55
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 7-SON, (YOʻITJ)
QARAQALPAQSTANDA GIRJEKSHI HAYAL QÍZLARDÍŃ
ÓMIRI HÁM DÓRETIWSHILIGI
Niyazbaeva Aynura
Ájiniyaz atındaǵı NMPI Magistratura bólimi muzıka tálimi hám
kórkem óner qánigeligi 1-kurs magistrantı.
https://doi.org/
10.5281/zenodo.15869761
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi:28-iyun 2025 yil
Ma’qullandi: 30-iyun 2025 yil
Nashr qilindi: 12-iyul 2025 yil
Bul maqalada Qaraqalpaqstanda sazendeshilik ónerinde
girjek saz ásbabın shertiwshi hayal-qızlardıń ómiri hám
dóretiwshiligi haqqında sóz etiledi.
KEY WORDS
Kórkem óner, dástan, folklor,
girjek, sazende, baqsı, qádiriyat.
Girjek áspabınıń payda bolıwı X,XI ásirlerge tuwra keledi.
Bul haqqında júdá kóplegen
maǵluwmatlar bar. Girjek sazı dáslep eki tarlı bolǵan. Zahriddin Muhammed Baburdıń
dáwirine kelip , úsh tardı quraǵan. «Baburnama» da aytılıwınsha, óz dáwiriniń ataqlı bolǵan
sázendesi Qulmuhammed Udiy girjekke 3 tardı qosıp onı sheber tárizde atqarǵanlıǵı
aytılǵan. Alisher Nawayınıń “Majolis un-nafois" shıǵarmasında aytılıwınsha girjekte
sherte biliw hámme saray sázendeleri ushın shárt bolǵan. Orta asirlerde Alijon
Gidjakiy , Xója Ózbek Gidjakiy kibi sazendeler tanıqlı bolǵan
. Xalıqta saz ásbaplarǵa
qızıǵıwshılıq payda bolǵannan keyin, olardı soǵıwshı ustalardıń sanıda keskin kóbeydi. Girjek
saz áspabın dáslep, kópshilik waqıtlarda er adamlar shertken, keyin ala xalıqta bul ónerge
bolǵan qızıǵıwshılıq hayal qızlarda da payda bolǵan.
Sonday-aq, Qaraqalpaqstanda eń birinshi hayal qızlardan girjek saz ásbabın shertken
Inigúl Saburova 1962-jılı 5-iyulde Kegeyli rayonı «Júzimbaǵ» awılında tuwılǵan. Injigúldiń
muzıkaǵa bolǵan qızıǵıwshılıǵı kishkeneliginen baslanǵan. Mektepte oqıp júrgen waqtlarınan,
mektepte bolǵan hárqıylı ilajlarǵa qatnasıp, úlgili oqıwshılardan biri bolǵan. Mektepti
tamamlap, 1979-1982-jılları dawamında Nókis Mádeniy aǵartıw texnikumında bilim alǵan.
I.Saburova 1982-jılı Tashkent mámleketlik mádeniyat institutına oqıwǵa túsedi. Bul oqıw
dárgayın 1987-jılı tabıslı tamamlaydı. I.Saburova 1984-jılı óziniń miynet jolın «Muxalles»
duwtarshılar ansambline jumısqa kiriwden baslaǵan. Injigúl ol jerde sazende girjekshi bolıp
jumıs alıp barǵan.
1986-jılı I.Saburova Búrkit Piyazov penen turmıs quradı. Ekewi úlken shańaraq tiklep, tórt
ul eki qızdı dúnyaǵa keltiredi. Olar: Jeńisbek Piyazov, Aqılbek Piyazov, Nurlıbek Piyazov,
Jánibek Piyazov, Baxıt Piyazova, Aynura Piyazovalar búgingi kúnde qaraqalpaq mádeniyatın
rawajlandırıwda óziniń úlesin qosıp atır.
Injigúl Saburova qaraqalpaqlarda hayal qızlar arasınan shıqqan birinshi girjekshi bolıp
tabıladı. Ol «Muxalles» duwtarshılar ansambli menen birgelikte bir qansha respublikalıq hám
1
J.Abdisultanov Arnawlı saz-Nókis; «Ilimpaz» baspası,2023j. 6-bet.
2
J.Abdisultanov Arnawlı saz-Nókis; «Ilimpaz» baspası,2023j. 7-bet.
3
A.Nadırova, «Qaraqalpaq muzıka tariyxı», Sano-standart-2018 69-bet.
56
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 7-SON, (YOʻITJ)
xalıqaralıq
tańlawlarǵa,
festivallarǵa
qatnasıp,
joqarı
nátiyjeler
menen
kelip
Qaraqalpaqstannıń mádeniyatın dúnya júzine tanıtıwda óziniń úlesin qosıp kelmekte.
Súwrette: girjekshi Injigúl Saburova
Atap aytqanda, I.Saburova 1999-jılı Surxandárya wálayatında bolıp ótken «Alpamıs»
dástanınıń 1000 jıllıǵı kórik tańlawı diplomatı boldı.
1999-jılı «Sharq taronalari» xalıq aralıq muzıka festivalında baqsılarǵa girjek shertip
qatnasqan.
2002-jılı I.Saburova «Oraylıq Aziya xalıqlarınıń milliy muzıka mádeniyatı»- ataması
menen ótkerilgen folklor festivalı Franciya, Belgiya, Germaniya mámleketlerinde bolıp, jáhan
saxnalarında qaraqalpaq namaların sheber atqardı.
2004-jılı Angliya, Lyuksemburg, Norvegiya, Italya, Franciya, Germaniya, Niderlandiyada
ótkerilgen «Ullı jipek jolı boylap» atlı folklor festivallarına qatnasqan.
Sonday-aq, 2005-jılı Franciyanıń Nyansi qalasında bolıp ótken «Xalıq aralıq muzeyler kúni»
festivalına qatnasıp, qaraqalpaq namaları menen olardıń kewlinen joqarı orın iyelewge
erisken.
2007-jılı «Muxalles» duwtarshılar ansambli menen birgelikte Turkmenstannıń Ashxabad
qalasında bolıp ótken Milliy muzıka hám teatr xalıqaralıq festivalına qatnastı.
2011-jılı Rossiyanıń Sank-Peterburg qalasında ótkerilgen xalıq aralıq IV-«Interfolk v Rossi»
atlı tańlawda ekinshi dárejeli orınlar menen sıylıqlanadı.
I.Saburovaǵa 2014-jılı Qaraqalpaqstan Respublikasına miyneti singen mádeniyat xızmetkeri
ataǵı berildi.
Házirgi waqıtta, Injigúl Saburova Yunus Radjabiy atındaǵı Ózbek milliy muzıka kórkem
óner institutında «Dástan atqarıwshılıǵı» kafedrası docenti bolıp, jas áwladtı tárbiyalawda
óziniń úlesin qosıp, oqıtıwshı lawazımında jumıs islep atır.
Berdixanova Gúmisay
1998-jılı 9-avgustte Xojeli rayonında jumısshı shańaraǵında
dúnyaǵa keledi. Ákesi Utemov Marat shofyor bolıp jumıs islegen, anası Xojakulova Aysulıw
miyirbeke bolıp jumıs islep kelgen.
G.Berdixanovanıń muzıkaǵa bolǵan qızıǵıwshılıǵı ajapasınıń balalar muzıka mektebine
barıwınan baslap, payda bolǵan. Onı sezgen anası Gúmisaydıń fortepiano shertiwin qálep,
fortepiano klasına beredi. Biraq, onda kútilgen nátiyjege erise almaydı hám Gúmisaydıń ózi
duwtarǵa qızıǵıwın aytadı. Balalar muzıka mektebine barıp, qaraqalpaq milliy alamoynaq
duwtar saz ásbabına qızıǵıp, onı úyrene baslaydı. Ol jerde ustazı baqsı hám girjekshi Ájiniyaz
Mámbetnazarovtan sabaq ala baslaydı. Gúmisaydıń esitiw hám tez yadlap alıw qábileti kúshli
bolǵanlıǵı ushın ustazı oǵan 5 jıl duwtar úyretip, keyin ala 1 jıl boyı girjek saz ásbabın
úyretedi.
57
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 7-SON, (YOʻITJ)
Súwrette: G.Berdixanova hám A.Qarlıbaeva «Orol ohanglari» joybarı
2014-jılı Qaraqalpaqstanda bolıp ótken Kari-Yakupov atındaǵı tańlawǵa qatnasıp 1-orın
iyesi boladı hám Tashkent qalasına jollama aladı. Bul tańlawdıń Tashkent qalasında bolıp
ótken Ózbekstan Respublikalıq basqıshında qatnasıp, 3-orın jeńimpazı boladı.
2014-jılı Nókis kórkem óner hám mádeniyat kolledjine oqıwǵa túsedi. Bul oqıw
dárgayında ustazları Qaraqalpaqstan Respublikasına miyneti singen mádeniyat xızmetkeri
G.Saburova hám Ózbekstan xalıq baqsısı Ǵ.Útemuratovlar boldı.
2017-jılı Tashkent kórkem óner hám mádeniyat institutı Nukus filyalına oqıwǵa
qabıllanǵan.
2018-2019 jıllar aralıǵında «Qırq qız» joybarı boyınsha baqsı Ǵ.Bekturǵanova menen
birgelikte birqansha mámleketlerge barıp tańlaw hám festivallarǵa qatnasadı. Atap aytqanda,
Amerika, Franciya, Latviya mámleketlerine Ǵ.Bekturǵanova birgelikte barıp koncert qoyǵan.
2022-jıllar Germaniya
mámleketine baqsı A.Qarlıbaeva menen birgelikte «Orol
ohanglari» joybarı boyınsha barǵan.
2023-jılı «Orol ohanglari» joybarı boyınsha Finlandiya, Estoniya mámleketlerine barıp,
milliyligimizdi, bay mádeniyatımızdı tanıtıp kelgen.
Házirgi kúnde, 1-sanlı Esjan baqsı atındaǵı balalar muzıka hám kórkem óner mektebinde
girjek saz ásbabı boyınsha oqıtıwshı lawazımında islep kelmekte.
Niyazbaeva Aynura
2002-jılı 18-aprelde Taxtakopir rayonında dúnyaǵa kelgen. Ákesi
Meńlimuratov Jamǵırbay Niyazbay ulı 1964-jılı Taxtakópir rayonında tuwılǵan. 1990-jıldan
baslap Taxtakópir rayonındaǵı Reverstroy kárxanasına elektrik lawazımına jumısqa kirgen.
2024-jılı húrmetli dem alısqa shıqqan. Aynuranıń kórkem óner tarawına kirip keliwine anası
sebepshi bolǵan.
Anası Sulaymanova Ayımxan Abıllaevna 1965-jılı Taxtakópir rayonında orta shańaraqta
dúnyaǵa kelgen. 1985-jılı oqıwdı tamamlap, Taxtakópir rayonındaǵı oraylıq kitapxanaǵa bas
kitapxanashı bolıp jumısqa kirgen. 2019-jıldan baslap, húrmetli dem alısta. Ayımxannıń qosıq
aytıwǵa degen qızıǵıwshılıǵı joqarı bolǵan hám jas waqtlarında qosıq aytıp rayonındaǵı
Mádeniyat úylerine barıp, ata-anasınan jasırınǵan halda qosıq aytıp saxnaǵa shıǵıp júretuǵın
bolǵan. Sol waqtlarda kópshilik ata-analar qızlarınıń kórkem óner menen shuǵıllanǵanına
qarsı bolǵan. Sonlıqtan da, Ayımxannıń bul ónerge kiriwine ata-anası tikkeley qarsı bolǵan.
Ayımxan ata-anasına qarsı shıǵa almay basqa tarawdı yaǵnıy kitapxanashılıq tarawın
tańlawǵa májbúr bolǵan. Ózi qosıqshı bola almaǵannan keyin ol perzetleriniń birewin
muzıkant qılıwdı niyet etken. 1993-jılı turmıs qurıp tórt perzentli bolǵan. Qızı 1993-jılı
Niyazbaeva Ziywarxan, 1996-jılı Niyazbaeva Gulnara, 1999-jılı Niyazbaev Dawranbek, 2002-
jılı Niyazbaeva Aynura tuwılǵan.
Kishkene waqtında Aynura baqsı, jırawlardı toy bázimlerde kórgen hám sonnan
baslap kórkem ónerge bolǵan qızıǵıwshılıǵı oyanǵan, bunı sezgen anası onı A.Xojalepesov
58
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 7-SON, (YOʻITJ)
atındaǵı 17-sanlı Balalar muzıka hám kórkem óner mektebine alıp barǵan. Qaraqalpaq milliy
saz ásbabı bolǵan alamoynaq duwtar saz ásbabına qızıǵıp, ustazı Bekimbetov Medetten
alamoynaq duwtardıń álwan sırların úyrengen. Baqsıshılıq boyınsha birqansha xalıq aralıq
hám respublikalıq tańlawlardıń jeńimpazı bolǵan.
Atap aytqanda, 2016-jılı «Jalǵızssań sen muqaddes watan» tańlawınıń Qaraqalpaqstan
Respublikalıq basqıshında baqsıshılıq jónelisi boyınsha 3-orındı iyelegen.
Sonday-aq, 2017-jılı M.Kori Yakupov atındaǵı tańlawdıń Qaraqalpaqstan Respublikalıq
basqıshında baqsıshılıq jónelisi boyınsha 3-orındı iyelegen.
2018-jılı Qırǵızıstan Respublikasında bolıp ótken xalıqaralıq «Иссик-куль собирает
друзей» festivalında 1-orın jeńimpazı bolǵan.
2009-2018 jıllar aralıǵında Taxtakópir rayonı 6-sanlı ulıwma bilim beriw mektebin
tamamlap, 2018-jılı Nókis qalasındaǵı Nókis qánigelestirilgen mádeniyat mektebine «Milliy
muzıka» bólimine girjek qánigeligi boyınsha oqıwǵa qabıllanadı. Bul oqıw dárgayda ustazı
Muratbay Tınıbaev hám Arzımov Amanlardan girjek saz ásbabın puqta úyrenedi. 2020-jılı
Nókis qánigelestirilgen mádeniyat mektebin qızıl diplom menen tamamlaydı.
2020-jılı Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universitetine Kórkem-óner
fakultetine girjek qánigeligi boyınsha oqıwǵa qabıllanadı. Bul jerde ustazı Maxmud Zuxurov
hám Joldasbay Ábdisultanovlardan girjek saz ásbabın úyrenedi. Aynura Niyazbaeva bakalavr
tálim baǵdarında oqıp júrgen waqtlarında maqala jazıwǵada qızıǵıp baslaydı hám bul jolda
ustazı Gúlmaryam Kamalova menen birgelikte ilimiy jumıslar menen shuǵıllanıp baslaydı.
Ol birneshe xalıqaralıq, respublikalıq tańlawlarǵa qatnasıp jeńimpaz bolıwı menen bir
qatarda, maqalaları jergilikli jurnallarda, gazetalarda basılıp shıqqan.
2022-jılı Rossiya Federaciyasınıń «Образование наука в XXI» jurnalına «Tarlı kámanlı
saz ásbaplar» atlı maqalası menen qatnasıp, sertifikat penen sıylıqlanǵan.
2023-jılı «Integrated education and research» atlı ilimiy jurnalına «Shıńqobız saz
ásbabı hám onıń túrleri» atlı maqalası baspadan shıqtı.
2023-jılı «Science box» ilimiy keńesi tárepinen «Inovatcion tarǵibotchi» kókirek
nıshanı menen sıylıqlandı.
A.Niyazbaeva 2023-jılı Qazaqstan Respublikasınıń Pavlodar qalasında bolıp ótken
«Dreamfest» tańlawında 1-orındı, Karaganda qalasında bolıp ótken «III международных
конкурс исполнителей на народных, духовых и ударных инструментах» xalıq aralıq
onlayn tańlawlarında Gran-pri jeńimpazı boldı.
Sonday-aq 2023-jılı Nókis qalasında
«Bes baslama olimpiadası» sheńberinde ótkerilgen «Milliy hám zamanagóy saz-
atqarıwshılıǵı» kórik tańlawınıń Qaraqalpaqstan Respublikası basqıshında milliy duwtar
jónelisi boyınsha qatnasıp 2-orındı, «Studentler báhári» tańlawında Qaraqalpaqstan
Respublikası basqıshında milliy girjek boyınsha qatnasıp 3-orındı iyelegen, sonıń menen
birge «Jıl studenti-2023» kórik tańlawınıń jeńimpazı. 2023-jılı «Qaraqalpaq qıssaxanları» atlı
kitabı basılıp shıqtı.
2024-jılı Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universitetin joqarı bahalarǵa, qızıl
diplom menen tamamladı. A.Niyazbaevanıń til biliwgede qızıǵıwshılıǵı joqarı bolǵan.
2024-jılı til biliw dárejesin anıqlaw boyınsha túrk tilinen B2 dárejeli milliy sertifikatqa
iye bolǵan.
2025-jılı baqsı M.Jumatova menen birgelikte, Xorezmniń Xiywa qalasında bolıp ótken
«IV xalıq aralıq baqsıshılıq» festivalına qatnasıp, 1-orın jeńimpazları bolǵan.
59
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 7-SON, (YOʻITJ)
Súwrette: IV xalıq aralıq baqsıshılıq festivalı A.Niyazbaeva hám M.Jumatovalar
2025-jılı Ózbekstan Respublikası JAK tárepinen ilimiy jurnallar dizimine kiritilgen
«Science and Education in Karakalpakhstan» ilimiy junalına magistrlik diccertaciya teması
boyınsha «The history of storytelling and its development» atamasındaǵı ilimiy maqalası
baspadan shıqtı.
2025-jılı «Modern sciense and research» xalıq aralıq ilimiy jurnalına
«Qaraqalpaqstanda qıssaxaxan hayal qızlardıń ómiri hám dóretiwshiligi» atlı maqalası
baspadan shıqtı.
2025-jılı «Modern sciense and research» xalıq aralıq ilimiy jurnalına
«Qıssaxaxanlıq óneriniń rawajlanıwında úles qosqan qıssaxanlar» atlı maqalası baspadan
shıqtı.
2025-jılı «New Renaissance» xalıq aralıq ilimiy jurnalına «Qaraqalpaqstanda
sázendeshilik óneriniń rawajlanıwı» atamasındaǵı ilimiy maqalası baspadan shıqtı.
Házirgi kúnde Ájiniyaz atındaǵı Nókis mámleketlik pedagogikalıq institutı «Muzıka
tálimi hám kórkem-óner» qánigeligi 2-basqısh magistrantı. Bul oqıw dárgayında ustazı
Muzıkalıq tálim kafedrası docenti S.Tajetdinova menen birgelikte magistrlik dissertaciyası
teması boyınsha izzertlew jumısların alıp barmaqta. A.Niyazbaeva oqıw menen bir qatarda
22-sanlı Balalar muzika hám kórkem óner mektebinde 2020-jıldan berli girjek saz ásbabı
boyınsha oqıtıwshı lawazımında jumıs islep kelmekte.
Juwmaqlap aytqanda, házirgi kúnde húrmetli jurtbasshımız tárepinen, hayal-qızlarımız
ushın hár bir tarawda kóplegen imkániyatlar esigi ashılǵan, bir qolı menen besikti, bir qolı
menen dúnyanı terbetken analarımız ushın eń aldı menen keleshek áwladtı kámil insán qılıp
tárbiyalawda hám olardıń tereń bilimge iye bolıwında, hártárepleme shárt-sharayatlar jaratıp,
qollap-quwatlap atır. Bunıń ushın biz hayal – qızlar jurtbasshımızǵa tereń
minnetdarshılıǵımızdı bildiremiz. Álbette, biz húrmetli prezidentimizdiń isenimin aqlap,
keleshekte úshinshi renesanstı jaratıwshı jaslardı tárbiyalap, shıǵaramız degen úmittemiz.
Paydalanılǵan ádebiyatlar dizimi:
1.Айымбетов Қ. Халық даналығы- Нокис: Қарақалпақстан,1988.
2. A.Nadırova, «Qaraqalpaq muzıka tariyxı», Sano-standart-2018.
3. Jamǵırbaevna N. A. QISSAXONLAR //BOSHQARUV VA ETIKA QOIDALARI ONLAYN ILMIY
JURNALI. – 2023. – Т. 3. – №. 5. – С. 113-116.
4.
Kamalova G.M., Niyazbaeva A.J. Qaraqalpaq qıssaxanları.-Nókis; «ILIMPAZ» baspası, 2024.
5.J.Abdisultanov Arnawlı saz-Nókis; «Ilimpaz» baspası,2023j.
6. S.Tájetdinova, A.Niyazbaeva Qıssaxanlıq óneriniń rawajlanıwı hám onıń jaslar
tárbiyasındaǵı áhmiyeti//Ájiniyaz Qosıbay ulınıń ádebiy miyrasın úyreniw atamasındaǵı
xalıqaralıq ilimiy-teoriyalıq konferenciya TOPLAMÍ. MAQALALAR HÁM TEZISLER. Nókis:
NMPI baspası. – 2024. – Т. 3. – №. 3. – С. 270-272.
