78
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 7-SON, (YOʻITJ)
NÓKIS RAYONÍ TOPONIMLERINIŃ KLASSIFIKACIYASÍ
HÁM INDIKATORLARÍ
N.Baltaniyazova
Berdaq atındaǵı QMU magistrantı
https://doi.org/
10.5281/zenodo.15915799
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi:28-iyun 2025 yil
Ma’qullandi: 30-iyun 2025 yil
Nashr qilindi: 15-iyul 2025 yil
biz bul maqalamızda toponimika ilimi, onıń
statistikalıq áhmiyeti, jer-suw atamalarınıń tariyxıy,
etnikalıq, siyasiy, mádeniy sebepler tiykarında kelip
shıǵıwı, hár qıylı shárayatlarǵa bola atamalardıń
ózgeriwi hám toponimniń qaysı túrleriniń jiyi qollanıwı
sıyaqlı máseleler haqqında sóz etiwdi maqset ettik.
KEY WORDS
oykonimika,
antroponim,
antrotoponim,
gidronim,
gidrotoponim, etnikalıq qatlam,
indikatorlar.
Toponimika – til biliminiń geografiyalıq obyekt atların úyreniwshi áhmiyetli tarawlarınıń biri.
Búgingi kúnde toponimika tariyx, etnologiya, geografiya, mádeniyattanıw sıyaqlı pánler
menen tıǵız baylanıslı halda rawajlanıp kelmekte. Toponimler arqalı xalıqtıń mádeniyatı,
tariyxı, turmıs tárizi, etnikalıq quramı, hátteki diniy kózqarasları haqqında maǵlıwmat alıw
múmkin [1]. Yaǵnıy, bir ǵana kishi xalıqtıń toponimikasın úyreniwimiz arqalı onıń úlken
baylıǵına kirip baramız. Maqalada Nókis rayonı toponimleri, yaǵnıy jer atamalarına baylanıslı
toponimlerdiń kelip shıǵıwı, klassifikaciyası, túrleri hám ilimiy qızıǵıwshılıq oyatatuǵın
tariyxıy, sociallıq hám etnikalıq belgilerdi ózinde jámlegen atamalar haqqında sóz etemiz.
Nókis rayonı Qaraqalpaqstan Respublikasınıń oraylıq aymaqlarınıń biri bolıp, ulıwma jer
maydanı
1,0 mıń km²
quraydı. Nókis rayonı statistika bóliminiń maǵlıwmat beriwinshe, 2024-
jıldıń 1-yanvar jaǵdayına kóre xalıq sanı 53,9 mıń, al 2023-jılǵa salıstırǵanda 1,9 procentke
kóbeygen [2; 2]. Bul aymaqtaǵı toponimler tariyxıy-etnografiyalıq procesler nátiyjesinde
qáliplesken.
Toponimler til biliminde izertlew obyektine qarap bir neshe túrlerge bólinedi. Mısalı,
gidronim, oykonim, oronim, agronim, urbanonim, katastronim, fitonim hám t.b. Bul sıyaqlı
túrleri hár tarawda hár qıylı aspektte izertlenedi. Nókis
rayonındaǵı jer atamalarınıń ishinde de hár qıylı klastaǵı toponimlerdi ushıratıwımız múmkin.
Toponimlerdi klassifikaciyalawda statistikalıq metod penen birge lingvistikalıq metod ta
tiykarǵılarınan biri esaplanadı. Nókis rayonı toponimleri boyınsha toplanǵan 300den aslam
toponimlik birliklerdiń analizi tiykarında kóshelerdiń atların semantikalıq, morfologiyalıq
hám sintaksislik jaqtan tómendegi tiykarǵı toparlarǵa bólip úyrendik:
1. Tariyxıy shaxslar isimleri tiykarında:
Ernazar Alakóz, Edige, Aydos biy, Tumaris, Alpamıs,
Gúlayım, Pushkin, Amir Temur, Jiyen jıraw, Kúnxoja, Ajiniyaz, Berdaq, Abay, Allaniyaz
Óteniyazov, Ibrayım Yusupov, Abbaz Dabılov h.t.b;
2. Sociallıq-siyasiy túsinikler hám maqsetler tiykarında jasalǵan toponimler:
Azatlıq,
Mustaqıllıq, Ǵárezsizlik, Doslıq, Alǵa, Paraxatshılıq, Birlik, Abadan h.t.b;
79
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 7-SON, (YOʻITJ)
3. Dástúriy, tariyxıy sebepler tiykarında jasalǵan toponimler:
Mádeniyat, Nawrız, Jipek
jolı, Jas áwlad, Jas shańaraq, Aydın jol, Nurlı jol, Jaslıq hám t.b;
4. Tábiyiy ózgeshelikleri hám geografiyalıq jayǵasıwı boyınsha jasalǵan toponimler:
Kók suw, Alma baǵ, Aral, Amiwdárya, Qus ferma awılı, Tók taw, Qumay h.t.b.
Toponimlerdi usılayınsha sistemalı bólip úyreniw bizge olardıń lingvistikalıq, tariyxıy,
mádeniy hám sociallıq kelip shıǵıw sebeplerin ele de tereńirek úyreniw múmkinshiligin
beredi, óytkeni toponimlerdiń kelip shıǵıw dáreklerin lingvistikalıq analizlew arqalı
xalqımızdıń ótmishi, dúnyatanımı hám sociallıq shárayatın, tariyxıy-siyasiy hádiyselerdi
belgili dárejede úyreniw múmkin. Sebebi, jer atamaları arqalı xalıqtıń áyyemgi jasaw orınları,
úrp-ádetleri, tariyxıy tulǵaları hám áhmiyetli waqıyaları anıqlanadı.
Toponimikanıń bir bólimi esaplanǵan oykonimika tiykarınan xalıq jasawshı aymaqlardı óz
ishine aladı. “Oykonimikanıń izertlew obyektine adamlardıń jasaw
orınları bolǵan awıl, qala, kóshe, elat, posyolka atamaları kiredi” [3; 172]. Oykonimler xalıq
jasawshı aymaq atamalarınıń awıl, qala, elat, posyolka, kóshe sıyaqlı indikatorlar menen
dizbeklesip keliwi arqalı jasaladı. Usı tiykarda Nókis rayonı oykonimlerin tómendegishe bólip
qaraw múmkin:
1. Awıl indikatorı menen jasalǵan oykonimler:
Abat awılı, Tóktaw awılı, Oydaǵı awılı, Aydarlı
awılı, Nókis awılı, Kóksuw awılı, Samanbay awılı, Aqmańǵıt awılı, Jiydeli awılı, Kerder awılı, Qızıl
úy awılı h.t.b;
2. Qala indikatorı menen jasalǵan oykonimler:
Tók qala, Xoja qala, Maqsım qala, Bes qala h.t.b;
3. El, elat indikatorları menen jasalǵan oykonimler:
Ullı el, Baxıtlı el, Abat el, Ádil el, Ustalı el,
Shadlı el, Taza elat h.t.b;
4. Jurt indikatorı menen jasalǵan oykonimler:
Shadlı jurt, Ata jurt, Abat jurt.
5. Posyolka indikatorı menen jasalǵan oykonimler: “
Aqmańǵıt” posyolka puqaralar jıyını.
Nókis rayonı toponimleriniń kópshiliginde oykonomiyalıq terminler júdá jiyi ushırasadı.
Oykonimikanıń izertlew obyektine kiriwshi “awıl”, “qala”, “elat” sıyaqlı birlikler menen payda
etilgen toponimler til bilimi, tariyx, etnografiya hám sociallıq geografiyanıń kesilisken
noqatında qáliplesken quramalı leksikalıq birlikler bolıp tabıladı. Olardıń dúzilisinde
determinativ komponent (mısalı, “Abat awılı”, “Shadlı jurt”, “Tók qala”) hám semantikalıq
oray bolatuǵın toponimlik tiykarı bar. Demek, bunday oykonimler til biliminde tek atama
qoyıw quralı emes, al etnolingvistikalıq maǵlıwmat tasıwshı semantikalıq birlikler sıpatında
kórinedi.
Toponimlerdiń jasalıwındaǵı eń jiyi ushırasatuǵın usıllardın biri bul antrotoponimler.
Antrotoponim toponimika hám antroponimnıń birigiwi nátiyjesinde jasaladı. Antroponim –
bul onomastikanıń tiykarǵı tarawlarınan biri bolıp, menshikli atamalardıń jıyıntıǵı. Adam
atları birinshi gezekte, adamnıń jámiyettegi ornın ajıratıp kórsetiw ushın qoyıladı. Bul tuwralı
V.A. Nikonov: “Adam atları jámiyette hám jámiyet ushın oǵada zárúr. Olardı jámiyette
itibarsız qaldırıwǵa bolmaydı. Sonlıqtan adam atlarına degen mápdarlıqtıń kúshli ekenligi
túsinikli” [6: 33] – dep kórsetedi. Nókis rayonında adam atları tiykarında jasalǵan
antrotoponimler jiyi ushırasadı. Yaǵnıy, bunda antrotoponimler toponimika hám
antroponimika tarawlarınıń tıǵız baylanısı nátiyjesinde jasaladı. Olar tómendegishe:
1. Adam atları hám familiyası arqalı jasalǵan antrotoponimler:
Allaniyaz Óteniyazov, Ibrayım
Yusupov, Tólepbergen Qayıpbergenov, Sadıq Nurımbetov, A.Dawletbaev, A.Kazbekov, D.Aljanov,
M.Toqtıbaev, E.Doshanov, J.Qoshqarov sıyaqlı adam atları tiykarında jasalǵan kóshe, awıl, MPJ
atamaları bar;
2. Adam atları hám titulına baylanıslı jasalǵan antrotoponimler:
Aǵa biy, Aydos biy, Ernazar
Alakóz,Asan biy, Maman biy, Húrliman baqsı, Shernazar baqsı, Jannazar jıraw, Ibrayım shayır
h.t.b kóshe, awıl atamaları;
80
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 7-SON, (YOʻITJ)
3. Adam atları hám laqabına baylanıslı jasalǵan antrotoponimler:
Edige batır, Alpamıs batır,
Qoblan batır, Ómirbek laqqı hám t.b.
Joqarıda keltirilgen klassifikaciya – antrotoponimlerdiń jasalıw usılın kórsetip qoymay, xalıq
ótmishi hám tariyxıy tulǵalardıń xalıq arasında tutqan ornı, dańqı hám iskerligin úyreniwge
de tiykar boladı. Búgingi kúnde izertlew dawamında anıqlaǵanımız, antrotoponimler
qaraqalpaq xalqı turmısında bolǵan ózgerisler, jámiyetlik-siyasiy waqıyalar sebepli ayırım
adam atlarınıń qoyılıwı siyreklesip, jámiyetlik ózgerisler saldarınan jańa shaxslardıń isimleri,
familiyaları taza antrotoponimlerdiń jasalıwına xızmet etpekte.
Gidronimler de toponimikalıq atamalardı jasawda ónimli qollanıladı. Gidronimikalıq
indikatorlarǵa dárya, kól, kanal, arna, jap sıyaqlı sózler kiredi. Nókis rayonında gidronim hám
toponimlerdiń birigiwinen jasalǵan gidrotoponimler bar. Bul rayon aymaǵında suwlı jerler az,
biraq ta kóshe, awıl gidrotoponimlerindiń birqanshasın ushıratıwımızǵa boladı. Mısalı:
Kók
kól, Dawıt kól, Dárya boyı, Qazan kól, Jiyen kól awılı, Qutan kól, Aydın kól, Say kóshe, Shadlı
kanal, Kók suw, Eki dárya, Qos jap, Qıysıq jap, Abat jap, Uzınkól awılı, Quwlı kól awılı, Shor kól
awılı h.t.b.
Bul sıyaqlı gidrotoponimler xalıq turmısında gidronimlerdiń áhmiyetin kórsetip
beredi.
Nókis rayonı toponimikasınıń úyreniliwi toponimlerdiń lingvistikalıq, tariyxıy, etnografiyalıq
hám mádeniy qatlamların sáwlelendiriwde úlken áhmiyetke iye. Izertlewler sonı kórsetedi,
bul aymaqtaǵı jer atamaları xalıqtıń uzaq tariyxın, turmıs tárizin, úrp-ádetlerin, diniy hám
milliy kóz qarasların, etnikalıq qatlamın, sonday-aq, ǵárezsizlik jıllarında júz bergen sociallıq-
mádeniy ózgerislerdi ózinde jámleydi. Toponimler arasında antroponimlik, oykonimlik,
gidronimlik hám basqa túrdegi atamalardıń bar ekenligi olardıń kóp qatlamlı semantikalıq
dúzilisin kórsetedi. Hárbir toponim arqalı orınnıń tábiyiy ortalıǵınan baslap, xalıqtıń sociallıq
dúzilisi hám tariyxıy rawajlanıwı haqqında áhmiyetli maǵlıwmatlarǵa iye bolıw múmkin.
Solay etip, toponimika tek ǵana til biliminiń quramlıq bólegi emes, al xalıqtıń ruwxıy
miyrasınıń lingvokulturologiyalıq deregi sıpatında da ayrıqsha áhmiyetke iye.
Paydalanılǵan ádebiyatlar:
1. Суперанская A. В. Общая топонимика. – Москва: Наука, 1973.
https://uz.wikipedia.org/wiki/Nukus_tumani
2. Ақманғыт таӊы // – Нɵкис районы, 2024, №3 (28-феврал).
3. Қурбанов М. Д. Қарақалпақстан ойконимлери қурамында сѳз жасаўшы
аффикслердиң қолланылыўы. ӨзРИА. ҚҚ бөлиминиӊ «Хабаршысы». – Нѳкис: «Илим»,
2020.
5. Никонов В. А. Методы антропонимики. // Личные имена в прошлом, настоящем,
будущем. – Москва, 1970. Б. 33
.
