67
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 7-SON, (YOʻITJ)
O’ZBEKISTON AHOLI MANZILGOHLARINI HUDUDIY
TARKIBI
Tuxtamuratova Dilnoza Dilmurodovna
Buxoro davlat Pedagogika instituti talabasi
https://doi.org/
10.5281/zenodo.15915552
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi:28-iyun 2025 yil
Ma’qullandi: 30-iyun 2025 yil
Nashr qilindi: 15-iyul 2025 yil
Ushbu
maqolada
O‘zbekiston
Respublikasi
hududidagi shahar aholi manzilgohlarining ma’muriy-
hududiy bo‘ysunishi, ularning hududiy taqsimoti va
urbanizatsiya jarayonlari tahlil qilingan. Shaharlar aholi
soni va iqtisodiy-ma’muriy funksiyalariga ko‘ra
guruhlarga ajratilib, hududlar kesimidagi notekis
rivojlanish xususiyatlari ochib berilgan. Shuningdek,
shaharchalar va qishloq aholi manzilgohlarining soni,
joylashuvi hamda demografik sig‘imi o‘rganilib,
urbanistik tizimni takomillashtirish bo‘yicha ilmiy
tavsiyalar berilgan.
KEY WORDS
O‘zbekiston
shaharlari,
shaharlar
klassifikatsiyasi,
ma’muriy-hududiy
bo‘linish,
urbanizatsiya jarayoni, shaharcha,
qishloq
aholi
manzilgohlari,
demografik
sig‘im,
hududiy
tafovutlar, geourbanistika, shahar
tipologiyasi.
Har bir davlatning taraqqiyot darajasi bevosita u yerda yashovchi aholining ijtimoiy va
iqtisodiy rivojlanganlik ko‘rsatkichlariga bog‘liq bo‘ladi. Aholi rivoji esa keng qamrovli
tushuncha bo‘lib, u nafaqat son jihatidan o‘sishni, balki savodxonlik darajasi, sog‘liq holati
hamda boshqa ijtimoiy omillarni ham o‘z ichiga oladi. Ko‘plab davlatlarda aholi sonining ortib
borishi esa uni samarali joylashtirish va joy resurslaridan oqilona foydalanish masalasini kun
tartibiga olib chiqadi.
Hozirgi kunda Yer yuzida millionlab aholi manzilgohlari mavjud bo‘lib, ularning har biri o‘ziga
xos xususiyatlarga ega va bir-biridan farq qilib, ularni bir vaqtning o‘zida to‘liq o‘rganish
imkoniyati mavjud emas. Shu sababli, aholi manzilgohlari turli belgilarga ko‘ra guruhlarga
ajratilib o‘rganiladi. Respublikamizdagi mavjud aholi manzilgohlarini tahlil qiladigan bo‘lsak,
hozirda hududda 177 ta tuman, 120 ta shahar (jumladan, 1 tasi respublikaga bo‘ysunuvchi, 31
tasi viloyat tasarrufidagi va qolganlari tuman markazlari), 1058 ta shaharcha hamda 10 990 ta
qishloq aholi punktlari mavjud.
Ko‘pgina ilmiy adabiyotlarda aholi manzilgohlari asosan ikkita asosiy turga — shahar va
qishloq aholi manzilgohlariga bo‘linadi. O‘zbekiston tarixida esa qadimdan poytaxtlar, yirik
savdo va ma’muriy markazlar, diniy markazlar shahar sifatida tan olingan bo‘lib, bunda faqat
aholi soni emas, balki uning hududiy va ijtimoiy mavqei ham inobatga olingan. O’zbekiston
Sobiq Ittifoq tarkibiga kirgan davrda esa shahar maqomini berish tartibi bir necha marotaba
belgilangan. 1972-yildan boshlab, kamida 7 ming aholiga ega bo‘lgan (avval esa 12 mingdan
kam bo‘lmasligi lozim bo‘lgan) va aholining 2/3 qismi qishloq xo‘jaligidan tashqari sohalarda
band bo‘lgan manzilgoh shahar deb e’tirof etila boshlandi .
68
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 7-SON, (YOʻITJ)
Bugungi kunda O‘zbekiston aholisining 51 foizi shaharlarda istiqomat qilayotgani bois,
mamlakat shaharlarini geografik jihatdan o‘rganish dolzarb masalaga aylangan. Mustaqillik
yillaridan boshlab esa iqtisodiyotda keng ko‘lamli islohotlar amalga oshirildi. “Planli
iqtisodiyot” o‘rniga bozor munosabatlariga asoslangan tizimga o‘tildi. Xususan, nodavlat
sektorlarni rivojlantirish, kichik va o‘rta biznesni qo‘llab-quvvatlash, sarmoya jalb qilish
bo‘yicha aniq chora-tadbirlar belgilandi. Buning natijasida mamlakat iqtisodiyotida ijobiy
o‘zgarishlarga erishilib, sanoat hajmi mustaqillikdan oldingi ko‘rsatkichlarga tenglashdi, neft
va don bo‘yicha mustaqillikka erishildi, transport va aloqa tarmoqlari rivojlantirildi hamda
ijtimoiy sohalarda sezilarli siljishlar kuzatildi. Sobiq ittifoq davrida aholi ro‘yxatlari orasida
ham demografik tuzilishda o‘zgarishlar bo‘ldi. Xususan, 1979-yilda o‘tkazilgan ro‘yxatda
O‘zbekiston hududida 183 ta shahar manzilgohi mavjud bo‘lsa, 1989-yilga kelib bu ko‘rsatkich
221 taga yetdi. Ushbu 38 ta yangi manzilgohning 34 tasi shahar maqomini olgan bo‘lib, ular
ilgari shaharcha maqomida bo‘lgan va asosan tuman markazi vazifasini bajargan. Bular
qatoriga Qoraqalpog‘iston Respublikasining Bo‘ston, Shumanay, Xalqobod, Andijon
viloyatining Poytug‘, Buxoroning Galaosiyo va Vobkent, Jizzax viloyatining Do‘stlik,
Namanganning Pop va To‘raqo‘rg‘on, Samarqand viloyatining Chelak va Nurobod, Toshkent
viloyatining Parkent, Farg‘onaning Beshariq, Qashqadaryoning Yangi Nishon va Chiroqchi,
Xorazm viloyatining Gurlan, Xonqa, Shovot hamda boshqa ko‘plab aholi punktlarini kiritish
mumkin.(1-jadval)
1-jadval
O‘zbekiston shahar manzilgohlarining 1979 va 1989-yillardagi tarkibi
Shahar
manzilgohlari
kategoriyasi
1979-yil
1989-yil
Miqdori
Aholisi (ming
kishi
hisobida)
Miqdori
Aholisi (ming
kishi
hisobida)
Jami
shahar
manzilgohlari
183
6347,6
221
8059,5
10 minggacha
93
528,6
86
519,8
10-20 ming
40
566,2
68
966,3
20-50 ming
30
869,8
44
1327,0
50-100 ming
7
502,7
7
446,4
100-250 ming
11
1641,9
12
1785,0
250-500 ming
1
483,9
3
960,8
500-1000
ming
-
─
─
─
1000 ming va
undan ortiq
1
1754,5
1
2054,0
1979-1989-yillar oralig‘ida O‘zbekiston hududida yangi aholi manzilgohlari soni sezilarli
darajada ortdi. Xususan, bu davrda ba’zi resurs obyektlari atrofida joylashgan manzilgohlar,
jumladan Marjonbuloq, Uchquloch, Zafarobod (Buxoro viloyati), Yangi Angren IESi qoshidagi
Nurobod shaharchasi, Hisorak suv ombori qurilishi uchun tashkil etilgan Miroqi shaharchasi
shahar tipidagi manzilgohlar ro‘yxatidan joy oldi. Shuningdek, bu davrda mavjud
69
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 7-SON, (YOʻITJ)
shaharchalarning aksariyati tuman markazlari maqomini olib, shaharlar safiga qo‘shildi.
Umuman, 1979-1989-yillar oralig‘ida har yili o‘rtacha 3,8 tadan yangi shahar manzilgohi
tashkil etilgan.
1989-yildan so‘ng ham bu jarayon davom etdi. Xususan, Muqimiy (Farg‘ona), Dehqonobod va
Eski Yakkabog‘ (Qashqadaryo), Payshanba (Samarqand), Shalqar (Navoiy), Unhayot va
Toshbuloq (Namangan) kabi manzilgohlar shahar tipidagi posyolka maqomini oldi. 1990-
yilda esa Andijon viloyatidagi Qorasuv shahri tashkil etildi. Mustaqillik arafasiga kelib,
respublika hududida jami 123 ta shahar va 104 ta shaharcha mavjud edi. Shu davrda
Toshkent shahrining Bektemir tumani poytaxt ma’muriy tarkibiga qo‘shildi. 1992-yil
mamlakat urbanistik tarixida muhim yil bo‘lib, turli viloyatlarda 17 ta yangi shaharcha
vujudga keldi. Jumladan, Jizzax viloyatida — Zarbdor va Zafarobod, Samarqandda — Mirbozor,
Sirdaryoda — Do‘stlik, Toshkent viloyatida — Yangi Chinoz, Qashqadaryoda — Nuriston va
Qoraqalpog‘iston Respublikasida — Akshaloq hamda Qozonketken kabi manzilgohlar shahar
tipidagi posyolka maqomini oldi.
1992-yilda urbanizatsiya darajasi nisbatan past hududlar — Surxondaryo va Xorazm
viloyatlarida ham jiddiy o‘zgarishlar yuz berdi. Surxondaryoda Angor, Do‘stlik, Sariq, Hurriyat
va Elbayon stansiyalari shaharchalarga aylantirildi. Xorazm viloyatida esa Gurlan, Xonqa,
Shovot va Xazorasp shahar maqomini yo‘qotib, shaharcha darajasiga tushdi. Keyingi yillarda
ham bu jarayon davom etdi — 1994-yilda Samarqand viloyatidagi Poyariq va 1995-yilda
Buxoro viloyatidagi Shofirkon tuman markazlari shahar maqomiga ega bo‘ldi.
XXI asr boshida esa urbanizatsiya jarayoni sezilarli darajada sekinlashdi. Asr boshidan 2004-
yilgacha bo‘lgan davrda atigi 2 ta yangi shaharcha tashkil etildi. 2004-yilda qadimiy Karmana
shahri Navoiy shahridan ajratilib, mustaqil shaharcha sifatida qayta ro‘yxatga olindi. Xuddi
shu yili Qoraqalpog‘iston Respublikasida Nukus shahri tarkibidagi Qizketgan va Pristanskiy
shaharchalari Nukus ma’muriy chegarasiga qo‘shildi. Bu o‘zgarish natijasida Nukus aholisi
soni keskin ortib, yirik shaharlar qatoriga kirgan. 2005-yilda maydoni bo‘yicha respublikada
eng katta tuman hisoblangan Qo‘ng‘irotda soda zavodining ishga tushirilishi sabab Elobod
shaharchasi tashkil etildi. Bugungi kunda Qo‘ng‘irot tumanida bitta shahar (Qo‘ng‘irot) va
oltita shaharcha mavjud.
O‘zbekiston geourbanistikasida tub burilish yili esa 2009-yil bo‘ldi. O‘zbekiston Respublikasi
Vazirlar Mahkamasining 2009-yil 13-martdagi 68-sonli hamda 2011-yil 14-martdagi 71-sonli
qarorlariga muvofiq, respublika bo‘ylab 971 ta qishloq aholi manzilgohiga shaharcha maqomi
berildi. Bu esa mamlakat urbanistik tuzilishida sezilarli o‘zgarishlarni yuzaga keltirdi (2-
jadval).
2-jadval
O‘zbekistonda 2009-yilda shaharcha maqomini olgan qishloqlar
№
Ma’muriy birliklar
Shaharchalar soni
1.
Qoraqalpog‘iston Respublikasi
13
2.
Andijon viloyati
76
3.
Buxoro viloyati
67
4.
Jizzax viloyati
33
5.
Qashqadaryo viloyati
119
70
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 7-SON, (YOʻITJ)
6.
Navoiy viloyati
39
7.
Namangan viloyati
109
8.
Samarqand viloyati
76
9.
Surxondaryo viloyati
107
10. Sirdaryo viloyati
19
11. Toshkent viloyati
80
12. Farg‘ona viloyati
196
13. Xorazm viloyati
60
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Statistika agentligi bergan ma’lumotlarga
ko‘ra, 2024-yil 1-yanvar holatiga mamlakatimiz doimiy aholisi soni 36,8 million kishiga
yetgan. Shundan 18,839 million nafari (51 foiz) shahar hududlarida, 17,961 million nafari esa
(49 foiz) qishloq joylarda istiqomat qiladi. Aholi soni bo‘yicha O‘zbekiston MDH davlatlari
orasida Rossiya va Ukrainadan keyin uchinchi o‘rinni egallaydi.
Shaharlarni o‘rganish nafaqat geografik, balki ilmiy, madaniy va ma’rifiy jihatdan ham
nihoyatda muhim ahamiyatga ega. Chunki har qanday mamlakat va xalqning o‘tmishi, bugungi
holati, iqtisodiy va madaniy taraqqiyoti hamda uning jahon hamjamiyatidagi mavqei, ko‘p
jihatdan shaharlar taraqqiyoti va rivojlanish bosqichlari bilan chambarchas bog‘liq.
Davlatlarning geosiyosiy ahamiyati, ijtimoiy-iqtisodiy qudrati ham ko‘pincha yirik shaharlari
orqali namoyon bo‘ladi.
Shaharlar bu — harakatchan va dinamik ijtimoiy-geografik tuzilmalar bo‘lib, ularning har biri
o‘ziga xos, betakror va noyob mavjudotga o‘xshaydi. Har bir shaharning o‘z tarixi, vujudga
kelish sababi, rivojlanish jarayoni va ma’lum davrlardagi ijtimoiy-iqtisodiy ahvoli mavjud.
Boshqacha aytganda, shaharlarning ham o‘z "pasporti", ya’ni yoshi, kelib chiqishi, ijtimoiy roli
va hududiy ahamiyatini belgilab beruvchi asosiy belgilar to‘plami mavjud.
Aynan mana shu xususiyatlari sababli ham shaharlarni o‘rganish jarayoni har doim jonli,
dinamik va dolzarb mavzulardan biri hisoblanadi. Shaharlar tarixini, ularning shakllanish
sabablari, ijtimoiy-iqtisodiy funksiyalari va rivojlanish istiqbollarini tahlil qilish — nafaqat
ilmiy tadqiqotchilar, balki tarixchilar, madaniyatshunoslar, iqtisodchilar va urbanistlar uchun
ham muhim ahamiyat kasb etadi.
O‘zbekiston hududida urbanizatsiya jarayonining darajasi viloyatlar kesimida turlicha
kechmoqda. Ma’lumotlarga asoslanib, ma’muriy birliklarni urbanizatsiya darajasiga ko‘ra
to‘rtta asosiy guruhga ajratish mumkin:
yuqori urbanizatsiyalashgan hududlar
o‘rtacha urbanizatsiyalashgan hududlar
past urbanizatsiyalashgan hududlar
71
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 7-SON, (YOʻITJ)
juda past urbanizatsiyalashgan hududlar
3-rasm. O’zbekistonda shahar va qishloq aholisining salmog’i
(O’zbekiston Respublikasi
Prezidenti huzuridagi statistika agentligi ma’lumotlari asosida muallif tomonidan tuzilgan).
Bu toifalarga ajratishda asosiy mezon sifatida mamlakat urbanizatsiyasining o‘rtacha
ko‘rsatkichi qabul qilinadi. Mazkur mezonlarga tayangan holda,
Namangan (64,8 %) va
Farg‘ona (56,9 %) viloyatlari
yuqori urbanizatsiyalashgan hududlar sirasiga kiradi.
Andijon
(52,2 %), Toshkent viloyati (50 %), Navoiy (49 %) va Qoraqalpog‘iston Respublikasi
(48,9 %)
esa o‘rtacha urbanizatsiya darajasiga ega.
Jizzax (46,9 %), Sirdaryo (43 %) va
Qashqadaryo (42,8 %)
viloyatlari past urbanizatsiyalashgan hududlar qatoriga kirsa,
Buxoro (36,8 %), Samarqand (36,7 %), Surxondaryo (36,2 %) va Xorazm (33,1 %)
viloyatlari juda past urbanizatsiyalashgan hududlar sirasiga mansub.
Shu bilan birga, O‘zbekistonda aholi manzilgohlariga shahar maqomini berish maxsus
belgilangan mezonlar asosida amalga oshiriladi. Bunga quyidagilar kiradi:
Aholi sonining kamida
7 ming kishi
bo‘lishi;
Aholining
kamida 2/3 qismi qishloq xo‘jaligidan
tashqari sohalarda band bo‘lishi
;
Hududda
infratuzilma
va
kommunikatsiya
imkoniyatlarining mavjudligi
;
Binolar va hudud ko‘rinishining shaharga mos bo‘lishi
72
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 7-SON, (YOʻITJ)
O‘zbekistonning shahar aholi punktlari hududiy jihatdan notekis taqsimlangan bo‘lib,
respublika bo‘yicha
120 ta shahar aholi manzilgohi
mavjud. Bu esa hududlar bo‘yicha
urbanizatsiya jarayonini o‘rganish va tahlil qilishni geografik nuqtayi nazardan ham dolzarb
masalaga aylantiradi.
4-rasm. O‘zbekiston viloyatlarida shaharlar soni (2023-y)
(Jadval statistik ma’lumotlar
asosida tuzilgan).
Statistik ma’lumotlardan ko‘rinib turibdiki, mamlakatdagi shahar aholi manzilgohlari
ma’muriy-hududiy birliklar kesimida bir xilda joylashmagan. Jumladan,
Toshkent viloyati
shaharlar soni bo‘yicha yetakchilik qilib, unda jami
16 ta shahar
mavjud. Ulardan
7 tasi
viloyat bo‘ysunuvidagi
, qolgan
9 tasi esa tuman markazlari
hisoblanadi. Shu tariqa, ushbu
viloyatda mamlakatdagi jami shaharlarning
13 foizi
joylashgan.
Shundan so‘nggi o‘rinlarda
Qoraqalpog‘iston Respublikasi
va
Qashqadaryo viloyati
qayd
etilib, har birida
12 tadan shahar
mavjudligi bilan ajralib turadi. Shuningdek,
Andijon,
Buxoro va Samarqand viloyatlarida
esa shaharlar soni
11 tani
tashkil etadi.
O‘zbekiston Respublikasining amaldagi qonunchiligiga ko‘ra, shahar aholi manzilgohlari
boshqaruv (ma’muriy) jihatdan uchta asosiy toifaga ajratiladi. Bular:
respublikaga
bo‘ysunuvchi
,
Qoraqalpog‘iston Respublikasi va viloyatlarga bo‘ysunuvchi
, hamda
tumanga bo‘ysunuvchi shaharlardir
. Bu tartib
O‘zbekiston Respublikasi Shaharsozlik
kodeksi (Toshkent, 2002)
hujjatida belgilab qo‘yilgan.
Respublikaga bo‘ysunuvchi shaharlar tarkibiga odatda aholisi
500 ming nafardan ortiq
bo‘lgan, yirik ma’muriy, iqtisodiy, sanoat va madaniy markaz vazifasini bajaruvchi shaharlar
kiradi. Bu toifadagi shaharlar orasida poytaxtlar, harbiy-strategik ahamiyatga ega shaharu
sanoat va xizmatlar sohasida yetakchi bo‘lgan millioner shaharlar alohida o‘rin tutadi.
Markaziy Osiyo mintaqasida aynan uchta shahar —
Toshkent (O‘zbekiston), Almati va
Ostona (Qozog‘iston)
shunday maqomga ega.
Qoraqalpog‘iston Respublikasi va viloyatlarga bo‘ysunuvchi shaharlar esa aholisi kamida
30
ming kishi
bo‘lishi hamda iqtisodiy-ijtimoiy faoliyat, ishlab chiqarish va transport markazi
sifatida muhim ahamiyatga ega bo‘lishi lozim. Bugungi kunda mamlakatimizdagi mavjud 120
ta shahar aholi manzilgohining
31 tasi yoki 25 foizdan ortig‘i
aynan ushbu toifaga
mansub.Qolgan shaharlar esa tuman markazlari maqomida bo‘lib, ular mahalliy boshqaruv
73
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 7-SON, (YOʻITJ)
tizimining asosiy bo‘g‘ini sanaladi. Ahamiyatlisi shundaki, viloyatga bo‘ysunuvchi shaharlar
mamlakat hududida teng taqsimlanmagan. Masalan,
Qoraqalpog‘iston Respublikasi
,
Jizzax
,
Namangan
va
Surxondaryo viloyatlarida
bittadan viloyatga bo‘ysunuvchi shahar mavjud
bo‘lsa,
Farg‘ona viloyatida ularning soni to‘rtta
,
Toshkent viloyatida esa yettita
ni tashkil
etadi.
Tuman bo‘ysunuvidagi shaharlar tarkibiga odatda tuman markazi vazifasini bajaruvchi,
sanoat korxonalari faoliyat yuritayotgan, ijtimoiy va madaniy infratuzilma obyektlari, savdo
nuqtalari hamda xizmat ko‘rsatish sohasi rivojlangan aholi manzilgohlari kiradi. Ushbu
shaharlarning aholisi kamida 7 ming kishi bo‘lib, ularning asosiy qismi, ya’ni 2/3 qismi
qishloq xo‘jaligi tarmoqlarida ishlamagan bo‘lishi lozim.
Diagrammadan anglashiladiki, tuman bo‘ysunuvidagi shaharlar soni respublika miqyosida 88
tani tashkil etib, ular hududlarga juda nomutanosib taqsimlangan. Eng ko‘p tuman
bo‘ysunuvidagi shaharlar Qoraqalpog‘iston Respublikasi (11 ta) va Qashqadaryo viloyatida
(10 ta) joylashgan. Shuningdek, Andijon, Buxoro, Samarqand hamda Toshkent viloyatlarida
ushbu toifadagi shaharlar soni teng — har birida 9 tadan. Xorazm viloyatida 1 ta, Sirdaryoda 2
ta va Navoiy viloyatida 4 ta shahar mavjud bo‘lib, ular respublikadagi eng kam sonli tuman
bo‘ysunuvidagi shaharlar hisoblanadi.
Bundan tashqari, shaharlarni o‘rganishda ularning ko‘lamiga qarab tasniflash muhim
ahamiyat kasb etadi. Umuman olganda, shaharlarni toifalarga ajratish jarayoni geourbanistika
fanida asosiy metodlardan biri hisoblanadi. Bunda klassifikatsiya va tipologiya tushunchalari
farqlanadi. Klassifikatsiya — shaharlarni aholisi soni kabi miqdoriy ko‘rsatkichlarga asosan
guruhlash jarayoni bo‘lsa, tipologiya esa ularning bajaradigan asosiy iqtisodiy, ijtimoiy yoki
ma’muriy funksiyasiga ko‘ra tasniflashdir.
Tarixiy ma’lumotlarga ko‘ra, “klass” tushunchasi fan terminologiyasiga shved olimi Karl
Linney tomonidan kiritilgan bo‘lib, u o‘z tadqiqotlarida o‘simlik va hayvonot dunyosini
guruhlash uchun klassifikatsiyadan foydalangan. Bugungi kunda klassifikatsiya usuli ko‘plab
murakkab va son jihatdan katta obyektlar tizimlashtirilishida keng qo‘llaniladi. Bu uslub
yordamida shaharlarni ham tartibga solish va ularni ma’lum mezonlar asosida guruhlash
imkoniyati yaratiladi.
Aholi soniga qarab shaharlar miqdoriy jihatdan 3 asosiy kategoriyaga: katta, o‘rta va kichik
shaharlarga bo‘linadi. Maxsus ilmiy izlanishlarda esa bu tasnif yanada mukammal va batafsil
ko‘rinishda ishlab chiqilgan bo‘lib, shaharsozlik va shaharlar geografiyasida aholining soni
asosida quyidagi klassifikatsiya qabul qilingan.
Yuqorida ta’kidlab o‘tilganidek, ayni paytda mamlakatimiz hududida 120 ta shahar aholi
manzilgohi mavjud. Ushbu shaharlar aholisi soniga qarab tasniflangan holda 8 ta guruhga
ajratiladi. E’tiborga molik jihati shuki, har bir guruhga respublikamiz hududida kamida
bittadan shahar to‘g‘ri keladi. 2018-yilgacha O‘zbekiston hududida “eng yirik shaharlar”
kategoriyasiga mansub birorta ham shahar mavjud bo‘lmagan. Biroq, 2023-yil holatiga kelib
bu toifadagi shaharlar soni ikki taga yetdi.
Mayda shaharlar. O‘zbekiston hududida mayda shaharlar toifasi juda kam uchraydi. Ularning
shakllanishi, asosan, temiryo‘l bekatlari atrofida yoki ma’lum bir foydali qazilmaning ochilishi
natijasida yuzaga kelgan sanoat va resurs shaharlariga to‘g‘ri keladi. Bugungi kunga kelib,
mamlakatimizda bunday shaharlar soni atigi 3 tani tashkil etadi.
Kichik shaharlar. Mavjud shahar aholi manzilgohlarining qariyb beshdan bir qismi kichik
shaharlar toifasiga mansubdir. Bu toifadagi shaharlar respublika aholisining 3,4 foizini o‘z
bag‘riga oladi. Aksariyat hollarda bunday shaharlar hech qanday ma’muriy markaz vazifasini
74
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 7-SON, (YOʻITJ)
bajarmaydi. Ularning shakllanishi ko‘pincha yangi yer maydonlarini o‘zlashtirish, qishloq
xo‘jaligi mahsulotlarini qayta ishlash, kichik sanoat zonalari va ayrim resurs bazalarining
rivojlanishi bilan bog‘liq.
Yarim o‘rta shaharlar. Bu toifadagi shaharlarning asosiy qismini tuman ma’muriy markazlari
tashkil etadi. Hozirgi kunda O‘zbekistonda yarim o‘rta shaharlar soni 50 taga yetib, ularning
umumiy shaharlar orasidagi ulushi 42 foizni tashkil etmoqda. Bu ko‘rsatkich boshqa toifadagi
shaharlar orasida eng yuqori hisoblanadi. Shunga qaramay, ushbu shaharlar mamlakat
aholisining atigi 14,2 foizini joylashtirgan bo‘lib, aholisi soni jihatidan “Millioner”, “Yirik”,
“Katta” va “O‘rta” shaharlar darajasiga yetmaydi.
O‘rta shaharlar. Geourbanistika nuqtai nazaridan O‘zbekiston uchun o‘rta shaharlar ham
muhim ahamiyat kasb etadi. Ular, asosan, viloyatlarning ikkinchi darajali yirik shahar
markazlari bo‘lib, ba’zan o‘z hududiy “okrug” markazi sifatida faoliyat yuritadi. Bunga
Kattaqo‘rg‘on, Denov, Chust, Shahrixon, Zarafshon, To‘rtko‘l, Kogon shaharlarini misol
keltirish mumkin. Aytish lozimki, ularning orasida Guliston va Nurafshon shaharlari viloyat
markazi maqomiga ega. Shuningdek, Zarafshon shahri O‘zbekiston Respublikasi
Prezidentining 2019-yil 4-iyundagi 5738-sonli farmoniga muvofiq respublikaga bo‘ysunuvchi
shaharlar qatoriga kiritilgan.
Tumanga bo‘ysunuvchi shaharlar. Respublikamizda mavjud shaharlarning qolgan qismi aynan
tuman ma’muriy boshqaruviga bo‘ysunadi. Ayni paytda Denov, Shahrixon, Koson, Chust, Urgut,
Asaka, Parkent, Chortoq va Kosonsoy kabi shaharlar o‘z salohiyati va ijtimoiy-iqtisodiy
ahamiyati bilan viloyatga bo‘ysunuvchi shaharlar maqomiga ega bo‘lishi uchun yetarli
imkoniyatlarga ega. Chunki, O‘zbekiston Respublikasining amaldagi me’yoriy hujjatlarida
viloyatga bo‘ysunuvchi shahar maqomini berish uchun, shaharning aholisi kamida 30 ming
kishi bo‘lishi, muhim iqtisodiy, ma’muriy va madaniy markaz vazifasini bajara olishi talab
etiladi. Yuqorida tilga olingan shaharlar aynan ana shunday mezonlarga mos tushadi va
tegishli viloyatlarning iqtisodiy-ijtimoiy hayotida muhim o‘rin tutadi.
Katta shaharlar. Ushbu toifa, to‘liq viloyat markazi sifatida faoliyat yurituvchi va 100 ming
nafardan ortiq aholisi bo‘lgan shaharlarni qamrab oladi. Bunday shaharlar o‘z infratuzilmasi,
arxitekturasi va zamonaviy xizmat ko‘rsatish tarmoqlari rivojlanishi bilan ajralib turadi.
Ularda ishlab chiqarish, transport va madaniy sohalar yuqori darajada rivojlangan bo‘lib,
shahar hayotining barcha jabhalarida urbanistik xususiyatlar aniq namoyon bo‘ladi .
Yirik shaharlar. O‘zbekiston hududida mavjud bo‘lgan bu toifadagi shaharlar soni 6 tani
tashkil etadi. Ular o‘zining qadimiy tarixi, boy madaniy merosi, rivojlangan sanoati va keng
infratuzilmasi bilan boshqalardan farqlanadi. Bunday shaharlar respublika miqyosidagi yirik
iqtisodiy, ilmiy va madaniy markaz vazifasini bajarib kelmoqda.
Eng yirik shaharlar. Ushbu toifa shaharlar mamlakatimizda 2016-yilga qadar mavjud
bo‘lmagan bo‘lsa-da, bugungi kunda ularning soni 2 taga yetdi. Samarqand shahri ko‘p
funksiyali, tarixiy-madaniy, turizm va sanoat markazi sifatida, Namangan shahri esa Farg‘ona
vodiysining yuqori darajada urbanizatsiyalashgan, yirik sanoat va aholisi tez o‘sayotgan
shahri sifatida ushbu toifaga kiritildi.
Millioner shahar. Mamlakatimiz poytaxti — Toshkent shahri uzoq yillar davomida
respublikamizdagi yagona millionaire shahar bo‘lib kelmoqda. Hozirda shaharning aholisi 2,9
milliondan oshgan. Bu holat shahar infratuzilmasi va ishlab chiqarish salohiyatining yuqori
darajada bo‘lishiga imkon yaratgani holda, ekologik holatga ham salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda.
Shaharchalar. O‘zbekistonning geourbanistik tizimida shaharlar qatori shaharchalar ham
muhim ahamiyat kasb etadi. Shaharcha — bu aholi soni kamida 2 ming kishidan iborat bo‘lib,
75
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 7-SON, (YOʻITJ)
qisman shahar infratuzilmasi talablariga javob beruvchi aholi manzilgohi hisoblanadi.
Bugungi kunda mamlakatimizda 1058 ta shaharcha mavjud bo‘lib, ularning aksariyati 2009-
yilda rasmiy ravishda shaharcha maqomini olgan.
2009-yilda mamlakatimizda amalga oshirilgan ma’muriy-hududiy islohotlar O‘zbekiston
urbanizatsiya jarayoniga sezilarli ta’sir ko‘rsatdi. Statistik ma’lumotlarga ko‘ra, 2008-yilda
mamlakat aholisi soni 26,8 millionni tashkil etgan bo‘lib, shundan 9,6 millioni yoki 35,8 foizi
shaharlarda istiqomat qilgan. 2009-yildagi islohotlardan so‘ng esa aholining shaharlarda
istiqomat qiluvchi qismi keskin oshib, 14,3 million nafarga yetdi va bu jami aholining 51,5
foizini tashkil etdi. Bu esa qisqa muddat ichida mamlakat urbanizatsiya darajasida jiddiy
o‘sishni ta’minlagan muhim demografik ko‘rsatkich sanaladi.Mazkur davrdagi ma’muriy-
hududiy o‘zgarishlar natijasida respublikadagi shaharchalar soni ham keskin oshdi va 1058
taga yetdi. Ularning respublika hududlari bo‘yicha taqsimoti esa ancha notekis ekanligi
kuzatiladi. Shaharchalar soni bo‘yicha Farg‘ona viloyati yaqqol yetakchilik qilmoqda. Bu
viloyatda jami 194 ta shaharcha mavjud bo‘lib, bu mamlakatdagi barcha shaharchalarning
18,3 foizini tashkil etadi. Farg‘ona viloyatidagi shaharchalar soni Toshkent va Samarqand
viloyatlaridagi shaharchalar sonidan ikki baravar, Navoiy va Jizzax viloyatlaridagi
shaharchalar sonidan to‘rt baravar, Qoraqalpog‘iston Respublikasi hamda Sirdaryo
viloyatlaridagi shaharchalar sonidan esa yetti baravar ko‘pdir. Shuningdek, Qashqadaryo,
Namangan va Surxondaryo viloyatlarida ham yuzdan ortiq shaharcha mavjud bo‘lib, ular
hududlarning iqtisodiy va ijtimoiy rivojlanishida muhim ahamiyat kasb etadi.2009-yildagi
ma’muriy-hududiy islohotlar nafaqat mamlakat urbanizatsiya darajasini sezilarli oshirdi, balki
hududlar kesimida aholi manzilgohlarining qayta taqsimlanishiga ham sabab bo‘ldi. Ayniqsa,
shaharchalar sonining keskin ortishi, respublika hududlarining iqtisodiy-ijtimoiy
infratuzilmasini takomillashtirish, mahalliy boshqaruv tizimini mustahkamlash va aholi
turmush darajasini yaxshilashga zamin yaratdi.
Mamlakatimizdagi qishloq aholi manzilgohlari soni ma’muriy-hududiy birliklar kesimida bir
xil taqsimotga ega emas. Ushbu tafovutga, avvalo, hududlarning maydoni, tabiiy-geografik
sharoiti, demografik zichligi, iqtisodiy rivojlanish darajasi hamda tarixiy shakllanish omillari
bevosita ta’sir ko‘rsatadi.Statistik ma’lumotlarga ko‘ra, O‘zbekistonning eng ko‘p qishloq aholi
punktlariga ega hududlari qatoriga Samarqand, Buxoro, Qoraqalpog‘iston Respublikasi va
Qashqadaryo viloyati kiradi. Ushbu hududlarda qishloq manzilgohlarining soni yuqori bo‘lishi
ularning katta maydonga egaligi, tabiiy resurslar salohiyati va tarixan qishloq xo‘jaligiga
ixtisoslashgan hududlar hisoblanishi bilan izohlanadi.Aksincha, eng kam qishloq aholi
punktlari Sirdaryo, Namangan va Andijon viloyatlarida joylashgan. Biroq ushbu viloyatlarda
qishloq aholi manzilgohlari soni kam bo‘lishiga qaramay, ularning demografik sig‘imi juda
yuqori sanaladi. Ya’ni, ushbu hududlardagi har bir qishloq manzilgohida istiqomat qiluvchi
aholining o‘rtacha soni boshqa viloyatlardagidan ancha yuqoridir.Aholi soni bo‘yicha esa eng
ko‘p qishloq aholisi Samarqand, Qashqadaryo va Surxondaryo viloyatlarida istiqomat qiladi.
Mazkur viloyatlarning har birida mamlakat umumiy qishloq aholisining 10 foizidan ortig‘i
to‘g‘ri keladi. Bu esa ushbu hududlarning nafaqat maydon jihatidan, balki demografik sig‘imi
va iqtisodiy salohiyati jihatidan ham respublikada muhim o‘rin tutishini ko‘rsatadi.
O‘zbekiston Respublikasi hududida urbanizatsiya jarayonlari va aholi manzilgohlarining
shakllanishi ijtimoiy-iqtisodiy va tabiiy-geografik sharoitlarning murakkab o‘zaro ta’siri
natijasida yuzaga kelgan bo‘lib, mamlakatning hududiy rivojlanishida o‘ziga xos geourbanistik
qonuniyatlarni namoyon qilmoqda. O‘tkazilgan tahlillar shuni ko‘rsatadiki, O‘zbekiston
urbanistik tizimi tarixiy evolyutsiya, ma’muriy-hududiy islohotlar, demografik jarayonlar va
iqtisodiy resurslarning joylashuvi asosida shakllangan murakkab va notekis tuzilishga ega.
Respublikadagi shaharlarning tasnifi nafaqat aholi soni, balki ularning iqtisodiy, madaniy va
ma’muriy funksiyalaridan kelib chiqqan holda 8 ta guruhga ajratilgani urbanizatsiya
76
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 7-SON, (YOʻITJ)
jarayonining murakkabligini va mintaqaviy tafovutlarini yaqqol namoyon etadi. Mamlakatda
2009-yildagi ma’muriy islohotlar va keyingi yillarda amalga oshirilgan hududiy-
modernizatsiya siyosati natijasida shaharchalar sonining keskin oshishi, yirik va o‘rta
shaharlarda sanoat va xizmat ko‘rsatish tarmoqlarining kengayishi, ayrim hududlarda esa
urbanizatsiya jarayonining sustligi kuzatilmoqda. Bu esa respublika urbanistik makonida
markaz-periferiya modelining shakllanishiga sabab bo‘layotganini ko‘rsatadi.Shuningdek,
qishloq aholi punktlari soni va ularning demografik sig‘imi hududlar bo‘yicha katta
tafovutlarga ega bo‘lib, bu holat viloyatlarning tabiiy-geografik sharoiti, tarixiy joylashuvi,
iqtisodiy rivojlanish sur’atlari va transport infratuzilmasining rivojlanish darajasi bilan
izohlanadi. Ayniqsa, Samarqand, Qashqadaryo va Surxondaryo viloyatlarining qishloq
aholisining yuqori zichligi, Sirdaryo va Navoiy viloyatlarida esa qishloq punktlari sonining
kamligi respublika hududlarining demografik va urbanistik nomutanosibligini ko‘rsatmoqda.
Ushbu tadqiqot natijalari asosida quyidagi ilmiy va amaliy xulosalarga kelish mumkin:
-Mamlakat urbanizatsiya tizimi o‘zining tarixiy-madaniy ildizlari va iqtisodiy ixtisoslashuvi
asosida shakllangan bo‘lib, uni kelgusida barqaror va muvozanatli rivojlantirish uchun
regional urbanistik siyosatni ilmiy asosda qayta ko‘rib chiqish zarur.
-Hududlararo urbanizatsiya tafovutlarini bartaraf etish uchun kichik va yarim o‘rta
shaharlarning infratuzilmasini modernizatsiya qilish, ularni sanoat va xizmat ko‘rsatish
markazlariga aylantirish orqali respublika urbanistik makonini muvozanatlashtirish mumkin.
-Respublikaga bo‘ysunuvchi shaharlar va aholi zich hududlarda atrof-muhit muammolarini
hisobga olgan holda barqaror shaharsozlik siyosati olib borish, yirik shaharlar sig‘imini
nazorat qilish va ekologik xavfsizlikni ta’minlash muhim.
-Shaharchalar va qishloq aholi punktlarining ijtimoiy-iqtisodiy salohiyatini kuchaytirish orqali
ulardan mintaqaviy taraqqiyot drayveri sifatida foydalanish imkoniyatlarini kengaytirish
lozim.
-Urbanizatsiya jarayonining yangi tendensiyalarini (rural-urban migratsiya, resurs
shaharlarning rivojlanishi, ichki urbanizatsiya) ilmiy kuzatib borish va ularni strategik
rejalashtirishga jalb etish mamlakat urbanistik tizimining zamonaviy talablarga mos
shakllanishini ta’minlaydi.
Umuman, O‘zbekiston hududiy urbanistik tizimi kelgusida barqaror, muvozanatli va ekologik
xavfsiz shaharsozlik siyosatini shakllantirish, hududlararo tafovutlarni kamaytirish va
urbanizatsiya jarayonlarini boshqarish bo‘yicha keng ko‘lamli ilmiy-amaliy tadqiqotlar va
islohotlarni talab qilmoqda. Mazkur tadqiqot bu borada dastlabki ilmiy asos va tahliliy manba
sifatida xizmat qilishi mumkin.
Foydalanish uchun tavsiya etiladigan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Анохин А.А., Житин Д.В. География населения с основами демографии: Учебное
пособие. – СПб. Изд-во СПбГУ, 2013. – 307 с.
2.
Abdurahnmonov Q.X., Abduramanov X.X. Demografiya. O’quv qollanma. - T.: Noshir
nashriyoti. – 2011.
3.
Bo‘riyeva M.R., Egamova D.N. Dunyo aholisi: Rivojlanish jarayonlari (o‘quv qo‘llanma).
– T.: Fan, 2008. – 156 b.
4.
Копылов В.А. География населения. Учебное пособие. – М.: 1999. – 124 с.
77
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 7-SON, (YOʻITJ)
5. 2014 World Population Data Sheet of the Population Reference Bureau.
6. Ата-Мирзаев О.Б.Народонаселение Узбекистана:.-Т., 2009.
7. Axmedov E. O’zbekiston shaharlari mustaqillik yillarida. T., 2002.
8. Soliev A., Nazarov M. O’zbekiston qishloqlari (Qishloq joylar geografiyasi).-T.: 2009.
9. Bo’rieva M.R., Egamova D.N. Dunyo aholisi: Rivojlanish jarayonlari.-T.: 2008.
