130
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 7-SON, (YOʻITJ)
BASLAWISH KLASS OQÍWSHÍLARÍNDA ESITIP TÚSINIW
KÓNLIKPESIN QÁLIPLESTIRIWDIŃ TEORIYALÍQ HÁM
METODIKALÍQ TIYKARLARÍ
Jumabayeva Biybimáryam Rustemovna
NMPI Tálim-tárbiya teoriyası hám metodikası (baslawısh tálim)
magistrantı
Kallibekova G.A.
Ilimiy basshı: p.i.k., professor w.a.
https://doi.org/
10.5281/zenodo.16639359
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi:28-iyun 2025 yil
Ma’qullandi: 30-iyun 2025 yil
Nashr qilindi: 31-iyul 2025 yil
Usı maqalada baslawısh klass oqıwshılarında
esitip túsiniw kónlikpesin qáliplestiriwdiń teoriyalıq hám
metodikalıq tiykarları kórsetilgen. Baslawısh jastaǵı
balalardıń psixologiyalıq hám sóylew ózgeshelikleri,
nátiyjeli metodikalıq qatnaslar, aldınǵı tájiriybeler jáne
bahalaw hám monitoring etiw usılları tallanǵan.
Maqalada esitip túsiniw kónlikpesin rawajlandırıwda
individual qatnas hám interaktiv metodlardıń áhmiyeti
atap ótilgen.
KEY WORDS
Baslawısh bilim beriw, esitip
túsiniw, til kónlikpeleri, metodika,
bahalaw,
monitoring,
oqıwshı
psixologiyası, interaktiv qatnas.
Kirisiw.
Búgingi kúnde baslawısh bilim beriwde oqıwshılardıń awızeki sóylewdi túsiniw
qábiletin rawajlandırıw bilimlendiriwdiń sapası hám nátiyjeliligin arttırıwdıń áhmiyetli
baǵdarlarınan biri bolıp esaplanadı. Ásirese, esitip túsiniw kónlikpesi til úyreniwdiń tiykarı
bolıp, oqıwshınıń sóylew kompetenciyasın qáliplestiriwde tiykarǵı rol oynaydı. Baslawısh
klass oqıwshıları jas jaģınan esitken xabardı qabıl etiw, onı ańlaw hám qayta bayanlawda
ózine tán psixologiyalıq hám sóylew qásiyetlerine iye boladı.Sol sebepli, olardıń esitip túsiniw
kónlikpesin basqıshpa-basqısh, metodikalıq qatnaslar tiykarında qáliplestiriw úlken
áhmiyetke iye. Bul maqalada esitip túsiniw kónlikpesiniń teoriyalıq tiykarları, baslawısh klass
oqıwshılarınıń jas ózgeshelikleri, metodikalıq usıllar, aldınǵı tájiriybeler jáne bahalaw hám
monitoring mexanizmleri haqqında sóz etiledi.
Esitip túsiniw - bul shaxstıń awızeki sóylewdi tıńlap, esitilgen informaciyanı qabıl etiw, onı
ańlap, mazmunınan túsiniwge qaratılǵan psixologiyalıq hám sóylew xizmeti. Ol til úyreniw
procesiniń áhmiyetli quram bólegi bolıp, ásirese, baslawısh bilim beriw basqıshında
oqıwshınıń kommunikativ kompetenciyasın qáliplestiriwde áhmiyetli rol oynaydı. Sebebi
balalar tildi dáslep esitiw arqalı ózlestiredi, keyin sóylew, oqıw hám jazıwǵa ótedi. Sol sebepli
esitip túsiniw kónlikpesiniń teoriyalıq tiykarların anıqlap alıw, ol menen baylanıslı bilimler
sistemasın qáliplestiriw zárúr.Esitip túsiniw - bul eki basqıshlı process: birinshi basqıshta
esitilgen sóz akustikalıq belgiler arqalı qabıl etiledi, ekinshi basqıshta bolsa semantikalıq
(mazmunlıq) tallaw tiykarında túsiniledi. Bul proceste dıqqat, yad, kóz aldına keltiriw,
pikirlew hám til qábileti sıyaqlı kóplegen psixikalıq funkciyalar aktiv qatnasadı. Sonıń ushın
da bul kónlikpe ápiwayı tıńlaw emes, al aktiv aqılıy process esaplanadı. Psixolingvistika
kózqarasınan qaraǵanda, esitip túsiniw procesi shaxstıń ishki sóylew sisteması arqalı ámelge
131
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 7-SON, (YOʻITJ)
asadı. Sóylewdi qabıl etiw, onı analizlew hám kerekli maǵlıwmattı tańlap alıw - bulardıń
barlıǵı sóylewdi ańlaw procesiniń quramlı bólimleri. Máselen, V.A.Artemov, A.A.Leontev,
I.A.Zimnyaya sıyaqlı alımlardıń izertlewlerinde esitip túsiniw mashqalası tildi qabıl etiw
psixologiyası sheńberinde úyrenilgen. A.A., Leontevtiń pikirinshe, esitilgen sóylewdi durıs
ańlaw ushın balada fonematikalıq esitiw, sózlik zapası hám kontekstti túsiniw qábileti
qáliplesken bolıwı kerek [3, 152-154]. Baslawısh klass oqıwshıları psixologiyalıq rawajlanıw
jaģınan ele turaqlı pikirlew hám dıqqatqa iye emesligi sebepli, olardıń esitip túsiniw qábileti
sezilerli dárejede qıyınshılıq payda etedi. Olar sóylewdi tolıq ańlawda kóbinese kontekst, imo-
ishara hám bayanlaw qurallarına súyenedi.Sol sebepli esitip túsiniw kónlikpesin
qáliplestiriwde teksttiń mazmunı, sózlerdiń tańlanıwı, aytılıwınıń anıqlıǵı hám sóylewdiń
ásteligi úlken áhmiyetke iye.Til úyreniwdiń tábiyiy tártibinde aldın esitiw, keyin sóylew, oqıw
hám jazıw qáliplesedi. Solay eken, esitip túsiniw kónlikpesi til úyreniwde tiykarǵı tayanısh
negiz sıpatında kórinedi. Oqıwshı dáslep esitkenin ańlap alıwı, keyin onı durıs aytıwı, keyin
ala oqıwı hám jazıwı múmkin boladı. Eger esitip túsiniw kónlikpesi qáliplespegen bolsa, basqa
til kónlikpeleriniń rawajlanıwı tómenleydi. Didaktika kóz qarasınan esitip túsiniw - bul tildi
úyretiw quralı hám maqseti sıpatında kóriledi. Onda kontekst tiykarındaǵı qatnas,
kommunikativlik metodlar hám interaktiv shınıǵıwlar tiykarǵı rol atqaradı. Zamanagóy
metodika bul proceske audio qurallar, interaktiv platformalar hám dialoglıq shınıǵıwlardı
jedel qollanıwdı usınıs etedi.
Esitip
túsiniwge
arnalǵan
materiallardıń oqıwshıǵa sáykesligi úlken áhmiyetke iye. Tekstler ápiwayılastırılǵan, qısqa
hám obrazlı formada bolıwı kerek. Baslawısh klass oqıwshısı ele grammatikalıq jaqtan tolıq
qáliplespegen til sistemasın iyelep úlgermegenligi sebepli, olar ushın tańlanǵan esitiw
materialları quramalı bolmawı, sóz baylıǵı burın úyrenilgen leksikaǵa sáykes bolıwı kerek.
Ápiwayı waqıyalar tiykarında dóretilgen ertekler, gúrrińler yamasa kúndelikli turmısqa
baylanıslı gúrrińler oqıwshılar ushın túsinikli hám qızıqlı boladı.Kórgizbeli qurallardan
paydalanıw metodikalıq jaqtan nátiyjeli sheshim esaplanadı. Baslawısh klass oqıwshıları
obrazlı pikirlew basqıshında bolganlıǵı sebepli, olar esitken maģlıwmattı súwret, animaciya
yaki predmetler arqalı túsiniwge háreket etedi. Esitilgen tekstke sáykes súwret tańlaw, tekst
tiykarında film kóriw yaki háreketler arqalı gúrriń etiw sıyaqlı usıllar esitip túsiniw
kónlikpesin bekkemleydi. Oyın texnologiyaların qollanıw arqalı oqıwshılarda esitilgen xabardı
tez hám durıs túsiniw kónlikpesi rawajlanadı. "Durıs tańla," "Soraw-juwap shınjırı," "Tap, kim
ayttı?" sıyaqlı interaktiv oyınlar oqıwshılardı esitilgen tekstti dıqqat penen tıńlawģa shaqıradı.
Oyınlar arqalı úyretiw balalardıń sóylew aktivligin asıradı hám olar ushın esitip túsiniw
procesi zawıqlı ótedi.Tıńlaw jumısın bahalaw hám qadaǵalawda basqıshpa-basqısh qatnas
qollanıladı. Dáslep, ápiwayı sorawlarģa awızeki juwap beriw, keyin bolsa esitilgen tekst
tiykarında pikir bildiriw, mazmundı aytıp beriw sıyaqlı quramalıraq tapsırmalarģa ótiledi.
Sonıń menen birge, oqıwshınıń individual ózgesheliklerin esapqa alıw da áhmiyetli. Hár bir
balanıń esitip túsiniw tezligi hám talqılaw qábileti hár qıylı bolǵanı ushın, differencial qatnas
talap etiledi. Tıńlawdı jazba iskerlik penen úylestiriw de metodikalıq jaqtan paydalı. Oqıwshı
esitken tekst tiykarında súwret salıw, sóz dizbeklerin jazıw yaki qısqa gápler dúziw arqalı
esitkenin ózlestiriwde belsene qatnasadı. Solay etip, esitip túsiniw kónlikpesi baslawısh klass
oqıwshıları ushın zárúr til kónlikpesi bolıp esaplanadı. Onıń nátiyjeli qáliplesiwi oqıtıwshınıń
durıs tańlanǵan metodikalıq qatnaslarına baylanıslı. Didaktikalıq materiallardı
ápiwayılastırıw, vizual hám oyın qurallarınan paydalanıw, basqıshpa-basqısh bahalaw hám de
individual jantasıwlar arqalı oqıwshılar esitkenin durıs qabıl etiw, túsiniw hám oģan
múnásibet bildiriwdi úyrenedi. Bul bolsa olardıń keyingi til úyreniw basqıshlarına bekkem
tiykar jaratadı [7].
Evropa mámleketlerinde, ásirese Finlyandiya, Estoniya hám Germaniyada esitip
túsiniwdi rawajlandırıwǵa baǵdarlanǵan shınıǵıwlarda multimedia texnologiyalarınan keń
132
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 7-SON, (YOʻITJ)
paydalanıladı. Máselen, Finlyandiya mekteplerinde balalar esitip túsiniw kónlikpesin real
turmıslıq jaǵdaylarda - audiohikoyalar, multfilmler, dramalıq gúrrińler arqalı rawajlandıradı.
Tekstler kontekstten ajıralmaǵan, yaǵnıy oqıwshılardıń kúndelikli turmısında ushırasatuǵın
waqıyalar tiykarında dúzilgen boladı. Sonıń menen birge, hár bir tıńlanǵan materialdan soń
interaktiv tapsırmalar, pikir-talaslar yaki rolli oyınlar ótkeriledi. Bul metod arqalı
oqıwshılardıń esitken tekstine aktiv múnásibet bildiriwi hám túsingenin sóylew arqalı
bildiriwi támiyinlenedi. Yaponiyada bolsa esitip túsiniwdi qáliplestiriwde fonetikalıq jaqtan
durıs sóylewge úlken itibar qaratıladı. Muģallimler oqıwshılardı seslerdi parıqlaw, sóz pátin
durıs túsiniw hám intonaciyanı seziwge úyretiw arqalı sóylewdi durıs túsiniw kónlikpesin
bekkemleydi. Sonıń ishinde, ayırım mekteplerde sabaqlarda "audio-tekstli dialoglar"
tiykarında tıńlaw tapsırmaları beriliwi jolǵa qoyılǵan. Oqıtıwshı tekstti dáslep audio arqalı
tıńlatadı, keyin oqıwshılar kishi toparlarda onıń mazmunı boyınsha soraw-juwaplar ótkeredi
yamasa gúrrińniń dawamın boljaydı.Bul metod esitken xabardı tez ańlaw, onı talqılaw hám
onı awızsha kórsetiw qábiletin rawajlandırıwģa xizmet etedi.Sonday-aq, Tashkent, Nókis,
Samarqand sıyaqlı qalalardaǵı ayırım eksperimental mekteplerde oqıwshılarǵa esitilgen tekst
tiykarında súwret salıw, saxna kórinislerin atqarıw, gúrriń dúziw sıyaqlı tapsırmalar arqalı
esitip túsiniwdi tereńlestiriwge ayrıqsha itibar berilmekte. Bul bolsa esitken tekstti tek ǵana
tıńlaw emes, al onı sanalı túrde qayta islew hám dóretiwshilik penen bildiriw kónlikpesin
qáliplestiredi [1].
Baslawısh klass oqıwshılarında esitip túsiniw kónlikpesin
qáliplestiriw procesinde bul kónlikpeniń rawajlanıwın bahalap barıw hám monitoring etiw
úlken áhmiyetke iye. Bahalaw oqıwshınıń esitilgen tekstti túsiniw, tiykarǵı ideyanı ajırata alıw
hám oǵan múnásibet bildiriw dárejesin anıqlaw imkaniyatın beredi. Bunda qısqa soraw-
juwaplar, súwretke say tekst tańlaw, gúrrińniń mazmunın aytıp beriw sıyaqlı usıllar
qollanıladı.Monitoring - oqıwshınıń basqıshpa-basqısh jetiskenliklerin baqlap barıw. Bul
proceste portfoliolar, audio tapsırmalar hám formativ bahalaw formaları (yaǵnıy oqıwshı
iskerligin sabaqta tikkeley baqlaw) qollanıladı. Sonday-aq, zamanagóy texnologiyalar
járdeminde audio testler hám onlayn platformalar arqalı anıqlıq hám ashıq-aydınlıqqa
erisiledi. Nátiyjede, esitip túsiniw kónlikpesin sistemalı bahalaw arqalı oqıwshılardıń
rawajlanıw dárejesi anıqlanadı hám oqıtıwshıǵa individual qatnastı belgilewge imkaniyat
jaratıladı.
Juwmaq.
Baslawısh klass oqıwshılarında esitip túsiniw kónlikpesin
qáliplestiriw til úyretiw procesiniń eń áhmiyetli basqıshlarınan biri bolıp esaplanadı. Bul
jastaǵı balalarda psixologiyalıq, lingvistikalıq hám sociallıq ózgesheliklerdi esapqa alǵan halda,
nátiyjeli metodikalıq qatnaslardı tańlaw zárúr. Esitip túsiniw boyınsha shınıǵıwlar
oqıwshılardıń dıqqatın jámlew, esitilgen tekstti ańlaw, tiykarǵı maǵlıwmattı ajıratıp alıw hám
oǵan awızeki yamasa ámeliy juwap beriw kónlikpelerin qáliplestiredi.Aldınģi tájiriybelerge
tiykarlanģan oqıtıw procesinde interaktiv metodlar, multimedia quralları hám oyın
formalarınan paydalanıw esitip túsiniwdi nátiyjeli rawajlandıradı. Sonıń menen birge, turaqlı
bahalaw hám monitoring oqıwshılardıń rawajlanıw dinamikasın anıqlaw jáne individual
qatnas tiykarında bilimlendiriwdiń sapasın arttırıw imkaniyatın beredi.Solay etip, esitip
túsiniw kónlikpesin qáliplestiriw boyınsha ilimiy-teoriyalıq tiykarlar hám ámeliy
metodikalardıń úylesimliligi baslawısh klass oqıwshılarınıń til kompetenciyasın tabıslı
rawajlandırıwda áhmiyetli faktor esaplanadı.
Paydalanılǵan ádebiyatlar:
1. Adizova, N. B., Jumayev, R. X., Qo‘ldoshev, R. A., & Ismatov, S. R. (2020). Ona tili o'qitish
metodikasi.
Buxoro davlat pedagogika instituti nashriyoti
.
2. Bahodirovna, H. N. (2023). BOSHLANG'ICH SINFLARDA ONA TILI O'QITISH METODIKASI
FANINING METODOLOGIK VA ILMIY ASOSLARI.
3. Mo‘minova, Z. (2024). BOSHLANG ‘ICH TA’LIMDA ONA TILINI O ‘QITISH.
University
Research Base
, 152-154.
133
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 7-SON, (YOʻITJ)
4. Saidov, O. L. R. (2020). ONA TILIDAN DARS MASHG ‘ULOTLARINI TASHKIL ETISHDA
TA’LIM TEXNOLOGIYALARINI JORIY ETISHNING DOLZARBLIGI.
Science and Education
,
1
(7),
342-355.
5. Ziyaqulova, M. (2024). BOSHLANG ‘ICH SINF O ‘QUVCHILARIDA IJOBIY FAZILATLARNI
SHAKLLANTIRISH MEXANIZMI.
PROBLEMS AND SOLUTIONS OF SCIENTIFIC AND INNOVATIVE
RESEARCH
,
1
(8), 182-187.
6. Shayxislamov, N. (2021). ONA TILI FANINI O ‘QITISHDA INNOVATSION VA PEDAGOGIK
TEXNOLOGIYALARNING O ‘RNI VA VAZIFALARI.
Scientific progress
,
2
(3), 933-937.
7. Холбоева, Г. А. “Бошланғич таълимнинг замонавий тенденциялари: таълим ва тарбия
интеграцияси” мавзуидаги III Халқаро илмий-амалий конференцияси материаллари
Жиззах шаҳри, 2023 йил 4 май (II-қисм) 379-бет.
