8
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 7-SON, (YOʻITJ)
SALÍSTÍRMALÍ GÁPLERDE EKSPRESSIVLIKTIŃ
BILDIRILIWI (IBRAYIM YUSUPOV QOSÍQLARÍ
MÍSALÍNDA)
SH. Allaniyazova
Qaraqalpaq mámleketlik universiteti. Qaraqalpaq til bilimi kafedrası
docenti. f.i.k.
SH. Baxtıbaeva
Qaraqalpaq mámleketlik universiteti magistrantı
https://doi.org/
10.5281/zenodo.15826038
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi:28-iyun 2025 yil
Ma’qullandi: 30-iyun 2025 yil
Nashr qilindi: 7-iyul 2025 yil
Bul
maqalamızda
salıstırmalı
gáplerdiń
ekspressivlik máni ańlatıw jolları Ibrayım Yusupov
qosıqları mısalında analizlendi.
KEY WORDS
emocional-ekspressivlik
máni,
salıstırıw
predmeti,
uqsatıw,
qarama-qarsı qoyıw, teńlestiriw.
Salıstırıw logikalıq hám logika-grammatikalıq kategoriya bolıp, insannıń jámiyetlik
iskerliginde, ásirese obyektiv dúnyanı úyreniw processinde áhmiyetli hádiyse esaplanadı.
Salıstırmalılıq túsinigi ádewir keń mánige iye. Ol óz ishine uqsatıw, qarama-qarsı qoyıw,
teńlestiriw sıyaqlı hádiyselerdi birlestiredi hám bulardıń ulıwmalıq ataması esaplanadı.
Salıstırıw ádette eki maqsette ámelge asadı. Olardıń birinshisi predmet, belgi, hádiyselerdi óz-
ara salıstırıp, qay biri áhmiyetli ekenligin kórsetiw esaplanadı [1;24].
Máselen:
Hámme aǵzań tozar, til tozbas biraq,
Múshelerdiń mıqlısı til der edim (Tórtlikler)
.
Bul qatarlarda shayır adam aǵzalarınan biri bolǵan "til" di basqa aǵzalarǵa salıstırıp, onıń
basqalarına qaraǵanda eń mıqlısı dep sanaydı. Óytkeni, tildiń kúshi kóp nárseni sheshedi, kóp
nárseni buzadı. Solay eken, shayır tildi basqa múshelerden kóre áhmiyetli hám artıq ekenligin
kórsetip beredi. Al, tómendegi qatarlarda bolsa eki nárseni bir-biri menen birge qoyıp, ekewin
de bir nársege uqsatadı:
Muhabbat hám qosıq - azaplı árman,
So eki esikte óliwge barman ("Pálekli qosta túnew")
.
Muhabbat sezimi - kimler ushındur árman bolǵanınday, shayır ushın da jaqsı qosıq dóreliwi
árman esaplanadı. Ekewiniń mine usınday uqsas tárepin usı qatarlar arqalı beredi. Jáne de,
tómendegi qatarlar arqalı jaqsı hám jaman adamlardıń bir-biri menen hesh waqıtta teń
bolmaytuǵınlıǵı, jaqsılar hámiyshe bahası artıq kórinedi, dep jaqsılardı jaman adamlarǵa
salıstırǵanda joqarı súwretleydi:
Jaqsı menen jaman hárgiz teń bolmas,
Jaqsılar ólse de nırqı kem bolmas ( "Dos qádiri")
.
Shayır ómirde túrli adamlar bolatuǵınlıǵın tómendegi qosıq qatarı arqalı beredi. Onıń
pikirinshe, birewlerdiń ómiri miynet penen ótedi, al birewler sol miynetti kórmey shalqıp
dáwran súriw menen waqtın biykar ótkeredi. Biraq, adamnıń óz miyneti menen erisken
hárqanday jetiskenligi onı rawajlandıradı, turmısın gúllendiredi.
9
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 7-SON, (YOʻITJ)
Birew qırq jıl xalıqqa xizmet etedi,
Birew miynetsiz -aq shalqıp ótedi ("Dos qádiri")
.
Ekinshisi, salıstırmalı gáplerde emocional-ekspressivliktiń beriliwi bolsa tiykarģı maqset
esaplanadı. Ádette ekspressivlik tómendegishe beriledi:
Hár túrli predmetler (mısalı adam menen haywan, qus penen basqa predmet) arasında
bir - biri menen salıstırmalı mániniń beriliwi
. Máselen:
Qosıq-teńiz, bolsam -balıq,
Is buyırsa sizdey xalıq ("Izleniw”).
Adam kewli - jolda ósken kók emen,
Sayası mol bulaq aǵar qasında (Tórtlikler)
.
Ayı - kúni jaqınlasqan, Jas kelinge usaydı gúz ("Saǵalayaq")
.
Geybir shayır megzer ótpes oraqqa,
Sondaylardı egeytuǵın sın kerek ("Sın kerek")
.
Joqarıdaǵı qosıq qatarlarınıń hámmesinde adam obrazın, oǵan tán belgilerdi haywanǵa
( shayır ózin balıqqa), ósimlikke ( adam kewlin kók emenge), tábiyat máwsimine ( jas kelinge
uqsas gúzdi), predmetke ( geybir shayırlardı ótpes oraqqa), uqsatıwları arqalı ekspressivlikti
beriwdi maqset etken.
Sintaksislik konstrukciyalardıń xizmeti de ekspressivlikti beriwde áhmiyetli
. Eger
salıstırıw predmeti gápte anıqlawısh wazıypasnda kelse, yaǵnıy:
Tandır háwirindey samallar esti,
Aǵashlar quwradı búlbúller ushtı ("Paseydonnıń ǵázebi").
Bunda tandır háwiri - uqsatıw predmeti bolsa, ol gápte samallardı anıqlap, anıqlawısh
wazıypasında kelgen. Issı samaldı tandırdıń háwirine uqsatıw arqalı salıstırmalı
konstrukciyalı gáp payda bolǵan. Biraq, ekspressivlik biraz kúshsiz bolıp tabıladı. Al,
tómendegidey qosıq qatarında ekspressivlik joqarı berilgen. Máselen:
Adam adam bolıp
tilge kelgeli,
Dástanlar dóretip, kitaplar jazıp,
Óz-ózin túsinip bolǵan joq ele,
Adam tastan qattı, gúlden de názik ("Tasqa kógergen gúl")
Qosıqta "Adam tastan qattı, gúlden de názik" dep, adam kewlin tasqa hám gúlge uqsatqan.
Uqsatıw predmetleri kórip turǵanımızday gápte aqırǵı poziciyada kelip, bayanlawısh xizmetin
atqarıp tur. Demek, usınday dúziliste kelse ekpressivlik kúshli boladı
Suwıǵan adamlar - sóngen vulkanlar,
Úńireygen krater olardıń janı (Tórtlikler).
Bul qatarlarda da "sóngen vulkanlar kibi suwıǵan adamlar" dep pikirdi bergenge qaraǵanda, "
suwıǵan adamlar - sóngen vulkanlar " degen tıńlawshıǵa kúshlirek tásir etedi hám emocional-
ekspressivlik mánisi joqarı boladı.
Qollanılatuģın salıstırıw birliginiń jańalıq yamasa eski bolıwı
. Eger qansha jańa bolsa
ekspressivlik kúshli boladı, al kerisinshe bolǵan jaǵdayda yaǵnıy kóp birlikler bir qálipte
isletile berse shablon halına kelip qaladı, nátiyjede ekspressivlik dárejesi kúshsizlenedi.
Máselen, tómendegi qosıq qatarlarında shayır súwretlegenindey er-jigitlerdi kúshli
10
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 7-SON, (YOʻITJ)
bolǵanlıqtan arıslanǵa, al qızlardı bolsa dúnyanıń názik jaratılısı bolǵanı hám kórinisiniń
sulıw bolǵanı ushın da gúlge salıstırıp súwretleydi:
Ulları - jigittiń sheri der edim,
Qızlarımız ómir gúli der edim ("Millionbay azamatqa") .
Qızıl gúldur qızdıń sáni,
Sen dúnyanıń ráwshanı ("Romantika").
Bunday usıldaǵı uqsatıwlar kúndelikli turmısımızda, kóplegen shayır-jazıwshılardıń
dóretpelerinde ushırasatuǵın uqsatıw elementlerinen biri saplanadı. Sonlıqtan bul uqsatıw
predmeti eski bolǵanlıqtan ekspressivlik dárejesi kúshsizirek kórinedi. Sonday-aq, bunı mına
qatarlar arqalı da kóriwge boladı
:
Dúnya birewlerge kinoteatr,
Bilet alıp kóredi de ketedi (Tórtlikler)
.
Haqıyqatında da, biz jasap atırǵan dúnyanı kópshilik teatr yaki kinoteatrǵa uqsatadı. Al,
ondaǵı insanlardı bolsa teatrda rol oynawshı aktyor hám aktrisalarǵa salıstırıwlar biziń
aldımızdan tez-tez ushırap turadı. Sonlıqtan bul kóp qollanılatuǵın, shablon halına kelip
qalǵan uqsatıw mánili salıstırmalı gáplerde ekspressivlik máni ádewir kúshsizlenedi. Biraq ta,
shayır I.Yusupov óz qosıqlarında sóz marjanlarınan sheber paydalanıp, ózgeshe salıstırıw hám
uqsatıwlardı qollana bilgen. Máselen, mına qosıq qatarlarında biz ushıratpaǵan uqsatıwlardı
kóremiz:
Ádebiyattı paxta desek, eger biz,
Agranomsız qáytip paxta egermiz ("Sın kerek")
.
Ádebiyat - baǵ, sınshı - onıń baǵmanı,
Bir kóz benen qarar barlıq miywanı ("Sın kerek")
.
Bunda shayır ádebiyattı baǵ, al ádebiyatta sınshını baǵmanǵa megzetedi. Rasında da,
baǵ túrli jemislerge tolı ájayıp, gózzal mákán. Ádebiyat ta, mine usınday shayır
táriplegenindey ádebiyattıń jemisi bolǵan hár qıylı dóretpelerge bay sıyqırlı bir álem. Onda
mánili de, mánisiz de shıǵarmalar hám qosıqlar ómir súredi. Baǵman miywe aǵashlarınıń
tárbiyasına dıqqat bólgenindey, sınshı da baǵman sıyaqlı qıl qálem iyeleriniń dóretiwshilik
jemislerine múnásip baha beredi. Sonlıqtan, shayır I. Yusupov uqsatıw elementin tapqırlıq
penen kútá sheber óz qosıǵında bayanlaǵan.
Juwmaqlastırıp aytqanda, salıstırmalı konstrukciyalı gápler tek adamdı yamasa bir predmetti,
ekinshisi menen salıstırıp qoymastan emocional-ekspresslik mánini beriwde de qollanıladı.
Bunı biz shayır I.Yusupov qosıqlarında keltirilgen salıstırmalı gápler mısalında ayırım
táreplerine ǵana toqtalıp óttik.
Paydalanılǵan ádebiyatlar:
1. Aбдуллаев А. Ӯзбек тилида экспрессивликниӊ ифодаланиши. Тошкент, 1983.
2. Aбдуллаев А. Ӯзбек тилида экспрессивлик ифодалашниӊ синтактик усули. Тошкент,
1987.
3. Aсқарова М, Қосимова Қ. Ӯзбек тили. Тошкент, 1976.
4. Юсупов И. Таӊламальı шьıғармаларьıньıнг еки томльıғьı. I Том. Нөкис, 1992
