25
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 7-SON, (YOʻITJ)
RAQAMLI DUNYODA SHAXSIY MA’LUMOTLARNI
HIMOYALASH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI.
Yo’ldoshyeva E’zoza Ravshan qizi
Shahrisabz davlat pedagogika instituti talabasi
Alimardanova Nigora Abdihakim qizi
Shahrisabz davlat pedagogika instituti talabasi
https://doi.org/
10.5281/zenodo.15849005
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi:28-iyun 2025 yil
Ma’qullandi: 30-iyun 2025 yil
Nashr qilindi: 9-iyul 2025 yil
Mazkur
maqolada
raqamli
dunyoda
shaxsiy
ma’lumotlarni himoya qilish bilan bog‘liq dolzarb
muammolar, tahdid turlari va ularni bartaraf etish yo‘llari
tahlil qilingan. Shuningdek, O‘zbekiston Respublikasining
qonunchilik bazasi, xorijiy mamlakatlar — xususan
Yevropa Ittifoqining GDPR tizimi asosida xalqaro tajriba
o‘rganilgan. Maqolada texnologik va huquqiy yechimlar
bilan birga raqamli savodxonlik va axborot xavfsizligi
madaniyati shakllantirishning ahamiyati ham yoritilgan.
KEY WORDS
shaxsiy ma’lumotlar, raqamli
xavfsizlik, GDPR, fishing, axborot
xavfsizligi,
kiberxavf,
raqamli
savodxonlik.
Kirish
XXI asrga kelib, inson hayotining deyarli barcha jabhalari raqamli shaklga o‘ta boshladi.
Bugungi kunda odamlar kundalik faoliyatida internet xizmatlaridan keng foydalanadi: ijtimoiy
tarmoqlarda muloqot qiladi, elektron savdolarda ishtirok etadi, masofaviy ishlaydi, onlayn
to‘lovlar amalga oshiradi, davlat xizmatlarini elektron tarzda oladi. Bunday raqamli muhitda
shaxsiy ma’lumotlar doimiy ravishda yig‘iladi, saqlanadi va qayta ishlanadi. Aynan shu
jarayonlar fonida shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilish masalasi dolzarb muammolardan
biriga aylangan.
Raqamli texnologiyalarning qulayligi bilan bir qatorda, ular orqali axborot xavfsizligining
buzilishi, ma’lumotlarning noqonuniy tarqatilishi, kiberjinoyatlar va identifikatsiya o‘g‘riligi
kabi xavf-xatarlar ham kuchaymoqda. Ko‘plab holatlarda foydalanuvchilarning shaxsiy
ma’lumotlari ruxsatsiz qo‘lga o‘tmoqda, bu esa nafaqat ularning shaxsiy hayotiga, balki
moliyaviy va ijtimoiy xavfsizligiga ham tahdid soladi.
O‘zbekiston Respublikasida ham shaxsiy ma’lumotlar xavfsizligini ta’minlash bo‘yicha
huquqiy-me’yoriy baza yaratilib, maxsus organlar tomonidan monitoring va nazorat ishlari
olib borilmoqda. Biroq texnologiyalar tez o‘zgarayotgan bir paytda bu boradagi himoya
choralarini doimiy ravishda takomillashtirib borish, fuqarolarning raqamli savodxonligini
oshirish, xavfsiz onlayn muhitni shakllantirish zarur bo‘lib qolmoqda.
Raqamli texnologiyalar rivoji bilan birga shaxsiy ma’lumotlarning to‘planishi, uzatilishi va
saqlanishi bo‘yicha yangi imkoniyatlar yuzaga kelmoqda. Biroq bu imkoniyatlar ma’lumotlar
xavfsizligini ta’minlash borasida qator murakkab muammolarni ham keltirib chiqarmoqda.
Raqamli muhitda har bir foydalanuvchi o‘zining ism-sharifi, tug‘ilgan sanasi, manzili,
moliyaviy ma’lumotlari, biometrik ma’lumotlari yoki hatto geolokatsiyasigacha bo‘lgan
shaxsiy axborotini turli xizmatlarga ishonib topshiradi. Bu ma’lumotlar noto‘g‘ri qo‘llarga
tushganda, kiberjinoyatlarning asosiy nishoniga aylanadi.
Eng keng tarqalgan tahdidlar qatoriga fishing (soxta sahifalar orqali ma’lumotni o‘g‘irlash),
identifikatsiya o‘g‘riligi (shaxs nomidan noqonuniy faoliyat olib borish), ma’lumotlar bazasiga
noqonuniy kirish, zararli dasturlar orqali ma’lumotni bloklash (ransomware), va ijtimoiy
26
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 7-SON, (YOʻITJ)
muhandislik (foydalanuvchini chalg‘itish orqali axborot olish) kiradi. Ayniqsa, yirik
korxonalar, davlat idoralari va ta’lim muassasalarining ma’lumotlar bazalariga uyushtirilgan
kiberhujumlar millionlab foydalanuvchilarning shaxsiy axborotlarini xavf ostida qoldirgan
holatlar ko‘p uchramoqda.
O‘zbekiston Respublikasida “Shaxsiy ma’lumotlar to‘g‘risida”gi Qonun qabul qilingan bo‘lib, u
ma’lumotlarni yig‘ish, saqlash, qayta ishlash va uzatishda aniq tartiblarni belgilaydi. Shu bilan
birga, 2022-yildan boshlab davlat resurslarida foydalanuvchilarning shaxsiy ma’lumotlarini
faqat ularning roziligi asosida qayta ishlash talabi joriy qilindi. Biroq qonuniy asoslarning
mavjudligi yetarli emas — eng muhim jihatlardan biri bu foydalanuvchilarning o‘z shaxsiy
xavfsizligiga bo‘lgan e’tiborini oshirishdir.
Shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilishda texnologik yechimlar katta ahamiyatga ega. Ikki
faktorli autentifikatsiya (2FA), ma’lumotlarni shifrlash (encryption), xavfsiz parol tizimlari,
xavfsizlik devorlari (firewall) va muntazam zaxira nusxalarini yaratish kabi choralar internet
xavfsizligini mustahkamlashda yordam beradi. Bundan tashqari, foydalanuvchilarning
raqamli savodxonligini oshirish — ya’ni soxta havolalarni aniqlash, shubhali xatti-
harakatlardan ogoh bo‘lish, parol boshqaruvchilaridan foydalanish kabi ko‘nikmalarni
rivojlantirish ham muhimdir.
Xorijiy davlatlar tajribasiga nazar tashlasak, Evropa Ittifoqida amal qiluvchi GDPR (General
Data Protection Regulation) me’yorlari shaxsiy ma’lumotlarni himoyalashda jahon andozasi
hisoblanadi. Bu qonunchilik foydalanuvchiga o‘z ma’lumotlari ustidan to‘liq nazorat huquqini
beradi: uni kim va qachon ishlatayotgani haqida xabardor bo‘lishi, uni o‘chirish yoki
yangilashni talab qilishi mumkin. Shunga o‘xshash modelni milliy qonunchilikda qo‘llash
mamlakatda axborot xavfsizligini yangi bosqichga olib chiqadi.
Shuningdek, yirik internet kompaniyalari ham foydalanuvchi ma’lumotlarini himoyalash
bo‘yicha yangiliklar joriy etmoqda. Masalan, WhatsApp yoki Telegram kabi messenjerlarda
end-to-end (oxiridan oxirigacha) shifrlash texnologiyasi yordamida uchinchi tomon
aralashuvi oldi olinmoqda. Biroq hatto eng zamonaviy texnologiyalar ham foydalanuvchi
beparvoligi sababli samarasiz bo‘lishi mumkin.
Shu sababli, raqamli muhitda shaxsiy ma’lumotlarni himoyalash faqat texnik vositalar bilan
emas, balki foydalanuvchilarning ongli va ehtiyotkor munosabati orqali ta’minlanadi. Bu esa
keng jamoatchilikni xabardor qilish, ta’lim dasturlarini yaratish va axborot xavfsizligi
madaniyatini shakllantirishni talab etadi.
Shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilish borasida ilg‘or xorijiy tajribalardan biri bu Evropa
Ittifoqining GDPR (General Data Protection Regulation) — Umumiy ma’lumotlarni himoya
qilish reglamenti hisoblanadi. 2018-yil 25-maydan boshlab kuchga kirgan ushbu reglament
butun Yevroittifoq hududida amal qiladi va fuqarolarning shaxsiy ma’lumotlari ustidan
nazorat huquqini mustahkamlab beradi.
GDPR ga ko‘ra, har bir foydalanuvchi:
o‘z shaxsiy ma’lumotlarining qanday maqsadda yig‘ilayotganini va kimlar tomonidan
qayta ishlanayotganini bilish huquqiga ega;
istalgan vaqtda o‘z ma’lumotlarini o‘chirish (“right to be forgotten”), to‘g‘rilash yoki
cheklashni talab qilish huquqiga ega;
agar uning ma’lumotlari noqonuniy ishlatilgan bo‘lsa, da’vo arizasi bilan murojaat
qilish huquqiga ega.
Bundan tashqari, GDPR kompaniyalar va tashkilotlardan:
foydalanuvchidan aniq rozilik olishni;
ma’lumotlar sizib chiqishi holatlarida 72 soat ichida vakolatli organlarga xabar
berishni;
ma’lumotlarni shifrlash, axborot xavfsizligi choralarini joriy etishni talab qiladi.
27
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 7-SON, (YOʻITJ)
Mazkur reglamentning ahamiyatli jihati shundaki, u nafaqat Yevroittifoqdagi kompaniyalar,
balki Yevropa fuqarolarining ma’lumotlarini qayta ishlayotgan barcha xorijiy tashkilotlarga
ham tatbiq etiladi. Shu bois, u global miqyosda shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilish bo‘yicha
xalqaro standart sifatida qaralmoqda.
O‘zbekiston qonunchiligi ham ana shu xalqaro tajribalar asosida takomillashtirilmoqda.
Kelgusida mamlakatimizda GDPR’ga o‘xshash yondashuvlar joriy qilinishi fuqarolarning
raqamli xavfsizligini ta’minlashda muhim qadam bo‘lishi mumkin.
Xulosa
Bugungi raqamli asrda shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilish muammosi nafaqat texnik, balki
huquqiy, ijtimoiy va madaniy yondashuvni talab qiladigan murakkab masalaga aylangan. Har
bir inson kundalik hayotida doimiy ravishda o‘ziga oid axborotni raqamli muhitda qoldirib
borar ekan, bu ma’lumotlarning xavfsizligi bevosita ularning farovonligi va huquqlarini
ta’minlash bilan bog‘liqdir.
Maqolada tahlil qilinganidek, shaxsiy ma’lumotlarni noqonuniy yig‘ish, ularni ruxsatsiz
tarqatish, fishing va identifikatsiya o‘g‘riligi kabi tahdidlar bugungi kunda dolzarb
muammolardan hisoblanadi. Ularni bartaraf etish uchun bir tomondan — davlat darajasida
kuchli qonunchilik bazasi va texnologik infratuzilma zarur bo‘lsa, boshqa tomondan —
foydalanuvchilarning raqamli savodxonligi, xavfsizlik madaniyatini shakllantirish, shaxsiy
javobgarlik hissini oshirish muhimdir.
Shu bilan birga, xorijiy tajribalardan — xususan, Yevropa Ittifoqining GDPR tizimidan o‘rnak
olish, mahalliy qonunchilikni zamon talablariga moslashtirish, davlat va xususiy sektor
o‘rtasida ma’lumotlar bilan ishlashda aniq mezonlarni belgilash lozim.
Umuman olganda, raqamli dunyoda shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilish — bu uzluksiz
rivojlanib boruvchi jarayon bo‘lib, unda texnologiyalar, qonunlar va inson omili o‘zaro
uyg‘unlikda ishlashi zarur. Faqat shu yo‘l bilangina axborot xavfsizligi, shaxs daxlsizligi va
raqamli ishonch kafolatlanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati:
1.
O‘zbekiston Respublikasining “Shaxsiy ma’lumotlar to‘g‘risida”gi Qonuni. – 2019-yil 2-
iyul.
2.
O‘zbekiston
Respublikasi
Prezidenti
huzuridagi
Axborot
va
ommaviy
kommunikatsiyalar agentligi. “Shaxsiy ma’lumotlar xavfsizligi bo‘yicha tavsiyalar”. – Toshkent,
2022.
3.
GDPR – General Data Protection Regulation. https://gdpr.eu
4.
Cybersecurity
Ventures.
“Cybercrime
Report
2023”.
–
https://cybersecurityventures.com
5.
World Economic Forum. (2022). Global Cybersecurity Outlook 2022. Geneva,
Switzerland.
6.
Zayniddinov B., Karimov S. Axborot xavfsizligi va himoyalash tizimlari. – Toshkent:
Innovatsiya, 2021. – 186 b.
7.
Rustamova M. “Raqamli jamiyatda shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilishning huquqiy
asoslari”. // “Huquq va taraqqiyot” jurnali. – 2023, №3. – B. 42–46.
8.
Azizova D. “Kiberxavfsizlik madaniyati: yoshlar va internetdagi shaxsiy axborot
muhofazasi”. // “O‘zbekiston fanlari akademiyasi axborotnomasi”. – 2022, №2. – B. 67–71.
