17
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 7-SON, (YOʻITJ)
BAQSI GENJEBAY TILEWMURATOVTIŃ DÁSTAN
ATQARIWSHILIQ SHEBERLIGI
Bazarbaeva Ramuza
Ózbekstan Mámleketlik Kórkem-óner hám Mádeniyat Institutı
Nókis filialı “Folklor hám etnografiya” kafedrası “baqsıshılıq hám
dástanshılıq” tálim baǵdarı studenti
https://doi.org/
10.5281/zenodo.15826127
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi:28-iyun 2025 yil
Ma’qullandi: 30-iyun 2025 yil
Nashr qilindi: 7-iyul 2025 yil
Bul
maqalada
Genjebay
Tilewmuratovtıń
baqsılar shańaraǵında dunyaǵa keliwi, óziniń jeke
atqarıwshılıq usılın jaratqanlıǵı, namaları hám sazların
hár qıylı naǵıslar, ırǵaqlarlar menen bayıtıp shertkenligi
hám dástan atqarıwshılıq jolın bayıtıp, óziniń dástan
atqarıw sheberligi menen kóp sanlı atqarıwshılarǵa
órnek bola alǵanlıǵı haqqında sóz etiledi.
KEY WORDS
dástan,
nama,
sázende,
shákirt, tamashagóy, atqarıw.
Xalqımızdıń súyenishi ata-babalarımızdıń qaldırǵan áhmiyetli miyraslarınıń ózi bir úlken
ǵáziyne. Bul ǵáziyneden aqılǵa say paydalanıw lazım. Ata-babalar wásiyatına sadıq hám
múnásip bolıwımız kerek. Ájdadlarımız qaldırǵan biybaha ǵáziynelerin hám onı aǵızbay-
tamızbay atadan balaǵa jetkerip kelgen pidayı atqarıwshılardı tarıyx betlerinde kórsetiw
sawaplı is bolıp otır. Usınday ataqlı baqsı-sázendeleriniń biri Genjebay Tilewmuratov edi.
Genjebay Tilewmuratov baqsılar shańaraǵında dunyaǵa keledi. Ákesi Tilewmurat óz
dáwirindegi Xorezm, Turkmenstannıń Tashawiz wálayatı átirapında qoldan-qolǵa tiymey
júrgen baqsı boldı. Qaraqalpaq baqsıshılıq mektebi 4 shaqapqa bólinip, olar Aqımbet-Muwsa
mektebi, Ǵáripniyaz-Súyew mektebi, Arzı mektebi, Orinbay mektebi bolatuǵın bolsa,
Genjebaydıń ákesi qaraqalpaq baqsıshılıq óneriniń bir tarawın quraytuǵın Arzı baqsınıń
shákirtleri Begim hám Dawıt baqsılarǵa shákirt bolıp tálim alǵan. Genjebay kishkeneliginen
sazǵa qızıǵıp baqsıshılıq ónerin dáslep óz ákesinen Arzı baqsı mektebin úyrenedi. Ol kem-
kemnen dunya túsinigi keńeyip, shákirtlik uqıbı ulǵaya kelgennen keyin, ákesi menen
sheklenbey Aqımbet baqsınıń shákirtleriniń shákirtleri Esjan, Xudaybergenlerdiń izine erip
kóp ǵana xalıq namaların, sazların, dástanların úyrenip kózge túse baslaydı. Bunnan tısqarı
ullı Súyew baqsınıń shákirtleri Ámet, Atajanlardıń shákirti Japaq baqsınıń atqarıwshılıq
usılına qızıqsınadı. Sońında Qońıratqa barıp Orinbay baqsınıń atqarǵan namaların, qasında
awılma-awıl júrip, úlken inta menen úyreniwge kewil bayladı. Ol usı tórt baqsıshılıq mektep
wákilleriniń bir-birine usamaytuǵın ózine tán tvorchestvolıq ózgesheliklerin boyına jámlep,
bul ullı baqsılardıń atqarıwshılıq dástúrlerin ózinde meńgerip, ózi hesh kimge usamaytuǵın,
tek Genjebay baqsınıń atqarıw usılına tán jeke atqarıwshılıq usılın jarattı.
Genjebay Tilewmuratovtıń “Muwsanıń” jolına tán qatań dramalıq shiyelenisken naǵıs,
sulıw sazlılıq, bálent lapız, “Súyewge” tán oynaqı, háreketsheńlik, súwretlemeshilik, “Arzıǵa”
tán sahrayı keńlik, qıyalıy párwaz, jańa sapalılıq, “Orınbayǵa” tán lirikalıq ıshqı sezimtallıq,
tolǵanıslar báride Genjebayda jámlengenligi onıń kóp qırlı talantınan derek beredi.
Ol hesh bir atqarıwshılıq usılın sol qálpinde tákirarlamay, olarǵa ózinshe stil, forshlag,
mordento, triol, tremola qusaǵan qosımsha jańa usıllar, nama hám sazlardı naǵıslar menen
bezendire otırıp, qosıqlardı bálent lapız benen kámine keltirip aytıwları hár bir tıńlawshını
18
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 7-SON, (YOʻITJ)
terbendirmey qoymadı. Onıń tınımsız izleniwleri, izertlewleri nátiyjesinde jıynaǵan tásirleri,
tájiriybesi arqasında joqarı dárejedegi, hámmeden úyrengen bıraq hesh kimge uqsamaytuǵın
klassik atqarıwshı bolıp shıńlarǵa kóteriliwine alıp keldi.
Genjebay Tilewmuratov joqarida aytılıp ótilgen mekteplerdiń wákilleri bolǵan Esjan,
Japaq, Qarajan, Aytjan, Jańabaylardan tálim alıp, olardıń atqarǵan namaları menen sazların,
tınımsız qayta-qayta zikir ete beriwi nátiyjesinde atqarıwshılıq texnikası jetilisip,
repertuarlarınıń keńeyip barıwına eristi.
Genjebay Tilewmuratov dóretiwshilik xizmetleri barısında qaraqalpaq namaları hám
sazların, hár qıylı naǵıslar, hár qıylı ırǵaqlarlar menen bayıtıp, jańartıp barıw menen
sheklenbey, dástan atqarıwshılıq jolın bayıtıp, óziniń dástan atqarıw sheberligi menen de
kóp sanlı atqarıwshılarǵa órnek bola aldı.
Genjebay Tilewmuratov ózınıń súyip atqaratuǵın “Ǵárip ashıq”, “Sayatxan Hámira”,
“Húrliha Hámra”, “Yusup Axmet”, “Góruǵlı”, “Qırmandáli”, dástanların nama, sazlar arqalı
teatrdaǵıday muz;kalıq obrazlar menen waqıyalardı súwretlep otırdı. Haqıyqatında da ol
óziniń bálent lapızı, sázendeshiligi menen dástan atqarıwshılıq sheberligin tap sahnadaǵıday
tań qalarlıq dárejede birden-aq kórsetip, onı aqırǵı demlerine shekem háwirin túsirmey
mudamı rawajlandırıp bardı.
Genjebay Tilewmuratov atqarıwshılıq xizmeti jetilisip barǵan sayın tábiyat jarasıq
etken jaǵımlı hawazı, gúmbirlegen sazı, bet-álpettegi mimikası, ondaǵı aktyorlıq háreketler,
qızǵın yosh bári onıń shın mánisindegi tınıp turǵan talantı, xalıqlıq moyınlawǵa iye etti.
Haqıyqatında onıń súyip atqaratuǵın “Muwsa naması”, “Muwsa sen yarı”, “Láy-láy”, “Adıńnan”,
“Ala qayıs”, “Bes perde”, “Arıwxan”, “Jeti asırım”, Qosha dás”, “Kór qız”, “Mertewil”, “Eshbay”,
“Muxalles” hám basqada nama sazların júrekten berilip, emocional kúsh penen berilip
atqarǵan waqıtları tıńlawshı tamashagóy bul namalardıń hár qaysısınan teatr tamashasın
kórgendey tásir alatuǵın edi.
Genjebay Tilewmuratovtıń dóretiwshilik xizmetine tásir etken jáne bir nárse 1960-
jıldan baslap mádeniyat qániygeleri menen Ózbekstan Ilimler Akademiyasınıń
Qaraqalpaqstan filialı muzıka laboratoriyasında islewi boldı. Bul jerde ol 1990-j;lǵa shekem
ulıwma kórkem-óner tarıyxına baylanıslı materiyallar menen birge on mıńnan aslam nama,
sazlardı jiynap, magnit lentasına jazıp, izetlep, bir qansha ilimiy miynetler jazıp, jarıqqa
shıǵarıwǵa miyassar boldı.
Burınları xalqımız kóbinshe tek óziniń awıl-aymaǵındaǵı atqarılıp júrgen namalardı –
qosıqlardı tıńlap júrgen bolsa, endi XX-ásirde ilimiy texnikanıń jetilisiw nátiyjesinde radio
arqalı ulıwma Respublikamız boylap atqarılıp atırǵan namalarımızdı tıńlaw múmkinshiligine
iye boldı. Mine usı jerde ósirler boylap shınjırma-shınjır kiyatırǵan milliy muzıka
miyraslarımızdıń barlıǵın ortaǵa jıynap, olardıń shırayın buzbastan tártipke keltirilip – milliy
qaraqalpaq qosıq hám sazları dárejesine ákeliwde Genjebay Tilewmuratovtıń hadalıy ıqlası
hám qalıs islep ketken xizmetleri ayrıqsha boldı.
“Baqsıshılıqtaǵı hár mektepti úyrenip ulıwma qaraqalpaq milliy muzıkasına tán
jollarınıń izin tabıwdı maqset etip qoydı aldına”. Bul jumıs bir jaǵınan ilimiy miynet bolsa,
ekinshi jaǵınan dóretiwshilik miynet álbette. Sol sebepli bul jumısta oǵan járdemshi bolǵan
onıń óziniń atqarıwshılıq hám dóretiwshilik talantı.
Qosıq namaları menen bir qatarda duwtar sazları, xalıq penen birge jasap kiyatırǵan
táǵdirlesi de sırlası da, muńlası da, eń qádirleytuǵın zatı da bolǵanlıqtan, xalqımız
sázendelerdi – duwtardıń qulaǵına búlbil qondırǵan sázende dep maqtanısh etti.
19
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 7-SON, (YOʻITJ)
Genjebay Tilewmuratov – mine usınday “duwtardı sóyletetuǵın, duwtardıń dástesine
búlbil qondırǵan”, kúshli hám júdá sheber sázende edi. Bir baqsılar boladı - qosıqtı jaqsı
aytadı bıraq sazǵa joq, bir baqsılar boladı sazǵa sheber qosıq aytıwǵa joq, al Genjebay
Tilewmuratov sazdı da, qosıqtı da bántine jetkerip atqarǵan. Shákirti (Ózbekstan xalıq baqsısı)
Ǵayrat Ótemuratov eslewlerinde bılay dep aytadı. “Genjebay aǵa duwtar shertkende qaysı
perdeni qaysı dás penen yakı dássiz alıp atırǵanın kóziń ilmey qalatuǵın edi. Sebebi sazdı
shıraylandırıp shertkende onıń baspaǵan perdesi qalmaydı, barlıǵın da ilip ótedi, al endi
bizlerde perdelerdiń barlıǵın basayıq desek kelispey qalaberedi” deytuǵın edi.
1992-jılı Nókis mámleketlik Mádeniyat hám kórkem-óner kolledjinen “Milliy muzıka” bólimi
ashıldı. Soǵan baylanıslı oqıw processindegi zárúrli bolǵan barlıq materyallardı jańadan
dóretip shıǵıw máseleleri tuwıldı. Mısalı mámleketlik standartlar hám dunya júzlik muzıka
sawatlıǵı talaplarına juwap beretuǵın dárejedegi arnawlı sabaqlıqlar, oqıw qollanbalar, úlgi
baǵdarlamalar, metodikalıq qollanbalar jaratıw kerek boldı. Sázendeshilik, baqsıshılıq hám
jırawshılıqónerlerin ómeliy túrde úyretiwdiń, mámleketlik standart talabına juwap beretuǵın
jańa jollarıntabıw máseleleri payda boldı.
Bul jumıslardı iske asırıwda Genjebay Tilewmuratov kóp miynet etti. 1991-jılı Bilim
baspasınan fililogiya ilimleriniń doktorı, professor Oraqbay Dospanov hám Kórkem-
ónertanıw ilimleriniń kandidatı Aǵımbay Allamuratovlar menen birgelikte avtorlıqta
“Qaraqalpaq kórkem-óner atamalarınıń sózli” atlı, 1992-jılı jáne bilim baspasınan fililogiya
ilimleriniń doktorları, professor Sarıgúl Bahadirova hám Sirajatdin Axmedovlar menen
“Folklorlıq terminlerdiń qısqasha sózligi” atlı kitapların shıǵardı.
Muzıka qániygesi Dáwletmurat Allanazarov penen birgelikte eskiden kiyatırǵan
alamoynaq duwtar sazların notaǵa túsiriw ústinde kóp jıllar dawamında jumıs alıp bardı.
Sebebei keleshek áwladlarımızǵa miyras namalarımızdı taza hám anıq halında qaldırıwdıń
birden-bir jolı, bul olardı sawatlı ráwishte nota jazıwında qaldırıw kerek ekenin jaqsı
túsinetuǵın edi. Sonlıqtan da milliy namalarımızǵa tán bolǵan qaytalanbas naǵıslardı,
ólshemlerdi, dáslerdi, ırǵaqlardı, namanıń metro-ritmikalıq súwretleri hám basqa da kóplegen
nama qashırımların úyretip, násiyatlap barıwǵa jalıqpadı.
Juwmaqlap aytqanda Genjebay Tilewmuratov Respublikamızdıń barlıq wálayatlarında,
Túrkmenistan hám Qazaqstannıń bıraz jerlerinde bolıp, bárshe baqsı, jırawlardan, shınqobız
shertiwshilerden kóp atqarılmaytuǵın, umıtılıp baratırǵan eski namalardı, olardıń qaysı
mektepke tiyisli ekenligi, hár bir baqsınıń atqarıwshılıq xarakteri, jolı, usılların tereń
izertlewleri onıń atqarıwshılıq usılınıń ilimiy sarraslıq penen háwij alıwına da ayrıqsha tásir
etti.
Paydalanılǵan ádebiyatlar:
1. Қ. Мақсетов., «Қарақалпақ фольклорының эстетикасы», Нөкис-1971.
2. Қ. Айымбетов., «Халық даналығы», Нөкис -1968.
3. Д.Алланазаров., «Қарақалпақ халық сазлары», Нөкис -2002.
4. D.Allanazarov “Xalıq baqsısı”, Nókis “Avangard baspa” -2022.
