126
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 7-SON, (YOʻITJ)
BAXSHICHILIK FESTIVALINI O‘TKAZISHDA TARIXIY
AN’ANALAR VA HOZIRGI USLUBLAR
Davletmuratova Amangul
Yunus Rajabiy nomidagi O’zbek milliy
musiqa san‟ati instituti III bosqich talabasi
Asatilla Sunnatillayev
Ilmiy rahbar: UzMMSI “Doston
ijrochiligi” kafedra dotsenti
https://doi.org/
10.5281/zenodo.16639084
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi:28-iyun 2025 yil
Ma’qullandi: 30-iyun 2025 yil
Nashr qilindi: 31-iyul 2025 yil
Maqolada xalqaro baxshichilik san’ati festivalining
tashkil etilish sabablari, tarixiy asoslari va zamonaviy
ahamiyati yoritiladi. Festivalda milliy qadriyatlar va
folklor san’ati xalqaro miqyosda targ‘ib etilgani
ta’kidlanadi. Shuningdek, baxshichilik maktabining
ustoz-shogird an’analari, san’atkorlar va olimlarning
hissasi tahlil qilinadi. Tadbirda innovatsion yondashuvlar
orqali milliy merosning zamonaviy talqini aks etgani
ko‘rsatiladi.
KEY WORDS
baxshichilik,
festival,
dostonchilik, milliy qadriyatlar,
folklor, innovatsiya
O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasida madaniyat va san’at sohalarining rivojiga alohida e’tibor
qaratilmoqda. Xususan, san’atning zamonaviy va milliy yo‘nalishlarini uyg‘unlashtirish, ilg‘or
xalqaro tajribalardan samarali foydalanish, ijodkorlarni har tomonlama qo‘llab-quvvatlash va
madaniyat muassasalarining infratuzilmasini mustahkamlash ustuvor yo‘nalishlardan biri
sanaladi.
O‘zbek milliy baxshichilik va dostonchilik san’ati esa ana shu islohotlarning muhim tarkibiy
qismi sifatida qaralmoqda. Ushbu boy merosni saqlab qolish, uni zamonaviy avlod qalbida
qadrlash tuyg‘usi bilan uyg‘unlashtirish, madaniyatlararo muloqotni rivojlantirish va xalqaro
hamkorlikni kengaytirish maqsadida qator tashabbuslar amalga oshirildi.
Jumladan, 2018-yil 1-noyabrda Prezident Shavkat Mirziyoyev tomonidan qabul qilingan
“Xalqaro baxshichilik san’ati festivalini o‘tkazish to‘g‘risida”gi qaror asosida, Surxondaryo
viloyatining Termiz shahrida har ikki yilda bir marotaba baxshichilik san’ati festivali
o‘tkazilishi belgilandi.[1] Ushbu nufuzli madaniy tadbirning birinchi bosqichi 2019-yil 5–10-
aprel kunlari bo‘lib o‘tdi.
O‘zbekiston hududlarida xalq baxshilari har doim katta e’tibor va hurmat bilan qarshilangan.
Og‘zaki rivoyatlarga ko‘ra, XIX asr va XX asr boshlarida baxshichilik san’ati o‘zining eng
yuksak taraqqiyot bosqichiga erishgan. Aynan shu davrda doston aytishning ijro uslublari
mukammallikka yetgan, ijodiy maktablar shakllangan edi.
Bugungi kunda ham baxshichilik an’analari, zamon talablari va ijodiy yangilanishlar bilan
uyg‘un holda rivojlanishda davom etmoqda. Jumladan, Qora va Chori Umirovlar, Xushboq
Mardonaqulov, Qahhor Rahimov, Shoberdi Boltayev, Abdunazar Poyonov, Qalandar Normatov
va Norbek Abdullayev kabi san’atkorlarning faoliyati natijasida bu bebaho an’ana XX asrdan
XXI asr sari munosib ravishda yetkazib berildi.
127
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 7-SON, (YOʻITJ)
Mazkur ustozlar va ularning shogirdlari terma ijodkorligini rivojlantirdi, folklor
ansambllarining tashkil topishiga zamin yaratdi. Shu bilan birga, dostonchilik san’atiga
yoshlar orasida ham qiziqish ortib, yangi avlod ijodkorlari shakllana boshladi.
Dostonchilik san’ati o‘z mohiyatiga ko‘ra yuksak professional darajadagi og‘zaki ijod
namunasi hisoblanadi. Shu sababli, mashhur xalq baxshilari o‘z shogirdlarini puxta
tayyorlashga alohida e’tibor berishgan. Ustoz–shogird an’anasi asosida yosh baxshilar 2–3 yil
davomida o‘z ustozining repertuarini tinglab, o‘rganib, so‘ngra mustaqil ijrochi sifatida
sahnaga chiqqanlar. Ular ijroda pishib, mahorat darajasiga erishgach, ustoz tomonidan oq
fotiha bilan baxshichilik yo‘lida jo‘natilgan.
Baxshichilik san’atining rivojida xalq og‘zaki ijodining turli vakillari — baxshilar, shoirlar,
oqinlar, jirovlar, jirchilar, manaschilar va qissaxonlar o‘rtasidagi ijodiy hamkorlik muhim rol
o‘ynagan. Ularning o‘zaro ustoz-shogirdlik aloqalari natijasida epik janrdagi asarlar repertuari
boyib, san’atning yangi yondashuvlari shakllangan.
Shu ma’noda, baxshichilik festivaliga xalqaro maqom berilishi o‘z vaqtida qabul qilingan,
chuqur asoslangan qaror sifatida baholanishi mumkin. Bunday yirik ko‘lamli tadbirlar —
festival, ko‘rik-tanlov va boshqa ijodiy anjumanlar — nafaqat madaniy almashinuvni
kuchaytiradi, balki xalqimizning badiiy merosini dunyo miqyosida keng targ‘ib qilishga xizmat
qiladi.
Xalqaro baxshichilik san’ati festivali o‘z miqyosi va mazmuni jihatidan nufuzli san’at bayrami
hisoblanadi. Ayniqsa, ushbu festivalning YUNESKO homiyligida o‘tkazilishi, shuningdek Islom
hamkorlik tashkilotining Ta’lim, fan va madaniyat masalalari bo‘yicha bo‘limi — ISESCO
(hozirgi nomi ICESCO) tomonidan ham e’tirof etilgani uning xalqaro obro‘sini yanada
mustahkamladi.
Festivalda Afg‘oniston, Turkiya, Tojikiston, Kuvayt kabi mamlakatlar bilan bir qatorda 80 dan
ortiq davlatdan 300 ga yaqin mehmon ishtirok etgani, 20 dan ziyod xorijiy OAV vakillarining
anjumanni jonli yoritgani bu san’at bayramining global ahamiyatini yaqqol namoyon etadi.
Xalqaro baxshichilik san’ati festivalida O‘zbekistonning taniqli folklorshunos olimlari, san’at
arboblari, baxshi, oqin va jirovlar bilan bir qatorda xorijiy davlatlardan ham keng ishtirok
kuzatildi. Jumladan, 75 ga yaqin mamlakatdan 300 dan ortiq xorijiy mehmon bu madaniy
tadbirda qatnashish istagini bildirib, Termiz shahriga tashrif buyurdi. Bu esa festivalning
xalqaro obro‘si va o‘ziga xos jozibasidan dalolat beradi.
Milliy qadriyatlar ulug‘lanadigan bu nufuzli festivalga tayyorgarlik ko‘rishda mehmonlarga
qulay va munosib sharoit yaratishga alohida e’tibor qaratildi. Jumladan, 4 700 dan ortiq yotoq
o‘rinlari tashkil etildi, 9 ta mehmonxona va sanatoriy-profilaktoriylarda ming nafardan ortiq
qo‘shimcha joylar tayyorlandi. Shuningdek, 483 o‘rinli 102 ta oilaviy mehmon uylari ham
tashrif buyuruvchilar ixtiyoriga topshirildi.[3]
Festivalning eng muhim va diqqatga sazovor voqealaridan biri — uning tantanali ochilish
marosimi bo‘lib, unda O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev, hukumat
vakillari, xorijiy mamlakatlardan tashrif buyurgan nufuzli mehmonlar, san’at namoyandalari
hamda ommaviy axborot vositalari xodimlari ishtirok etdi.
Prezident Shavkat Mirziyoyev o‘z nutqida barcha festival ishtirokchilarini samimiy tabriklab,
bugungi globallashuv sharoitida folklor san’atining dolzarbligini alohida ta’kidladi. U zot xalq
ijodiyotining nozik va boy namunalari tobora unutilib borayotganidan xavotir bildirib, bu
borada chuqur tahlil yuritdi va amaliy choralar ko‘rish zarurligini qayd etdi.
Davlat rahbarining “Folklor san’ati, ta’bir joiz bo‘lsa, bu — insoniyatning bolalik qo‘shig‘idir”
degan so‘zlari festivalning nafaqat estetik, balki ijtimoiy-ma’naviy ahamiyatini ham belgilab
berdi. Prezidentning ta’kidlashicha, bugungi tijoriy yo‘nalishga asoslangan ommaviy
madaniyat, shou-biznes oqimlari fonida folklor san’atining qadri pasayib borayotgani —
global muammo bo‘lib qolmoqda. Shuning uchun bu san’atni asrab-avaylash, uni yosh avlodga
yetkazish davlat va jamiyat oldidagi muhim vazifalardan biridir [2].
128
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 7-SON, (YOʻITJ)
Shuningdek, Shavkat Mirziyoyev o‘z nutqida o‘zbek baxshichilik maktabining asoschilari —
Ergash Jumanbulbul o‘g‘li, Islom shoir, Fozil Yo‘ldosh o‘g‘li, Po‘lkan shoir, Bola baxshi,
Esemurat jirov, Sherna baxshi, Mardonaqul Avliyoqul o‘g‘li, Qodir baxshi Rahimov kabi ustoz
san’atkorlarning tarixiy o‘rnini e’tirof etdi. Bugungi kunda esa ularning an’analarini davom
ettirayotgan Shomurod Tog‘ayev, Shoberdi Boltayev, Abdunazar Poyonov, Qahhor va
Abdimurod Rahimovlar, Qalandar baxshi, Gulnara Allembergenova, G‘ayratdin Otemuratov,
Shodmon Xo‘jamberdiyev, Ilhom Norov kabi ko‘plab iste’dodli ijrochilarning faoliyatini
chuqur o‘rganish va targ‘ib qilish zarurligi alohida qayd etildi.
O‘zbekiston Prezidenti Shavkat Mirziyoyev o‘z nutqida baxshichilik san’atini nafaqat ijroiy,
balki ilmiy jihatdan chuqur o‘rganish lozimligini alohida ta’kidladi. Bu borada o‘zbek adabiyoti
va folklorshunosligida o‘z o‘rniga ega bo‘lgan Hamid Olimjon, Hodi Zarif, Muzayyana Alaviya,
Mansur Afzalov, Buyuk Karimiy, Zubayda Husainova kabi taniqli adib va olimlarning
xizmatlari alohida hurmat bilan eslab o‘tildi.
Ushbu atoqli ilm va adabiyot namoyandalari o‘z zamonasida xalq og‘zaki ijodini to‘plash, tahlil
qilish va uni ilmiy jihatdan tasniflash orqali baxshichilik merosining boy xazinasi yaratilishiga
katta hissa qo‘shganlar.
Bugungi kunda esa bu ezgu ishni munosib davom ettirayotgan zamonaviy folklorshunos va
adabiyotshunoslar — To‘ra Mirzayev, Jalg‘as Xushniyozov, Safarboy Ro‘zimboyev, Shomirza
Turdimov, Mamatqul Jo‘rayev, Toshtemir Turdiyev, Jabbor Eshonqulov kabi olimlarning izchil
izlanishlari va jonkuyarliklari tufayli baxshichilik san’ati ilmiy asosda chuqur o‘rganilmoqda.
Ularning olib borayotgan faoliyati, ayniqsa, baxshichilik maktablarining tavsifi, dostonchilik
an’analari, ijro uslublari va ustoz-shogirdlik tizimi bo‘yicha tadqiqotlar orqali nafaqat milliy,
balki xalqaro miqyosdagi ilmiy hamjamiyatda ham katta e’tirofga sazovor bo‘lmoqda.
Festivalning ochilish marosimi mashhur teatr rejissyori, O‘zbekiston xalq artisti Bahodir
Yo‘ldoshev tomonidan sahnalashtirildi. Ushbu tomoshaning badiiy jozibasini O‘zbekiston xalq
artisti Abduhoshim Ismoilov boshchiligidagi sozandalar ansambli va barcha viloyatlardan
tashrif buyurgan, an’anaviy milliy liboslarda ishtirok etgan raqqos va raqqosalar yanada
boyitdi.
Tomosha davomida xalq eposining mashhur namunalaridan — “Alpomish”, “Guloyim va
Qirqqiz”, “Oshiq G‘arib va Shohsanam” kabi dostonlardan parcha aytgan baxshi, jirov va
oqinlar orqali sahnada o‘zbek xalqining boy tarixi, urf-odatlari, e’tiqodi va hayot tarzi badiiy
talqinda jonlantirildi. Shu bilan birga, Buxoro mavrigisi va Xorazm lazgisi kabi xalq raqslari
nafaqat mahalliy tomoshabinlarni, balki xorijiy mehmonlarni ham lol qoldirdi.
O‘zbekistonda ilk bor o‘tkazilgan ushbu xalqaro festivalning ochilish marosimi turli
hududlardan yig‘ilgan baxshilarning ijrosida yangragan jo‘rlig‘u, tantanali mushakbozlik bilan
nihoyasiga yetdi.
Besh kun davom etgan bu madaniy voqelik davomida turli davlatlardan kelgan baxshilar
sahnalarda o‘z san’atlarini namoyon qilishdi, ijro uslublarida tajriba almashdilar va xalq
og‘zaki ijodining turli maktablari o‘rtasida ijodiy mushohadalar bo‘lib o‘tdi. Bu festival nafaqat
bellashuv maydoni, balki do‘stlik, muloqot va ma’naviy yaqinlikning chinakam maydoniga
aylandi.
Baxshichilik san’ati — bu oddiygina meros emas. U harakatda, taraqqiyotda va jamiyat bilan
hamnafas holda yashab kelayotgan ijodiy hodisadir. Bu san’at nafaqat o‘tmishning ko‘zgusi,
balki bugunning ma’naviy ehtiyojlariga xizmat qiluvchi zamonaviy vositadir. Demak, ushbu
boy an’anani saqlash, uni zamon bilan hamohang tarzda rivojlantirish — bizning dolzarb
vazifamizdir.
Xulosa qilib aytganda, xalqaro baxshichilik san’ati festivali O‘zbekiston Respublikasi
Prezidentining tashabbuslari va hukumat qarorlari asosida tashkil etilgan bo‘lib, u xalqaro
miqyosda yurtimizning madaniy diplomatiyasi uchun yangi ufqlarni ochdi. Bu festival o‘zbek
xalqining madaniy boyligi va badiiy dunyoqarashini global sahnada namoyon etuvchi o‘ziga
xos bayramga aylandi.
129
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 7-SON, (YOʻITJ)
Festivalni tashkil etish jarayonida innovatsion texnologiyalar keng qo‘llanildi. U nafaqat asosiy
sahnada, balki atrofidagi madaniy-ko‘ngilochar hududlarda — xalq o‘yinlari, ko‘rgazmalar,
dor osti o‘yinlari, hamda milliy mahsulotlar namoyishida ham badiiy vosita sifatida samarali
ishlatildi.
Mashhur rejissor Bahodir Yo‘ldoshev sahnalashtirgan festival ochilish marosimi milliy
qadriyatlar va zamonaviy ijodiy yondashuvlar sintezi asosida amalga oshirildi. Mumtoz
qo‘shiqlar, xalq raqslari, doston aytish san’ati, bularning barchasi bugungi estetik talablarga
javob beruvchi, yangicha sahna uslubida taqdim etildi. Shu bilan birga, bu yondashuv milliy
madaniyatimizni global axborot maydonida raqobatbardosh ko‘rinishda targ‘ib qilish
imkonini berdi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018-yil 1-noyabrdagi «Xalqaro baxshichilik
san’ati festivalini o‘tkazish to‘g‘risida»gi PQ-3990-son qarori.
2. Mirziyoyev SH.M. Xalqaro baxshichilik san’ati festivali ochilish marosimidagi nutqi. Xalq
so‘zi gazetasi. 2019-yil, 6-aprel soni. - Toshkent: 2019.
3. Mirziyoyev SH.M. Baxshichilik san’ati namoyandalari va muxlislariga. Xalq so‘zi gazetasi.
2021-yil, 17-dekabr soni. - Toshkent: 2021.
