37
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 7-SON, (YOʻITJ)
MUSIQIY CHOLG‘ULARNING TUB KELIB CHIQISHI
HAQIDAGI ILMIY FARAZLAR
O‘rolov Davlatnazar Baxrom o‘g‘li
Guliston davlat universiteti
“Xalq cholg‘ularida ijrochilik”
ta’lim yo‘nalishi 1- kurs talabasi
Azamkulov G‘ayrat Otakuziyev
Ilmiy rahbar, San’atshunoslik fakulteti o‘qituvchisi
https://doi.org/
10.5281/zenodo.15852107
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi:28-iyun 2025 yil
Ma’qullandi: 30-iyun 2025 yil
Nashr qilindi: 9-iyul 2025 yil
Musiqa qadim zamonlardan buyon insoniyat hayotining
ajralmas tarkibiy qismi bo‘lib kelgan. Arxeologik va
etnologik izlanishlar shuni ko‘rsatadiki, musiqiy ifoda
shakllari, ayniqsa cholg‘ular, dastlabki jamiyatlarda
muayyan ijtimoiy, diniy yoki marosimiy funksiyalarni
bajargan. Ushbu maqolada musiqiy cholg‘ularning kelib
chiqishi haqidagi ilmiy farazlar haqida ma’lumot
berilgan.
KEY WORDS
Musiqa, tadqiqot, faraz, tarix,
jamiyat,
etnologiya,
tovush,
marosim.
Musiqa qadim zamonlardan buyon insoniyat hayotining ajralmas tarkibiy qismi bo‘lib kelgan.
Arxeologik va etnologik izlanishlar shuni ko‘rsatadiki, musiqiy ifoda shakllari, ayniqsa
cholg‘ular, dastlabki jamiyatlarda muayyan ijtimoiy, diniy yoki marosimiy funksiyalarni
bajargan. Biroq musiqiy cholg‘ularning aynan qachon va qanday sharoitda vujudga kelgani
masalasi haligacha ochiq qolmoqda. Mazkur maqola musiqiy cholg‘ularning kelib chiqishiga
oid ilmiy farazlarni tizimli ravishda ko‘rib chiqish, mavjud nazariyalarni tahlil qilish va
ularning asoslanganlik darajasini baholashga qaratilgan.
Tadqiqot davomida arxeologik topilmalar, antropologik tahlillar hamda biologik-psixologik
yondashuvlar asosida shakllangan farazlar tahlil qilinadi. Shuningdek, musiqa vositalarining
rivojlanish bosqichlariga ham e’tibor qaratilib, ularning inson tafakkuri va ijtimoiy ong
shakllanishidagi o‘rni yoritiladi.
Ilk musiqiy cholg‘ular haqida ilmiy fikr yuritish imkonini beradigan eng qadimiy manbalar —
bu arxeologik topilmalardir. Turli mintaqalarda topilgan eng qadimiy fleytalar, suyak naylar
va zarbli cholg‘u asboblari insoniyat tarixi davomida musiqa yaratish faoliyati qadimiyligidan
darak beradi. Masalan, Germaniyaning Geissenklösterle g‘oridan topilgan qush suyagidan
yasalgan fleyta taxminan 40 ming yillik tarixga ega bo‘lib, bu musiqa insoniyatning paleolit
davridayoq mavjud bo‘lganligini ko‘rsatadi.
Bu kabi topilmalar shuni ko‘rsatadiki, dastlabki cholg‘ular inson tomonidan ataylab yasangan
bo‘lib, ular faqat tovush chiqarish emas, balki marosimiy, diniy yoki jamoaviy faoliyatlarda
muhim rol o‘ynagan bo‘lishi mumkin. Tadqiqotchilar ushbu cholg‘ular shakli va tuzilmasini
akustik modellashtirish orqali tiklashga harakat qilmoqda, bu esa ularning tovush xossalarini
chuqurroq o‘rganishga imkon bermoqda.
Antropologik tadqiqotlar musiqaning va musiqiy cholg‘ularning paydo bo‘lishi insoniyatning
ijtimoiy taraqqiyoti bilan chambarchas bog‘liq ekanini ko‘rsatadi. Dastlabki jamiyatlarda
musiqa, ayniqsa cholg‘ular, diniy marosimlar, ovchilik, urf-odatlar, ruhlar bilan muloqot kabi
muhim ijtimoiy funksiyalarni bajargan. Masalan, afrika, amazonka va avstraliya aborigen
xalqlarida saqlanib qolgan arxaik musiqiy an'analar shuni ko‘rsatadiki, cholg‘ular avvalo sehr-
jodu, shifo, yoki ijtimoiy guruhlarni birlashtiruvchi vosita sifatida paydo bo‘lgan.
38
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 7-SON, (YOʻITJ)
Etnomuzikologiya fanining vakillari, xususan Merriam (1964) va Nettl (2005) musiqaning
dastlabki shakllari asosan zarbli va ritmik cholg‘ular orqali ifodalanganini ta’kidlashadi.
Bunday cholg‘ular, masalan, barabanlar va toshlarni urib chiqarilgan ritmik tovushlar,
jamoaviy uyg‘unlikni mustahkamlash, diniy extaz holatiga kirishish yoki xavfni signal qilish
kabi funksiyalarni bajargan bo‘lishi mumkin.
Etnologik dalillar shuni ko‘rsatadiki, cholg‘ular shakllanishi ijtimoiy ehtiyojlar — aloqa,
marosimiy jarayonlar, va madaniy identifikatsiya bilan bevosita bog‘liq. Bu farazga ko‘ra,
musiqiy cholg‘ular insoniyat tarixida avval tovush vositasi sifatida yuzaga kelgan, so‘ngra
estetik vosita sifatida shakllangan.
Yuqoridagi farazlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, musiqiy cholg‘ularning kelib chiqishi masalasi
ko‘p qirrali va murakkab bo‘lib, u faqat bitta fan sohasining doirasida tushuntirib bo‘lmaydi.
Arxeologik topilmalar bu jarayonning qadimiyligini tasdiqlasa, antropologik yondashuvlar
uning ijtimoiy va marosimiy ildizlarini ochib beradi. Biologik-psixologik farazlar esa
musiqaning kognitiv va emotsional asoslarini yoritadi. Har bir yondashuv o‘ziga xos ilmiy
asosga ega bo‘lsa-da, ular birgalikda musiqiy cholg‘ularning insoniyat sivilizatsiyasidagi
ahamiyatini chuqurroq anglashga yordam beradi. Kelgusidagi tadqiqotlar yangi
texnologiyalar — sun’iy intellekt, akustik modellashtirish, neyrofan yutuqlari orqali ushbu
masalaga yanada aniqlik kiritish imkonini beradi.
Jahon musiqa sanʼati taraqqiyotida xalq cholgʼulari oʼziga xos oʼrin tutganligi maʼlum. Musiqa
cholgʼulari eng sodda shakldan to mukammal darajaga yetguniga qadar dastlab muayyan bir
xalq tomonidan ixtiro qilingan va asrlar davomida taraqqiy topib borgan. Bu oʼrinda har
qanday xalqning musiqa sanʼati rivojlanishida albatta, uning oʼz milliy cholgʼusi asosiy vazifani
bajargan deb aytish mumkin. Oʼz navbatida milliy cholgʼularda ijrochilik sanʼati asrlar
davomida shakllanib, turli-tuman ijtimoiy, siyosiy va madaniy aloqalar, hamda, oʼzaro taʼsirlar
tufayli koʼpgina oʼzgarishlarga yuz tutgan holda taraqqiy etib kelgan. Zamonaviy ijrochilik
sanʼati oʼzining serqirraligi bilan alohida ahamiyat kasb etadi. Bugungi kunda ijrochilik sanʼati
koʼplab omillar asosida jadal rivojlanib kundan-kun oʼzining yangi koʼrinishlarini namoyon
etmoqda. Аyniqsa, xorij mamlakatlarida shakllangan “ommaviy madaniyat” niqobi ostida kirib
kelayotgan turli salbiy unsurlar ham oʼz taʼsirini oʼtkazmoqda. Yosh avlodni milliy
qadriyatlarimizga zid boʼlgan ana shunday yot unsurlardan himoya qilish, ularni maʼnan
sogʼlom avlod etib tarbiyalashdek muhim ishlarni amalga oshirishda mamlakatimizda
hukumatimiz tomonidan olib borilayotgan chora tadbirlar koʼl kelmoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1. Karomatov F. “Uzbekskaya instrumentalnaya muzika” - Tashkent: 1972.
2. Lutfullaev А. “Xalq cholg‘ularida ijrochilik” –Tashkent: 2017
3. Mironov N. “Muzыka uzbekov” – Samarkand:1929. .
4. Bahadirov, N., Karimov, D., & Shukurjonova, X. (2024). KOMPOZITOR REFAT
IBADLAYEV.
Central Asian Journal of Multidisciplinary Research and Management
Studies, 1(6), 72-79.
5. Dilshod, K. (2023). O'ZBEK KINOFILMLARIDA MILLIY MUSIQALARDAN FOYDALANISH
HOLATI: MUAMMO VA YECHIMLAR. In
Integration Conference on Integration of
Pragmalinguistics, Functional Translation Studies and Language Teaching Processes (p. 46).
6. Karimov, D. (2023). Muvaffaqqiyat Yo'Lim: Unda Topganlarim Va Yo'Qotganlarim.
In
International Conference on Multidimensional Research and Innovative Technological
Analyses (pp. 6-8).
7. Бахадиро, Н. Ш., Каримов, Д., & Шукуржонова, Х. (2024). АРТУРО ТОСКАНИНИ.
Central
Asian Journal of Multidisciplinary Research and Management Studies, 1(6), 65-71.
8. KARIMOV, D. IT PLATFORMALARNING TADBIRKORLIK RIVOJIGA TA’SIRI.
FILOLOGIYA VA
PEDAGOGIKA.
39
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 7-SON, (YOʻITJ)
9. Bebetova, M., & Karimov, D. (2024). DUTORCHI SOZANDALAR IJODIGA BIR NAZAR.
Central
Asian Journal of Multidisciplinary Research and Management Studies, 1(17), 28-30.
10. Djurayev, M., & Husenov, J. (2022). STUDIES IN GEOGRAPHY, CONFLICTS AND SOLUTIONS
IN APPLIED GEOGRAPHY.
Journal of Geography and Natural Resources, 2(01), 2428.
11. Djurayev, M., Husenov, J., & Qurbonova, C. (2024). GEOGRAFIYA DARSLARIDA
ZAMONAVIY O'YIN TEXNOLOGIYALAR.
Журнал академических исследований нового
Узбекистана, 1(5), 67-70.
12. Egamberdiyevich, D. M., & Jahongir Qo‘shmurod o‘g, H. (2025). TURIZM SOHASIDA GAT
TEXNOLOGIYASINING O ‘RNI.
YANGI O ‘ZBEKISTON, YANGI TADQIQOTLAR JURNALI, 2(1),
256-257.
