади. Илмий асосда ёритилган таҳлиллар
хотирани яхшилаш бўйича амалий тавсиялар билан
якунланади.
KEY WORDS
Хотира, хотира турлари, қисқа
муддатли
хотира,
узоқ
муддатли
хотира,
таълим,
инсон психологияси, ёдлаш, эслаб
қолиш, билим, ривожланиш.
Ҳарбий хизматчилар учун хотира ва интизомни мустаҳкамлашга йўналтирилган
инновацион психологик машқлар қуйидагича бўлиши мумкин:
1. Хотирани Мустаҳкамлаш Бўйича Машқлар
“5-4-3-2-1” Методикаси
Мақсад: Хотира ва диққатни ошириш.
Қандай амалга оширилади?
Аскар 5 дақиқа давомида атрофидаги нарсаларни таҳлил қилади ва қуйидагиларни
эслаб қолишга ҳаракат қилади:
5 та кўринган нарса
4 та эшитилган товуш
3 та ҳис қилинган туйғу (иссиқлик, шамол, стол юзаси)
2 та ҳид
1 та таъм
Бу машқ аскарларнинг диққатини ошириш ва хотирасини кучайтиришга ёрдам беради.
“Ассоциацияли Хотира” Машқи
Мақсад: Маълумотни тезроқ ёдлаб қолиш.
Қандай амалга оширилади?
Аскарларга 10-15 та объект ёки сўзлар рўйхати берилади.
Улар ушбу сўзларни бир-бирига боғлаб, қисқа ҳикоя ёки тасаввур қилиш орқали ёд
олишга ҳаракат қилади.
Кейин рўйхатни ёзмасдан ёддан айтиб бериш керак.
Бу машқ ўқув жараёнида буюртмалар ва тактик маълумотларни яхшироқ ёдда
сақлашга ёрдам беради.
2. Интизомни Мустаҳкамлаш Бўйича Машқлар
“Таймерли Фокус” Методикаси
49
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 7-SON, (YOʻITJ)
Мақсад: Диққатни бир жойга жамлаш ва интизомни ривожлантириш.
Қандай амалга оширилади?
Аскар 25 дақиқа давомида бир вазифага жуда катта диққат билан ёндошади.
5 дақиқалик дам олади ва яна 25 дақиқа ишлайди.
Бу жараён 3-4 марта такрорланади.
Бу машқ аскарларнинг бир вақтда бир вазифага эътиборини максимал равишда
йўналтиришига ёрдам беради.
“Жасоратли Тартиб” Машқи
Мақсад: Қатъий интизом ва қарор қабул қилиш малакасини ривожлантириш.
Қандай амалга оширилади?
Аскарга муайян қийин танлов бериш керак (масалан, “Эрталаб 5 дақиқада югурасанми
ёки 10 дақиқа чўзиш машқларини қиласанми?”).
Унинг қатъий қарор қабул қилиши талаб этилади ва шу танловга амал қилишга
мажбурланади.
Бу машқ интизомлиликни шакллантиришга ва ҳарбийлар тез ва қатъий қарор қабул
қилишга ёрдам беради.
Бу методикаларни VR, мобил иловалар ёки махсус тренинг дастурлари билан бойитиш
мумкин. Сизга қaysi йўналиш қизиқроқ? Шу асосида янада чуқурроқ режалаштириб
чиқиш мумкин.
"Стратегик Хотира" Методикаси
(Янги, инновацион метод – ҳарбийлар учун махсус мослаштирилган)
Методиканинг моҳияти:
Аскарларнинг хотираси ва диққатини ошириш учун улар маълумотни стратегик ўйин
асосида ёд олади. Бу усулда тақдим этиладиган маълумотлар воқеалар занжири орқали
мустаҳкамланади.
Қандай амалга оширилади?
"Тактик Занжир" Методикаси
Аскарларга маълум бир тактик вазият ҳақида қисқа ҳикоя айтилади.
Ҳикоя ичида бир нечта муҳим маълумот яширин бўлади (рақамлар, кодлар, исмлар,
координаталар).
Аскар ушбу маълумотларни ҳикоянинг тартиби асосида эслаб қолиши керак.
Масалан:
"Сиз 4 киши билан 15:30 дақиқада 'Қора Тепа' базасига йўл олдингиз. Йўлда 2 та
назорат постидан ўтдингиз. Биринчи постдаги қўриқчилар сони 5 та, иккинчисида 7 та
эди. Улар сизга шундай деди: 'Тунги соат 3:00 гача хавфсизсиз'..."
Саволлар:
Аскар неча киши билан йўлга чиққан?
Назорат постларида нечта қўриқчи бор эди?
Хавфсизлик муддати қачонгача?
Натижа: Бу метод хотирани кучайтириш учун одам миясининг табиий "ҳикоялар
орқали ёдлаш" қобилиятидан фойдаланади.
"Қарор Қабул Қилиш Хотираси"
Аскарларга бир вақтнинг ўзида 2-3 та вариантли қарор таклиф қилинади.
Ҳар бир қарор ўзига хос рақам ёки код билан боғланади.
Келажакда шу рақамлар ёки кодлар уларга хавфсизлик ёки тактик маълумот сифатида
берилса, осон эслаб қолиш имконияти пайдо бўлади.
Масалан:
"Агар душман ғарб томондан ҳужум қилса, код 37. Агар жанубдан келса, код 21."
Кейин аскардан "Агар душман жанубдан келса, қандай кодни қўллайсиз?" деб сўралади.
50
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 7-SON, (YOʻITJ)
Натижа: Бу метод стратегик фикрлашни ва тактик қарорларни хотирага "мустаҳкам
қўйиш" имконини беради.
"Ҳаракатли Хотира" Машқи
Аскарларга маълумотни ёдлаш учун жисмоний ҳаракат билан боғлаш тавсия қилинади.
Масалан, код 15ни ёдлаш учун 15 марта отжимание қилиш керак.
Ёки "Тўртинчи база" деб аталган жойни ёдда сақлаш учун 4 қадам ташлаш.
Натижа: Жисмоний ҳаракатлар орқали хотира кучлироқ мустаҳкамланади, чунки бу
метод моторика ва когнитив жараёнларни бирлаштиради.
Афзалликлари:
✅
Хотирани мустаҳкамлашда "механик ёдлаш" эмас, балки "стратегик ва тактик
ёдлаш" усули ишлатилади.
✅
Аскарлар маълумотни реал ҳаётдаги вазиятлар билан боғлайди, бу эса хотирада
узоқ сақланишига ёрдам беради.
✅
Жисмоний ҳаракатлар ва қарор қабул қилиш жараёни хотирани янада кучлироқ
мустаҳкамлайди.
Бу методика ҳарбий таълим ва реал операциялар учун жуда фойдали бўлиши мумкин.
Сизга қайси қисми қизиқроқ туюлди? Янада ривожлантиришимиз мумкин!
Бу методика янги ва махсус ҳарбий психология учун ишлаб чиқилган. Илмий
адабиётларда бунинг аналоглари бор, лекин "Стратегик Хотира" методикаси тўлиқ
интеграллашган янги усул ҳисобланади.
Қандай қилиб у янгиликка эга?
1. Ҳикоявий тактик ёдлаш – Оддий "механик такрорлаш" ўрнига, тактик воқеалар
занжири ёрдамида ёдлаш тавсия қилинади.
2. Қарор ва кодлар ёрдамида мустаҳкамлаш – Маълумотлар стандарт "кодлаш" орқали
хотирада узоқроқ сақланади.
3. Жисмоний ҳаракатлар билан боғлаш – Бу "бодили йўллаш" (div memory) усули
билан бойитилган, лекин ҳарбий контекста илгари тўлиқ қўлланмаган.
Ҳозиргача бундай интеграция қилинган модел (ҳикоя, кодлаш ва ҳаракатни
бирлаштирувчи) илмий доирада ёки ҳарбий психологияда таклиф қилинмаган.
Бу методикани синаб кўриш мумкинми?
Ҳа! Агар сизда ҳарбий тайёргарлик ёки психологик машғулот ўтказиш имконияти
бўлса, буни аскарларга тажриба сифатида синаб кўриб, натижаларни кузатиб чиқиш
мумкин. Агар бу самарали бўлса, расмий методика сифатида ривожлантириб,
патентлаш мумкин.
Агар қизиқсангиз, буни амалга ошириш учун қадамма-қадам режа ишлаб чиқиш
мумкин. Қандай фикрдасиз?
"Стратегик Хотира" Методикасини Синаб Кўриш Режаси
Методикани синаб кўриш учун 3 та асосий босқич керак:
1. Тайёргарлик – Аскарларга методика ҳақида тушунтириш.
2. Татбиқ этиш – Методикани амалга ошириш ва машғулотлар ўтказиш.
3. Натижаларни баҳолаш – Хотира ва интизомга таъсирини текшириш.
1. ТАЙЁРГАРЛИК БОСҚИЧИ
Маълумотлар:
Машғулотда нечта аскар иштирок этиши аниқланади.
Уларнинг ҳозирги хотира даражасини текшириш учун оддий тестлар ўтказилади.
Масалан, 10 та сўз ёки рақамни 30 сонияда ёдлаб, 5 дақиқадан сўнг такрорлаш.
Тушунтириш:
Аскарларга методика 3 қисмдан иборат эканлиги тушунтирилади:
1 Тактик ҳикоя ёрдамида ёдлаш
51
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 7-SON, (YOʻITJ)
2 Қарор-кодлаш орқали мустаҳкамлаш
3 Жисмоний ҳаракатлар билан боғлаш
2. ТАТБИҚ ЭТИШ БОСҚИЧИ
1 "Тактик Ҳикоя" Билан Хотирани Ўстириш
✅
Қандай амалга оширилади?
Аскарларга реал вазият айтилади, масалан:
"Сиз 6 киши билан 14:45 да Тепа 3 постига йўл олдингиз. Йўлда 3 та постдан ўтдингиз.
Биринчи постда 2 та қўриқчи, иккинчисида 5 та, учинчисида 8 та эди. Тўртинчи базада
қўшимча ёрдам 19:30 да етиб келади."
5 дақиқадан сўнг аскарларга саволлар берилади:
1. Йўлга нечта одам билан чиққансиз?
2. Иккинчи постда нечта қўриқчи бор эди?
3. Қўшимча ёрдам қачон етади?
Мақсад: Ҳикоя орқали муҳим маълумотни хотирада сақлаш.
2 "Қарор-Кодлаш" Методикаси
✅
Қандай амалга оширилади?
Аскарларга 3 та вариантли тактик қарор таклиф қилинади:
"Агар душман шимолдан ҳужум қилса, код 14. Агар жанубдан келса, код 27. Агар
шарқдан келса, код 39."
5 дақиқадан сўнг аскарлардан сўралади:
"Агар душман жанубдан ҳужум қилса, қандай код ишлатасиз?"
Мақсад: Маълумотни рақамлар ёки кодлар орқали мустаҳкамлаш.
3 "Жисмоний Ҳаракат Орқали Хотирани Мустаҳкамлаш"
✅
Қандай амалга оширилади?
Аскарга бир маълумот берилади:
"Ёрдам 16:30 да келади."
Буни хотирада сақлаш учун 16 марта чўзиш машқи ёки 30 сония югуриш талаб
қилинади.
5 дақиқадан сўнг аскарлардан сўралади:
"Қўшимча ёрдам қачон келади?"
Мақсад: Жисмоний ҳаракатлар маълумотни хотирада мустаҳкамлашга ёрдам беради.
3. НАТИЖАЛАРНИ БАҲОЛАШ
Тест ўтказиш:
Машғулотдан аввал ва кейин аскарларга 10 та сўз ёки рақамли рўйхат берилади.
Қанчасини ёдда сақлай олганини баҳолаш.
Тактик ёдлаш тестлари:
Бир неча кундан сўнг қайта сўроқ қилиш.
Қайси маълумотларни ёдда сақлаб қолганини текшириш.
Фикр-мулоҳазалар олиш:
Аскарлардан методика ҳақидаги фикри сўралади.
Кайси қисм осон ёки қийин бўлгани аниқланади.
Натижа ва Келгуси Қадамлар
Агар методика иш берса, кенгроқ масштабда синовдан ўтказиш мумкин.
Унинг турлари ва инсон ҳаётидаги ўрни.
Кириш
Хотира — инсон онги ва руҳиятидаги энг муҳим жараёнлардан бири бўлиб, у орқали
инсон ўтмишдаги тажрибаларини эслаб, келажакда тўғри қарор қабул қилади.
52
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 7-SON, (YOʻITJ)
Хотирасиз инсон ҳаётида мустаҳкам ривожланиш, таълим олиш, муомала қилиш ва
шахсий ўсиш деярли имконсиз бўлар эди.
Хотира нима?
Хотира — бу инсоннинг маълумотларни қабул қилиши, сақлаши, қайта ишлаши ва
керак пайтда эслатиб олиши жараёнидир. У нафақат билимларни, балки ҳиссиётлар,
ҳаракатлар, овозлар, манзаралар ва ҳаётий воқеаларни ҳам ўз ичига олади.
Хотиранинг турлари
Хотира бир нечта турларга бўлинади, ҳар бири ўз функцияси ва аҳамиятига эга:
1. Қисқа муддатли хотира
Маълумотларни қисқа фурсатда (одатда 20–30 сония) сақлайди. Масалан, кимдир
телефон рақам айтганда, уни эслаб туриб, дафтарга ёзиш.
2. Узоқ муддатли хотира
Маълумотлар узоқ вақт сақланади (кунлар, ойлар, ҳатто йиллар давомида). Масалан,
болалик хотиралари, тилни билиш, ёдланган шеърлар.
3. Ҳаракатли (мотор) хотира
Жисмоний ҳаракатларни автоматлаштириш билан боғлиқ. Велосипед минишни
ўргангандан кейин йиллар давомида унутилмаслиги каби.
4. Эмоционал (ҳиссий) хотира
Кучли ҳиссиётларга боғлиқ ҳолатлар хотирада чуқур ўрин олади. Масалан, бахтли тўй
куни ёки қайғули яқин инсоннинг кетиши.
5. Манзаравий (визуал) ва эшитувчи (аудио) хотира
Манзаралар, юзлар, овозлар, мусиқаларни хотирада сақлаш. Масалан, бирор қўшиқни
эшитганда, ўша пайтдаги хотира қайтиши.
Хотиранинг инсон ҳаётидаги ўрни
Хотира турли соҳаларда инсон ҳаётида муҳим роль ўйнайди:
Таълим ва билим олишда
Хотира инсоннинг ўқиш, ёдлаш ва билимларни ўзлаштириш жараёнининг асосидир.
Ижтимоий ҳаётда
Хотира орқали инсонлар муносабатларини ривожлантиради, ишонч ва эҳтиром
сақланади.
Шахсий ўсиш ва руҳий барқарорликда
Хотира шахсий тажрибани тўплаш ва сабоқ олишда муҳимдир.
Саломатлик ва касалликларда
Хотира йўқолиши турли касалликларда ҳаёт сифатини пасайтиради. Унга эътибор
қаратиш муҳим.
Хотирани ривожлантириш йўллари
53
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 7-SON, (YOʻITJ)
Қуйидаги усуллар хотирани мустаҳкамлашга ёрдам беради:
• Китоб ўқиш ва билим олиш
• Ёдлаш машқлари
• Аутоген машқлар ва медитация
• Жисмоний фаоллик
• Тўғри овқатланиш ва яхши ухлаш
Хулоса
Хотира — инсон ҳаётининг ажралмас қисми бўлиб, у шахсий тажриба, таълим,
ижтимоий муносабатлар ва руҳий барқарорликнинг асоси ҳисобланади. Уни
ривожлантириш, асраш ва тўғри фойдаланиш ҳар бир инсон учун ҳаёт сифати ва
шахсий муваффақият гаровидир.
Адабиётлар:
1.
Juraev, A. B. (2024). MORPHOFUNCTIONAL STATE OF JUDOKA ATHLETES FOR THE
PREPARATION OF PROFESSIONAL TEACHING ACTIVITIES.
Multidisciplinary Journal of Science
and Technology
,
4
(5), 579-583.
2.
Жураев, А. Б. (2024). Формирования развития спортсменов дзюдоистов к
подготовке профессиональной педагогической деятельности.
Science and Education
,
5
(6),
254-258.
3.
Jo‘rayev, J. (2023). Haydar Xorazmiy “Gulshan ul-asror” asari qo ‘lyozmalariga
ishlangan miniatyuralar xususida.
Uzbekistan: Language and Culture
,
1
(1).
4.
Tagayeva, T. (2024, April). FEATURES OF METAPHORICAL CREATION OF
TRADITIONAL AND PSYCHOLOGICAL PORTRAIT OF HEROES IN S. MAUGHAM'S NOVEL" THE
MOON AND SIXPENCE". In
Conference Proceedings: Fostering Your Research Spirit
(pp. 552-
553).
5.
Sokhiba, R. (2023). DEVELOPING SPEAKING SKILL WITH “THINK-PAIR-SHARE”
TECHNIQUE.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
,
23
(8), 105-108.
6.
Расулова, С. У. (2022). В. ИРВИНГ ИЖОДИДА “АЛ-ҲАМРО” РОМАНИДАГИ АРАБЧА
СЎЗЛАРИНИНГ АСОСИЙ ТУРЛАРИ ВА ТАРЖИМАШУНОСЛИК МУАММОЛАРИ.
Oriental
renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences
,
2
(5), 862-871.
7.
O‘rаzov, S. S. (2024). KURSANTLARNI JISMONIY SIFАTINI RIVOJLАNTIRISHDA
GIMNASTIKANING ROLI.
INTERNATIONAL SCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING
TECHNOLOGIES
,
1
(6), 31-34.
8.
Sobir, U. (2024). HARBIY PEDAGOGIK JARAYONDA TINGLOVCHILARNING AXLOQIY
MADANIYATINI SHAKLLANTIRISHNING AHAMIYATI.
Interpretation and researches
,
2
(18),
69-71.
9.
Tõlaganovich, R. T. (2024). INNOVATIVE TECHNOLOGIES OF POPULAR SPORTS
DEVELOPMENT.
International journal of artificial intelligence
,
4
(10), 382-384.
10.
Abdurashidovich, A. A., & Tulyaganovich, R. T. (2020, November). TRAINING OF
COURSERS OF MILITARY UNIVERSITIES IN HAND-TO-HAND COMBAT OF COURSERS.
In
Archive of Conferences
(Vol. 9, No. 1, pp. 82-83).
54
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 7-SON, (YOʻITJ)
11.
Anvarovna, M. N., & Komilovich, A. M. (2025). MANIFESTATION OF WILL-POWERED
QUALITIES IN THE ACTIVITY OF A PROFESSIONAL PSYCHOLOGIST.
EduVision: Journal of
Innovations in Pedagogy and Educational Advancements
,
1
(6), 691-698.
12.
Mirashirova, N., & Ashurmatov, M. (2024). APPROACHES TO ENSURING MORAL AND
PSYCHOLOGICAL STABILITY IN FOREIGN ARMIES.
Современные подходы и новые
исследования в современной науке
,
3
(11), 116-121.
13.
Uktamovna, B. G. (2024). Sportning Inson Hayot Tarziga Ta’sir Effektlari.
Miasto
Przyszłości
,
55
, 541-543.
14.
Furqat o’g’li, E. S., & Shuxrat o’g’li, M. S. (2025). O’ZBEKISTON SPORTCHILARINING
SPORT SOHASIDA ERISHGAN YUTUQLARI.
Лучшие интеллектуальные исследования
,
39
(1),
127-131.
15.
Gofurova, G. (2025). SIMPLIFYING MEDICAL INFORMATION FOR THE GENERAL
PUBLIC.
International Journal of Artificial Intelligence
,
1
(2), 1789-1791.
16.
Tukhtaeva, K. (2020). Effectiveness of smart technologies in teaching foreign
languages.
International Journal of Advanced Science and Technology
,
29
(5), 1483-1487.
17.
Xamdamovna, I. M. (2022). Stylistic features of the use of asindetone in languages of
different systems.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SOCIAL SCIENCE & INTERDISCIPLINARY
RESEARCH ISSN: 2277-3630 Impact factor: 8.036
,
11
, 30-33.
18.
Ibrakhimovna, K. G. (2024). GAMES AS AN EFFECTIVE WAY OF DEVELOPING YOUNG
LEARNERS’COMMUNICATIVE SKILLS.
International Journal of Pedagogics
,
4
(03), 97-104.
19.
Gafurov, B. Z. Similarities and differences of segment background options for Russian,
Uzbek and English languages.
Monografia pokonferency jnascience, Research, development
,
26
,
17-19.
20.
Zakirovich, G. B. (2022). Service Parts of Speech as an Important Component of
Advertising Text in Russian and Uzbek Languages (By the Material of Advertising in the
Sphere of Medicine).
European Multidisciplinary Journal of Modern Science
,
3
, 1-7.
21.
Мирабдуллаева, Ш. М. (2017). Использование передовых педагогических
технологий в обучении иностранным языкам-важный фактор повышения
эффективности уроков.
Наука и образование сегодня
, (2 (13)), 73-74.
