140
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 7-SON, (YOʻITJ)
O’ZBEKISTONDA AHOLI SALOMATLIGIGA TA'SIR ETUVCHI
GEOGRAFIK OMILLAR
Raximberdiyev Mirzabek Orif o’g’li
Qarshi davlat universiteti magistranti
Email. raximberdiyevmirzabek0@gmail.com
https://doi.org/
10.5281/zenodo.16741832
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi:28-iyun 2025 yil
Ma’qullandi: 30-iyun 2025 yil
Nashr qilindi: 31-iyul 2025 yil
Mazkur maqolada O‘zbekiston hududida aholi
salomatligiga bevosita yoki bilvosita ta'sir ko‘rsatuvchi
geografik omillar tahlil qilingan. Iqlim o‘zgarishlari,
havo harorati,
suv
resurslarining
sifati, relef
xususiyatlari, ekologik muammolar va urbanizatsiya
jarayonlari salomatlikka qanday ta’sir qilayotgani ilmiy
asosda ko‘rib chiqilgan. Maqolada, shuningdek, turli
viloyatlar kesimida geografik omillar va kasalliklar
tarqalishi o‘rtasidagi bog‘liqlik statistik ma’lumotlar
asosida yoritilgan. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, atrof-
muhit bilan bog‘liq omillarni yumshatish orqali aholi
salomatligini
yaxshilash
imkoniyati
mavjudligi
ta’kidlanadi.
KEY WORDS
aholi salomatligi, geografik
omillar, iqlim o‘zgarishi, ekologik
muammolar, suv sifati, havo
ifloslanishi,
urbanizatsiya,
kasalliklar
geografiyasi,
atrof-
muhit
KIRISH.
Mamlakatimiz tabiiy sharoitining shakllanishi uning joylashgan geografik o’rni,
relyefi, iqlimi, suvlari, tuproq, o’simlik va hayvonot olami xususiyatlari bilan chambarchas
bog’liqdir. Bu xususiyatlar yig’indisi esa, shu hududda istiqomat qiluvchi aholi salomatligiga
ma'lum miqdorda o'z ta'sirini ko’rsatadi. Jumladan, iqlim xususiyatlarining o’zgarishi bilan
yuzaga keluvchi fasllar almashinuvi o'z tabiiy xususiyatlari bilan muayyan kasalliklarning
yuzaga kelishi, ko’payishi yoki kamayishi jihatlarini namoyon qiladi. Masalan, bahor va kuz
faslida yuqumli kasalliklar, allergik qo'zg'atuvchi teri va nafas yo’li infeksion kasalliklari
salmog’i keskin ortsa, qish mavsumida esa, shu fasl bilan bog’liq havo-tomchi yuqumli
kasalliklar (bolalar yuqumli kasalliklari, gripp), nafas olish a'zolarining shamollashi bilan
bog'liq kasalliklar, poliartrit (bo'g'imlarning shamollash oqibatida yallig'lanishi) kabi
kasalliklar boshqa fasllarga nisbatan qishda ko'p kuzatiladi. Iqlim bilan bog'liq yana muhim
jihatlardan biri harorat va namlikning o’zgarishi, havodagi bosim va kislorod miqdorining
o’zgarishi gipertoniya (qon bosimining ko’tarilishi) mavjud bemorlarda miya insulti va yurak
faoliyatining buzilishi kabi yondosh kasalliklarni namoyon etmoqda.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYASI.
XIX asrning oxirlarida tibbiyot
iqlimshunosligi sohasida rus tadqiqotchilaridan A.P.Sokolov, A.I.Voyeykov, A.A.Kaminskiy
kabi olimlar o'z tadqiqotlarini olib borganlar. Xususan, A.S.Berg boshchiligida iqlimning
sinflarga ajratilishi, muhim tavsiflardan biri bo’ldi. U Rossiya hududi iqlimini tibbiy geografik
jihatdan 12ta tabaqaga ajratdi. Bu tavsif bilan u salomatlikning hududiy jihatlarini o‘rganishga
ham e'tibor qaratgan. U inson jismiga iqlimga nisbatan ob-havoning ta'siri ancha sezilarliroq
deya quyidagi ta'rifni keltirib o'tadi: "Ob-havoning tez-tez o'zgarib turishi natijasida inson
jismida ma'lum ma'noda o’zgarishlar sodir bo‘lib turadi, ayniqsa buni ayrim tana a'zolarimiz
juda tez seza oladi, masalan, bod (bo'g'imlarda shisha hosil bo’lib, og’riq berishi), radikult
141
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 7-SON, (YOʻITJ)
(orqa miya nerv tolalari kasalligi), revmatizm, qon bosimi kasalliklari bilan xastalangan
bemorlar ob-havodagi jiddiy o’zgarishlarni ancha oldinroq payqaydilar"[1,18-b.].
Mamlakatimizda bahor faslida kunlarning birdan isib ketishi ayrim yuqumli-parazitar
kasalliklarni rivojlanishiga zamin yaratib beradi va bu holat epidemiologik tadbirlarni ko’rib
chiqish, amalga oshirishni taqozo etadi. Xususan, respublikamiz tog' va tog' oldi hududlarida
ko'proq chorvachilikka ixtisoslashgan mintaqalarida qizamiq, quturish, brutsellyoz (brutsella
bakteriyalari orqali hayvonlardan hayvonlarga va odamga yuqadigan bakterial kasallik) kabi
yuqumli kasalliklar ko’proq uchraydi. So'nggi yillarda mamlakatimizning ba'zi hududlarida,
jumladan Toshkent shahrida aholi orasida qizamiq( o’tkir infeksion kasallik, toshma va isitma
bilan namoyon bo'ladi) kasalligi bilan kasallanish holati ko'proq uchraganligi sanitariya-
epidemiologiya markazlari zimmasiga zaruriy vazifalarni amalga oshirishni taqozo etmoqda.
Mamlakatimizda ayrim yillarda yoz faslida haroratning keskin ko’tarilib ketishi (ba'zan +48°C)
oqibatida, aholi orasida qon aylanish tizimi bilan bog’liq kasalliklarning ko’p uchrashi
kuzatilmoqda. Aytish joizki, harorat keskin ko'tarilishi bilan havo tarkibida kislorod
miqdorining kamayib ketishi natijada esa, insonlarning asab tizimi, kayfiyati, ichki a'zolari
faoliyatining o'zgarishi, modda va energiya almashinuvi tizimining buzilishi, ishtaha pasayishi,
burundan qon ketishi, shuningdek, otravleniya (issiq kunlarda oziq-ovqat mahsulotlarining
tez buzilishi bilan oshqozon-ichak yo’llarining zararlanishi) kabi kasalliklar bilan xastalanish
holatlari aholi orasida ko‘p uchraydi.
O’zbekiston Respublikasi hududida iqlim bilan
davolovchi bioiqlimiy resurslarga boy ko’plab dam olish maskanlari faoliyati yo’lga qo’yilgan.
Bunday sog’lomlashtirish maskanlari o’pka sili, yurak-qon tomir kasalliklari, bronxit, astma
kabi bir necha xastaliklarni davolash uchun faoliyat olib boradi.
NATIJALAR. Hududlarning relyef xususiyati ham aholining salomatligiga sezilarli ravishda
ta'sir ko’rsatadi. Jumladan, "tog’ kasalligi" balandlik mintaqalarida, tog’li o’lkalarda istiqomat
qiluvchi aholi orasida keng tarqalgan. Bunga sabab balandlikka ko‘tarilgan sari havo tarkibida
kislorod miqdorining, bosim va havo zichligining kamayishi hisobiga, inson organizmida "tog'
kasalligi", ya'ni yurak urishining o’zgarishi, nafas siqilishi, bosh aylanishi, quloqlarning
shang'illashi, burundan qon ketishi kabi holatlar kuzatiladi. Bundan tashqari, tog’li o’lkalarda
istiqomat qiluvchi aholi orasida oftalmiya (ko’zning yallig’lanishi), quyosh urishi, buqoq
kasalliklari ham ko’proq uchraydi. Son-sanoqsiz daraxtlar, o’simliklar bilan qoplangan o’rmon
va uning atrofida yashovchi aholi orasida holsizlik, karaxtlik, uyquchanlik, ruhiy holatlar
ko'proq kuzatilishi mumkin va bu o'z nomi bilan "o’rmon kasalligi" deb ataladi. Harorat va
bug’lanish me'yordan doimiy yuqoriligi va namlikning pastligi albatta, inson tanasida salbiy
o’zgarishlarni yuzaga keltirishi mumkin. Bu ko’rsatkichlar cho’l hududlariga tegishli
bo’lganligi bois, "cho’l kasalliklari", ya'ni yurak-qon tomir kasalliklari, darmonsizlanish,
chidab bo’lmas tashnalik, asab va gormonal tizimlar bilan bog’liq bo’lgan kasalliklarni yuzaga
kelishiga sabab bo‘lmoqda. Issiq o'lka kasalliklari to'g'risida Abu Ali Ibn Sino quyidagi fikrlarni
keltirib o’tgan: "Issiq o’lkalarda havo tarkibidagi bug'lanishning keskin ortib ketishi va
kislorodning kamayishi inson jismida tez keksayish, tana qismi qoramtir va sochlar jingalak
bo’lishiga olib kelishi mumkin" [1, 20-b.].
Insonlar salomatligiga ta'sir etuvchi yana bir tabiiy omillardan biri tuproq omili, uning
tarkibida son-sanoqsiz kasallik tug‘diruvchi mikroorganizm, bakteriyalar mavjudki, ular
uchun tuproq hayot kechiruvchi asosiy makondir. Taxminan 1gr tuproq tarkibida ming va
mlndan ortiq bakteriyalar, mikroorganizmlarning bo'lishi shu tuproqda unuvchi o'simlik
tanasiga ta'sir etadi va o'simliklardan iste'molda foydalanish bilan inson organizmiga ham
ta'siri yetib boradi. Ko'proq o'simliklar tanasiga parazitlik qilib o'rnashgan mikrobakteriyalar
tulyameriya (inson va hayvon tanasida qon so'ruvchi so'nalar), o'lat, gangrena (qorason –
yirik to'qimalarning yemirilishi) kabi xastaliklarni chaqiruvchi mikroorganizmlar tuproq
tarkibida ko'proq uchraydi. Tuproqlarning turli zaharli gazlar, kimyoviy moddalar, chiqindilar
bilan ifloslanishi bilvosita, inson organizmida ichak infeksiyalari – vabo, ichterlama, ichketar,
brutselyoz (qora oqsoq kasal), chang tufayli yuzaga keluvchi yiringli kasalliklar va
142
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 7-SON, (YOʻITJ)
boshqalarni tuproq orqali tarqalishi ko'pchilikka ma'lum. Tuproqning suvda erishi oqibatida
esa, bakteriyalar suv tarkibiga o’tib, suv orqali ham inson organizmiga o’tadi. Shuning uchun
ko'plab istiqomat qiluvchi manzilgohlarda ichimlik suvini xlorlab iste'mol qilish yo'lga
qo'yilgan. Suv bilan bog'liq yana bir xastalik urlitioz (siydik yo'llarining yallig'lanishi) ko'proq
suv tarkibida kremniy moddasining ko'payib ketishi bilan yuzaga keladi. Shuningdek sariq
kasalligi, ichterlama, bezgak, vabo kasalliklari ham suv orqali yuqishi, tarqalishi amalda tasdiq
topgan. Aholi salomatligiga nafaqat tabiiy geografik, balki ijtimoiy-iqtisodiy geografik
omillarning ta'siri ham yuqori ko'rsatkichlarda sezilib turadi. Bunday omillarga ishlab
chiqarishning ixtisoslashuvi, mujassamlashuvi, transport tarmoqlari, urbanizatsiya, aloqa
vositalarining rivojlanganligi, joyning demografik sig’imi va aholi punktlari, qishloq xo’jaligi va
sanoat ishlab chiqarishning hududiy tashkil etilganligi kabi bir qator omillarni kiritish
mumkin. Jumladan, tog’-kon sanoati rivojlangan mintaqalarda, ayniqsa, ochiq usulda qazib
olish yo'lga qo'yilgan hududlar atrofida yashovchi insonlar organizmida salbiy oqibatlar
birmuncha ko'proq uchraydi, masalan, nafas olish tizimi bilan bog‘liq xastaliklar, xavfli o'sma,
buyrak kasalliklari shular jumlasidandir. Iqtisodiyot tarmoqlarining hududiy tashkil
etilganligiga qarab kasalliklar ham ushbu tarmoqlarning ta'siri jihatidan o‘zaro hududiy
farqlanadi. Masalan, ixtisoslashuv tarmoqlariga ko‘ra chorvachilik rivojlangan hududlarda
Qashqadaryo, Surxondaryo, Jizzax kabi viloyatlar kiritilsa, shu hududlarning ayrim
tumanlarida istiqomat qiluvchi aholi orasida qorason, brutsellyoz, exinokok, kuydirgi kabi
kasalliklar bilan kasallanish holatlari ko'proq kuzatiladi. Surxondaryo viloyatining Sherobod,
Angor, Sho‘rchi tumanlarida ayniqsa, aholi orasida brutsellyoz kasalligining ko'proq uchrashi
qayd etilgan. Ushbu hududning tabiiy sharoiti aynan shu kasalliklarni chaqiruvchi
mikroorganizmlarni rivojlanishi uchun qulayligi va chorvachilik tarmog‘ining keng
rivojlanganligi asosiy sabablardan biridir. Respublikamizning sanoat tarmoqlari rivojlangan,
urbanizatsiya darajasi yuqori shahar va tumanlarida ham hududiy joylashuviga ko'ra
kasalliklar farqlanadi. Bunday hududlarda asosan, shovqin bilan bog’liq asab, ruhiy buzilishlar,
stress, tez toliqish, tug'ma nuqsonlar, nafas olish a'zolari kasalliklari, xavfli o'sma va boshqa
turdagi kasalliklar salmog’i birmuncha yuqori ko’rsatkichlarda qayd etiladi. Shuningdek, IES
lar joylashgan va faoliyat ko’rsatayotgan hududlarda, masalan, Taxiatosh, Shirin, Navoiy,
Nurobod kabi shaharlarda yashovchi aholi orasida xavfli o'sma kasalligi, qon va qon hosil
qiluvchi a'zolar bilan og'ringan bemorlar salmog‘i birmuncha yuqori ko’rsatkichlarda
namoyon bo'lmoqda[3, 16-b.].
Bunday kasallanish holatlarini sanoat tarmoqlari rivojlangan boshqa shaharlarda ham
jumladan, Toshkent, Navoiy viloyatining ko‘plab shaharlarida uchratishimiz mumkin. Ushbu
hududlarda istiqomat qiluvchi insonlar ko‘proq ovqatlanish me'yoriga e'tibor qaratish
zaruriyati talab etiladi. Tarixiy manbalardan ma'lumki, mamlakatimiz hududi qadim
davrlardan vabo, bezgak, o’lat va boshqa kasalliklarning endemik o'chog'i bo'lib kelgan. Ayni
davrga kelib esa, bu kasalliklar batamom yo'qolib, ba'zilari birmuncha kamaydi, ammo
yuqumli bo’lmagan kasalliklar (xavfli o'sma, yurak-qon tomir va endokrin kasalliklari, nafas
olish a'zolari kasalliklari birmuncha ko'paydi. Bunga sabab esa, Respublikamiz hududining
tabiiy sharoiti, ekologik holati, xo'jalik tarmoqlarining ixtisoslashuvi, aholi zichligi va
urbanizatsiya darajasining rivojlanishi hamda o’zgarishi asosiy sabablardan biri sifatida talqin
etiladi.
Mamlakatimiz hududini tibbiy geografik jihatdan baholash hududiy rayonlarda tarqalgan
kasalliklar sababi o’rganilib, unga ta'sir etuvchi asosiy omillarga e'tibor qaratish bilan
belgilanadi. Jumladan, Toshkent rayonining iqtisodiyoti industrial-agrar tizimga ega bo'lishi
bilan, hududda ko'proq texnogen omillar ta'sirining ustunligi ko'zga tashlanadi. Quyi
Amudaryo, Buxoro-Navoiy iqtisodiy rayonlarida ko'proq geoekologik omillar ta'siri,
Qashqadaryo, Surxondaryo iqtisodiy rayonlarida esa, har ikki omillarning ham ulushi yuqori
ko’rsatkichlarda belgilanadi. Toshkent iqtisodiy rayonida joylashgan Angren-Olmaliq,
Bekobod, Chirchiq sanoat punktlari ekologik nuqtai-nazardan boshqa hududlardan ancha farq
143
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 7-SON, (YOʻITJ)
qiladi. Yirik mineral xomashyo zaxiralariga ega ekanligi va qazib olish, ishlab chiqarish sanoati
keng bosqichda yo’lga qo’yilganligi ortidan hududda istiqomat qiluvchi aholi orasida xavfli
o'sma, qon aylanish va asab tizimi bilan bog’liq kasalliklar, tug'ma xastaliklarning yuqori
ko’rsatkichlarda kuzatilishi baholanadi.
Toshkent iqtisodiy rayoni O'zbekiston hududining boshqa rayonlariga nisbatan
aholining umumiy o'lim ko’rsatkichlari bo’yicha eng yuqori o’rinda turadi. Buxoro-Navoiy,
Mirzacho'l iqtisodiy rayonlarida geoekologik omillarning ta'siri yuqorililigi, Yer osti
suvlarining yer yuzasiga yaqinligi, sho'rlanishning yuqoriligi, ichimlik suv tarkibida ham tuz
miqdorining ortiqligi aholi orasida teri va sil kasalliklari, siydik ayirish a'zolarining
yallig’lanishi kabi xastaliklarning nihoyatda keng tarqalishiga sabab bo’lmoqda.
Qoraqalpog’iston hududining tabiiy-ekologik sharoitining ta'sirida mavjud aholi orasida
O’zbeksiton respublikasi bo’yicha sil kasalligining eng yuqori ko'rsatkichlari aynan shu
hududda qayd etilayotganligi to'g'risida ma'lumotlar mavjud. Ayniqsa, Qorao’zak, Chimboy,
Mo’ynoq tumanlarida bu ko’rsatkich og’ir ahvolda ekanligi qayd etilgan. (2019-y.)
Respublikamizning Qoraqalpog'iston respublikasi, Xorazm, Jizzax, Buxoro viloyatlarida
aholining toza ichimlik suvi bilan to'liq ta'minlanmaganligi bois, quduq, daryo, ariq suvlaridan
to'g'ridan- to'g'ri foydalanishlari oqibatida aholi orasida ayrim xastaliklarni ko’p uchrashiga
sabab bo’lmoqda. Jumladan, ovqat hazm qilish a'zolari bilgan bog'liq xastaliklar, buyrak-tosh
kasalliklari, yuqumli kasalliklarni keltirib chiqarmoqda. So’nggi vaqtlarda O’zbeksiton
hududida aholining umumiy kasallanish holati bo’yicha yuqumli, parazitar, nafas olish a'zolari
faoliyatining buzilishi, qon aylanishining buzilishi, xavfli o'sma, baxtsiz hodisalar, ovqatdan
zaharlanish, ovqat hazm qilish a'zolarining xastalanishi va kasalliklar ortidan o'lim
ko’rsatkichlarining birmuncha yuqorililigi qayd etilgan. Xavfli o'sma kasalligi bo’yicha o’lim
ko’rsatkichi Toshkent va Navoiy viloyatlarida, qon aylanish a'zolarining yallig’lanishi va o’lim
ko‘rsatkichi bo‘yicha Xorazm, Buxoro, Farg‘ona viloyatlari ustunlik qiladi [3, 17-b.]. Ayni
vaqtga kelib esa, Respublikamiz aholisi orasida endokrin kasalliklari bilan xastalanish
holatlari ham ko'p kuzatilmoqda. Bu kasalliklar orasida qalqonsimon bez faoliyatining
buzilishi, gormonlar o'zgaruvining ortishi, qandli diabet (qand miqdorining keskin ortishi,
insulin tanqisligi), moddalar almashinuvining buzilishi kabi holatlar sezilarli darajada ortgan.
Ayniqsa, respublikamizning tog’ va tog' oldi hududlarida endemik buqoq kasalligi keng
tarqalib bormoqda. Bu holatning asosiy sababi aholi iste'mol qilayotgan ichimlik suvi,
tarkibida yod moddasining yetarli miqdorda bo’lmasligidir.
XULOSA.
Bugungi kunga kelib, kasalliklarning bir necha yillik holatini, o'zgarishlarini, yuzaga
keltiruvchi sabab va oqibatlarini o'rganib, keyingi yillarda ro’y berishi mumkin bo’lgan
kasallanish holatlarini prognoz qilishga ehtiyoj ortib bormoqda. Jumladan, yaqinlashib
kelayotgan yoki ehtimoli bor bo'lgan xastalik holatlarini oldini olish, bartaraf etish yo’llarini
ishlab chiqishda uning o‘rni ahamiyatlidir. Aholi salomatligi bilan bog’liq yuzaga kelgan
xastaliklarni, kelajakda ko'payishi yoki kamayishi, miqdoriy ko'rsatkichlarining o'zgarishi
to'g'risidagi fikrlarni aniq formula yoki usullarda izohlab bo’lmaydi. Shuning uchun ular
nisbatan o’tkazilayotgan chora-tadbirlarga asoslanib, prognoz qilinadi xolos. Respublikamiz
va uning ayrim hududlarida kasalliklarning o'zgarish holatini tibbiy prognoz qilish uchun
dastlab, o'rganilayotgan hududlarning tabiiy-ekologik sharoiti, ijtimoiy-iqtisodiy geografik
xususiyatlari o’rganilib, ularning kasalliklarga ta'siri jihatlari tahlil qilinadi va keyingi holatlar
prognoz qilinadi. O’rganilayotgan statistik ma'lumotlar asosida, shu mintaqalar uchun xos
bo’lgan kasalliklar guruhlari keyingi yillarda qanday o'zgarishi baholandi. Mazkur kasallik
guruhlari orasida onkologik, qon aylanish va nafas olish tizimi bilan bog’liq xastaliklar, ovqat
hazm qilish a'zolari bilan bog’liq va endokrin kasalliklar yetakchi o’rinni egallaydi. Umuman
olganda, aholi salomatligi bilan bog’liq kasalliklar, muammolarni bartaraf etish, ularning
sonini kamaytirish borasida avvalo, hududlarda insonlarning sanitar-epidemiologik va sanitar
gigiyenik madaniyatini, savodxonligini oshirish, monitoring nazoratlarini kuchaytirish, tibbiy
144
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 7-SON, (YOʻITJ)
muassasalar, qishloq vrachlik punktlari va mutaxassis xodimlar sonini, malakasini oshirish
yanada yaxshilash muhim ahamiyat kasb etadi.
Adabiyotlar ro’yxati:
1.
Komilova N.Q. O’zbekiston tibbiy geografik sharoitining hududiy tahlili va aholi
salomatligi muammolari. Avtoreferat. - Toshkent, 2012-y. 46-b.
2.
"Xalq so‘zi" gazeta. -Toshkent, , 2020-y. 26-aprel.
3.
Komilova N.Q., Jumaxanov Sh. Z., Rajabov F.T. Inson geografiyasi. O’quv qo’llanma. T.-
Universitet, 2018-y. 248-b.
4.
Qarshiboyevna K. N. et al. Aholi salomatligi va sog’liqni saqlash tizimini yaxshilashda
horijiy mamlakatlar tajribasi //pedagog. – 2023. – Т. 6. – С. 112-117.
