137
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 7-SON, (YOʻITJ)
AUTISTIK SHAXSNI TUSHUNISH: PSIXOLOGIK YORDAM
VA IJTIMOIY QO‘LLAB-QUVVATLASH
Rashidova Zamira Sharofovna
Termiz davlat unversiteti Ijtimoiy fanlar fakulteti
Amaliy psixologiya ta’lim yo‘nalishi 4-bosqich talabasi
Tel:+998936954433
https://doi.org/
10.5281/zenodo.16715324
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi:28-iyun 2025 yil
Ma’qullandi: 30-iyun 2025 yil
Nashr qilindi: 31-iyul 2025 yil
Ushbu maqolada autizm spektr buzilishi (ASB)
tushunchasi, uning rivojlanish sabablari, tashxis qo‘yish
mezonlari, autistik shaxslarning ijtimoiy-emosional
holatlari va psixologik yordam ko‘rsatish yo‘llari tahlil
qilinadi. Shu bilan birga, zamonaviy tadqiqotlar asosida
autizmga bo‘lgan yondashuvlardagi farqlar ham ko‘rib
chiqiladi.
KEY WORDS
autizm spektr buzilishi, psixologik
yordam,
erta
tashxis,
neyropsixologiya, inkluziv ta’lim,
differensial tashxis, ABA terapiyasi.
Asosiy qism:
Autizm spektr buzilishi — bu bola hayotining ilk bosqichlarida namoyon
bo‘ladigan, asosan ijtimoiy o‘zaro ta’sir, muloqot va xatti-harakatlar tizimida aks etadigan
nevrologik rivojlanish buzilishidir. Bu holat ilk bor 1943-yilda Leo Kanner tomonidan
tavsiflangan, keyinchalik Gans Asperger tomonidan yana bir spektral shakli aniqlangan.
Bugungi kunga kelib, autizm global miqyosda keng tarqalgan bo‘lib, har 100 nafar boladan
kamida 1-2 nafari ushbu spektr buzilishi bilan tavsiflanadi (WHO, 2023).
Autizmning kelib chiqish sabablari
1. Genetik omillar
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, autizmda genetik omillar hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Ba’zi
holatlarda DNKda sodir bo‘ladigan mutatsiyalar yoki xromosomadagi o‘zgarishlar ushbu
buzilishning rivojlanishiga sabab bo‘ladi. Egizaklar ustida olib borilgan tadqiqotlarda bir
egizakda autizm bo‘lsa, boshqasida ham bo‘lish ehtimoli 70–90% deb baholanadi.
2. Biologik va neyropsixologik omillar
Miya rivojlanishidagi o‘zgarishlar, ayniqsa frontal va temporal qismlardagi neyron
aloqalarning buzilishi, miyaning sezgi-qabul qilish tizimidagi faoliyat farqlari autistik xatti-
harakatlarga olib kelishi mumkin. Shuningdek, ba’zi neyromediatorlar (masalan,
serotoninning ortiqcha miqdori) bilan bog‘liq o‘zgarishlar ham kuzatiladi.
3. Ekologik omillar
138
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 7-SON, (YOʻITJ)
Homiladorlik davridagi virusli infeksiyalar, zaharlanish, spirtli ichimliklar, dori vositalari va
boshqa nojo‘ya ta’sirlar bolaning miya rivojlanishiga salbiy ta’sir ko‘rsatib, autizm ehtimolini
oshirishi mumkin.
Autizm spektrining klinik belgilari
Autizm belgilari odatda 18–36 oylik davrda sezila boshlaydi. Asosiy klinik belgilar
quyidagilardan iborat:
Ijtimoiy aloqa va muloqotdagi cheklovlar
: Bola ko‘z bilan aloqa qilmaydi, nomiga
javob bermaydi, ijtimoiy o‘yinlarga qiziqmaydi.
Til rivojlanishida kechikish
: Nutq paydo bo‘lmaydi yoki kechikadi. Ba’zi bolalarda
echolaliya (so‘zlarni takrorlash) kuzatiladi.
Stereotipik va cheklangan xatti-harakatlar
: Takroriy harakatlar (qo‘l chayqash,
aylanish), biror narsaga haddan ziyod qiziqish, tartib-qoidalarga qattiq rioya qilish.
Sensor sezgirlik
: Shovqin, yorug‘lik, hid, teginishga nisbatan ortiqcha sezgirlik yoki
befarqlik.
Tashxis va differensial tashxis
Autizmni tashxislash uchun ko‘plab standart mezonlar mavjud. Eng mashhurlari quyidagilar:
DSM-5 (APA, 2013)
: Autizm spektri yagona kategoriyaga kiritilgan va og‘irlik
darajasiga qarab ajratilgan.
ICD-11 (WHO, 2022)
: Autizm rivojlanishidagi cheklovlar va senzomotor xatti-
harakatlar asosida baholanadi.
Differensial tashxis
shizofreniya, intellektual sust rivojlanish, nutq buzilishlari bilan
farqlanishi lozim.
Psixologik yordam va ta’lim yondashuvlari
1. Davolovchi psixoterapiyalar
ABA terapiyasi (Applied Behavior Analysis)
— ijobiy xatti-harakatlarni
mustahkamlashga asoslangan eng samarali yondashuvlardan biri.
Kognitiv-xulqiy terapiya (CBT)
— ayniqsa o‘smirlar va yengil shakldagi autizmda
foydalidir.
Nutq terapiyasi
— nutq apparati va kommunikatsiya ko‘nikmalarini rivojlantirishda
muhim.
2. O‘yin terapiyasi, art-terapiya
San’at, musiqa va dramatik ifoda orqali bolada ichki emotsiyalarni chiqarish, o‘zini tushunish,
muloqotga kirishish osonlashadi.
3. Inkluziv ta’lim muhitida qo‘llab-quvvatlash
Autistik bolalar uchun alohida o‘qituvchilar, maxsus moslashtirilgan darsliklar va psixologik
ko‘mak guruhlari zarur. Pedagoglar va ota-onalar o‘rtasida doimiy hamkorlik samarali
natijalar beradi.
139
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 7-SON, (YOʻITJ)
Autizm spektr buzilishlari — zamonaviy psixologiya, pedagogika va tibbiyotning o‘rganish
doirasida bo‘lgan murakkab holatlardan biridir. Ushbu buzilish har bir individda turlicha
namoyon bo‘lishi, tashxis va yondashuvni ham shaxsiylashtirilgan bo‘lishini talab qiladi. Erta
tashxis va ijtimoiy-psixologik reabilitatsiya orqali autistik shaxslarning jamiyatga
integratsiyalashuvi mumkin.
Statistik ma’lumotlar (O‘zbekiston va dunyo bo‘yicha)
Hudud/Manba
Avtizm tarqalish ko‘rsatkichi (2023)
Butunjahon sog‘liqni saqlash
tashkiloti (WHO)
Har 100 boladan 1 nafari
AQSh (CDC)
Har 36 bola (2.8%)
O‘zbekiston (noaniq raqamlar,
ammo o‘sishda)
Rasmiy statistikada aniqlanmagan, ammo erta tashxis
bilan ko‘p holatlar ochilmoqda
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. American Psychiatric Association. (2013).
Diagnostic and Statistical Manual of Mental
Disorders (DSM-5)
.
2. World Health Organization. (2022).
ICD-11: International Classification of Diseases
.
3. Frith, U. (2003).
Autism: Explaining the Enigma
. Oxford: Blackwell Publishing.
4. Grandin, T. (2011).
The Way I See It: A Personal Look at Autism & Asperger's
.
5. Attwood, T. (2007).
The Complete Guide to Asperger's Syndrome
. Jessica Kingsley
Publishers.
6. Lord, C., et al. (2020).
Autism spectrum disorder
. The Lancet, 392(10146), 508–520.
7. O‘zbekiston Respublikasi Xalq Ta’limi Vazirligi. (2023).
Inkluziv ta’lim metodik
qo‘llanmasi
.
