91
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 7-SON, (YOʻITJ)
BOSHLANG‘ICH SINFLARDA DARSDAN TASHQARI
FAOLIYATDA MANTIQIY MASALALARDAN
FOYDALANISHNING SAMARADORLIGI
UMAROVA ZULFIZAR
Navoiy davlat universiteti
Maktabgacha va boshlang‘ich ta'lim fakulteti
Boshlang‘ich ta'lim yo‘nalishi 3-kurs talabasi
https://doi.org/
10.5281/zenodo.16073744
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi:28-iyun 2025 yil
Ma’qullandi: 30-iyun 2025 yil
Nashr qilindi: 18-iyul 2025 yil
Ushbu
maqolada
boshlang‘ich
sinf
o‘quvchilarining
mantiqiy
fikrlash
qobiliyatini
shakllantirishda
darsdan
tashqari
faoliyat
imkoniyatlaridan samarali foydalanish masalalari
yoritilgan. Mantiqiy masalalar o‘quvchilarda tanqidiy
fikrlash, xulosa chiqarish, muammoni tahlil qilish kabi
ko‘nikmalarni shakllantiradi. Darsdan tashqari faoliyat
esa o‘quv dasturidagi mavzularni mustahkamlash,
qiziqishni oshirish va chuqurlashtirishga xizmat qiladi.
Maqolada mantiqiy masalalarni darsdan tashqari
mashg‘ulotlarga integratsiya qilish yo‘llari, pedagogik
yondashuvlar va amaliy tavsiyalar bayon etiladi.
Tadqiqot natijalari ushbu yo‘nalishdagi ishlarning
samaradorligini oshirishga xizmat qiladi.
KEY WORDS
mantiqiy masala, darsdan tashqari
faoliyat, boshlang‘ich sinf, tafakkur,
to‘garak, o‘yin.
KIRISH
Zamonaviy ta’lim jarayonining bosh maqsadi bilim berish bilan birga o‘quvchilarning
mustaqil fikrlashini shakllantirishdir. Boshlang‘ich ta’lim bosqichi — bu bolalarning tafakkuri,
kuzatuvchanligi, xotirasi, e’tibori va ijodiy salohiyati shakllanadigan eng muhim davrdir.
Ushbu davrda faqat dars jarayonigina emas, balki darsdan tashqari faoliyat ham katta
ahamiyat kasb etadi. Aynan darsdan tashqari mashg‘ulotlar o‘quvchilarda ijodiy fikrlash,
mustaqil xulosa chiqarish, mantiqiy tahlil qilish ko‘nikmalarini rivojlantirish uchun samarali
imkoniyat yaratadi.
Darsdan tashqari faoliyatni tashkil etishda mantiqiy masalalardan foydalanish orqali
o‘quvchilarda nafaqat matematik bilimlar, balki aqliy faollik, muammoli vaziyatlarga nisbatan
ijodiy yondashuv, erkin fikr yuritish kabi muhim kompetensiyalarni shakllantirish mumkin.
Shu sababli ushbu maqolada boshlang‘ich sinf o‘quvchilari bilan olib boriladigan darsdan
tashqari faoliyatlarda mantiqiy masalalarning o‘rni va ularning ta’limiy-tarbiyaviy ahamiyati
tahlil qilinadi.
ASOSIY QISM
1. Darsdan tashqari faoliyatning mazmuni va ahamiyati
Darsdan tashqari faoliyat — bu o‘quv dasturi doirasidan tashqarida tashkil etiladigan,
o‘quvchilarning bilim va ko‘nikmalarini mustahkamlashga, qobiliyatlarini rivojlantirishga
qaratilgan mashg‘ulotlardir. Bunday faoliyat quyidagi yo‘nalishlarda olib borilishi mumkin:
fan to‘garaklari, intellektual musobaqalar, mantiqiy o‘yinlar, viktorinalar va kichik loyihalar.
92
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 7-SON, (YOʻITJ)
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari uchun bunday faoliyat ularning maktabga bo‘lgan qiziqishini
oshiradi, mustaqil fikrlash va savol berish ko‘nikmasini shakllantiradi.
2. Mantiqiy masalalarning mohiyati va turlari
Mantiqiy masalalar — bu o‘quvchidan nafaqat arifmetik amalni bajarishni, balki aqliy
tahlil qilish, berilgan shartlar asosida xulosa chiqarishni talab qiladigan topshiriqlardir. Ular
so‘zli, rasm asosida, ketma-ketlik va qonuniyat topishga doir, muqobil yechimli bo‘lishi
mumkin. Mantiqiy masalalar o‘quvchilarda izchil fikrlash, muammoli vaziyatni aniqlash,
muqobil yechimlarni tahlil qilish, natijani baholash, sabr-toqat va e’tiborni rivojlantirishga
xizmat qiladi.
3. Mantiqiy masalalardan darsdan tashqari faoliyatda foydalanish metodikasi
Boshlang‘ich sinflarda to‘garak mashg‘ulotlari yoki fan haftaliklari doirasida mantiqiy
masalalardan foydalanish mumkin. Bu jarayonda bosqichma-bosqich murakkablashtirish,
vizual materiallar asosida topshiriqlar, guruhli ish tashkil etish, muammoli vaziyatli savollar
va rag‘batlantirish kabilar muhim hisoblanadi.
4. Amaliy misollar
1-masala: Uchta do‘st: Anvar, Diyor va Javlon bor. Ulardan biri matematika, biri sport,
biri musiqa to‘garagiga qatnashadi. Anvar sportchi emas. Diyor musiqa bilan shug‘ullanmaydi.
Kim nima bilan shug‘ullanadi?
2-masala: Ketma-ketlikni davom ettiring: 3, 6, 12, 24, ...? (Javob: 48)
XULOSA
Darsdan tashqari faoliyatni tashkil etishda mantiqiy masalalardan foydalanish
boshlang‘ich sinf o‘quvchilari uchun nihoyatda foydalidir. Ular o‘quvchilarning tafakkur
doirasini kengaytiradi, tanqidiy va analitik fikrlashini rivojlantiradi, ta’limga bo‘lgan
qiziqishini kuchaytiradi. Pedagoglar bu imkoniyatdan samarali foydalansalar, o‘quvchilarda
yuqori darajadagi mantiqiy va ijodiy salohiyat shakllanadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Azizxo‘jaeva N.N. “Pedagogik texnologiyalar va pedagogik mahorat”, – Toshkent: Fan va
texnologiya, 2020.
2. Nishonov Q., Eshniyozov Q. “Boshlang‘ich ta’lim metodikasi”, – Toshkent: O‘qituvchi, 2019.
3. Matmurodova M. “Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida mantiqiy fikrlashni shakllantirish”, –
Ilmiy-amaliy jurnal, 2021.
4. Jumayeva D. “Darsdan tashqari faoliyatni tashkil etish metodikasi”, – Pedagogik izlanishlar,
2022.
5. Vygotskiy L.S. “Pedagogik psixologiya”, – Moskva: Prosveshcheniye, 2020.
6. O‘zbekiston Respublikasi Ta’lim to‘g‘risidagi Qonuni. – Toshkent, 2021.
7. Ziyonet.uz – O‘zbekiston ta’lim portali.
