145
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 7-SON, (YOʻITJ)
TIJORAT BANKLARINING QIMMATLI QOG‘OZLAR BOZORI
ORQALI INVESTITSION JOZIBADORLIGINI OSHIRISH
YO’LLARI
Raximboyev Sardor Qaxramonovich
Maktabgacha va maktab ta’limi vazirligi boshqarma boshlig‘i
https://doi.org/
10.5281/zenodo.16788001
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi:28-iyun 2025 yil
Ma’qullandi: 30-iyun 2025 yil
Nashr qilindi: 31-iyul 2025 yil
Ushbu maqolada tijorat banklarining qimmatli
qog‘ozlar bilan bog’liq operatsiyalarini rivojlantirish
orqali investitsion jozibadorligini hamda banklarning
fond bozoridagi faoliyatini takomillashtirish qimmatli
qog‘ozlar bozori modeli tamoyillariga asoslangan
ijtimoiy yo‘naltirilgan bozor sharoitida uning tarkibiy
qismi hisoblanadigan qimmatli qog‘ozlar bozorini
shakllantirish kabi bir qancha omillarga bog‘liqligi
keltirib o‘tilgan. Shuningdek, bugungi kunda qimmatli
qog‘ozlar bozorining ishtirokchilari orasida banklar fond
bozorining qonunchilik bilan ruxsat berilgan deyarli
barcha moliyaviy vositalarida: aksiya, obligatsiya,
depozit sertifikatlari va veksellarni emitent sifatida
chiqarishdagi mavjud muammolar hamda ularni
bartaraf etish bo‘yicha muallif yondashuvlari va
takliflari keltirilgan.
KEY WORDS
bank faoliyati, investitsion
jozibadorlik,
tijorat
banklari,
qimmatli qog‘oz, diversifikatsiya,
foiz stavkasi, aksiya, obligatsiya,
depozit sertifikatlari va veksellar
Kirish.
Qimmatli qog‘ozlar bilan aktiv operatsiyalar banklarga eng dinamik moliyaviy
bozorlarda mavjudligini ta’minlaydi, mijozlar bazasini ko‘paytirishga, taqdim etilayotgan
xizmatlar doirasini kengaytirishga, mijozlarga ta’sirini kuchaytirishga, ularning qimmatli
qog‘ozlarini boshqarish orqali o‘z mulklarini boshqarish imkoniyatini ochishga imkon beradi.
Qimmatli qog‘ozlar bilan passiv operatsiyalar doirasi unchalik keng emas. Bu qo‘shimcha pul
mablag‘larini jalb qilishga qaratilgan banklarning yemissiya operatsiyalari. Banklar
emissiyaviy qimmatli qog‘ozlarni (aksiyalar, obligatsiyalar) ham, emissiyaviy bo‘lmagan
qimmatli qog‘ozlarni (depozit va jamg‘arma sertifikatlari, veksellar, hosilaviy qimmatli
qog‘ozlar) chiqaradilar.
O‘zbekiston Respublikasida moliya-kredit tashkilotlari sifatida banklarga fond bozorida
barcha operatsiyalarni amalga oshirishga ruxsat beriladi. Banklar va qimmatli qog‘ozlar
bozori mamlakat moliya tizimining eng muhim tarkibiy qismidir. Iqtisodiy rivojlanish nuqtai
nazaridan bank tizimining ham, qimmatli qog‘ozlar bozorining ham vazifalari vaqtincha bo‘sh
pul mablag‘larini to‘plash, ularni qayta taqsimlash va milliy iqtisodiyotning eng foydali
tarmoqlariga sarmoya kiritishdir. Vazifalarning tasodifiyligi, shuning uchun ularga erishish
usullari banklar va qimmatli qog‘ozlar bozorining boshqa ishtirokchilarini moliyaviy resurslar
uchun raqobatchilarga aylantiradi.
Aslida, respublikamizning qimmatli qog‘ozlar bozori ishtirokchilari orasida banklarning
yuqori ulushi bu qarama-qarshilikni tenglashtiradi. Qimmatli qog‘ozlar bozori bank tizimi
uchun moliyaviy resurslarini qo‘llash va jalb qilishning qo‘shimcha manbaiga aylanmoqda.
Tijorat banklari qimmatli qog‘ozlar bozorida turli maqsadlarni ko‘zlagan holda xususan:
qimmatli qog‘ozlar bilan operatsiyalardan foyda olish, daromad bazasini kengaytirish va
146
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 7-SON, (YOʻITJ)
diversifikatsiya qilish, aktivlarning likvidligini ta’minlash, xatarlarning umumiy darajasini
pasaytirish, bankning qulay imidjini yaratish, yangi mijozlarni jalb qilish yuzasidan faoliyat
yuritadilar.
Banklarning fond bozoridagi faoliyatining xususiyatlarini va ularni belgilovchi omillarni ochib
berish uchun quyidagilar zarur:
1) Banklarning qimmatli qog‘ozlar bilan operatsiyalari tuzilishi va dinamikasini tahlil qilish.
2) Fond bozorida ayrim toifadagi banklarning operatsiyalari tuzilishi va dinamikasining
xususiyatlarini o‘rganish.
3) Banklarning qimmatli qog‘ozlar bilan operatsiyalari dinamikasi va tuzilishini belgilaydigan
sabablarni aniqlash.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020 yil 12 may kuni qabul qilingan “2020–2025
yillarga mo‘ljallangan O‘zbekiston Respublikasining bank tizimini isloh qilish strategiyasi
to‘g‘risida”gi PF-5992-sonli Farmonida, “qimmatli qog‘ozlar bozorida banklarning
operatsiyalarini faollashtirish; tijorat banklari tomonidan korporativ obligatsiyalarni
chiqarish va joylashtirish hamda boshqa instrumentlar uchun ma’muriy to‘siqlarni
kamaytirish, bir vaqtning o‘zida nazoratni kuchaytirish; banklarning qimmatli qog‘ozlarini
xalqaro kapital bozoriga chiqarish bo‘yicha huquqiy bazani yaratish” zarurligi belgilib berildi
[1].
Ushbu vazifalarga erishish banklarning qimmatli qog‘ozlar bilan operatsiyalari hajmi va
tuzilishini tahlil qilishni talab qiladi. Shuni ta’kidlash kerakki, mamlakatimizdagi tijorat
banklari qimmatli qog‘ozlar bozorini o‘z faoliyatining yordamchi yo‘nalishi deb bilishadi
hamda tijorat banklarining biznes modelida muhim rol o‘ynaydi, bu nafaqat daromad olishni,
balki turli xil moliyaviy xizmatlarni taqdim etish orqali mijozlar bazasini kengaytirishni
ta’minlash dolzarb ahamiyat kasb etadi.
Mavzuga oid adabiyotlar tahlili.
So‘nggi yillarda tijorat banklarining qimmatli qog‘ozlar
bilan operatsiyalarining tarkibiy xususiyatlarini o‘rganish yuzasidan bir qancha mahalliy va
xorijiy olimlar izlanishlar olib borganlar. Xususan, xorijlik olimlar L.Gitman va M.Djonkning
fikricha, qimmatli qog‘ozlar bozori - bu naqd pul yetkazib beruvchilar va iste’molchilar
o‘rtasida bitimlar tuzish mexanizmidir, fond birjalari – bu muayyan qimmatli qog‘ozlarni sotib
oluvchilar va sotuvchilarning o‘zaro munosabatlarini tashkil etadigan markazlashgan
muassasadir[2].
R.Tyulz, E.Bredli, T.Tyulzlar qimmatli qog‘ozlar bozori va uning muhim bo‘g‘ini hisoblangan
fond birjasi haqida fikr yuritib, qimmatli qog‘ozlarning alohida emissiyalari uchun barqaror
bozorni yaratish, shubhasiz fond birjasining muhim vazifalaridan biridir. Barqaror bozorda
qimmatli qog‘ozlar katta hajmda sotiladi va sotib olinadi, chunki joriy bozor narxlarida
unchalik katta tebranishlar bo‘lmaydi, - deb ta’kidlaydilar [3].
Rossiyalik olima V.Nikiforovaning fikricha, qimmatli qog‘ozlar bozorining savdo tizimi bu
qimmatli qog‘ozlarni sotishni tashkil etish shakllari va usullarining, shuningdek, ushbu
jarayonlarga xizmat ko‘rsatadigan professional ishtirokchilarning yig‘indisidir [4]. V.Galanov
va A.Basovlarning fikricha, umuman olganda, qimmatli qog‘ozlar bozori uning
ishtirokchilarining qimmatli qog‘ozlarni chiqarish va ularning muomalasi bo‘yicha iqtisodiy
munosabatlarning majmui sifatida belgilanishi mumkin [5].
Mamlakatimizning soha olimlaridan biri I.L.Butikovning fikricha, “klassik ko‘rinishdagi fond
birjasi - bu professional ishtirokchilar tomonidan uyushtirilgan, eng yaxshi qimmatli
qog‘ozlarning doimiy ravishda amal qilib turuvchi ulgurji bozori bo‘lib, u savdo - sotiqning
hamda qimmatli qog‘ozlar va brokerlarga savdolarga ruxsat berishning alohida tartib-
tamoyillariga egadir” [6] - deya ta’riflagan.
Mamlakatimizning soha olimlaridan biri I.L.Butikovning fikricha, “klassik ko‘rinishdagi fond
birjasi - bu professional ishtirokchilar tomonidan uyushtirilgan, eng yaxshi qimmatli
qog‘ozlarning doimiy ravishda amal qilib turuvchi ulgurji bozori bo‘lib, u savdo - sotiqning
147
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 7-SON, (YOʻITJ)
hamda qimmatli qog‘ozlar va brokerlarga savdolarga ruxsat berishning alohida tartib-
tamoyillariga egadir” [6].
Mahalliy olimlardan K.Tolipov, A.Obidov, S. Razzakovalarning ta’kidlashicha “mamlakatimizda
amaldagi qonunchilikka asosan bank faoliyatini amalga oshirish uchun litsenziyaga ega
bo‘lgan tijorat banklari qimmatli qog‘ozlar bozorida investitsiya vositachisi, investitsiya
aktivlarini ishonchli boshqaruvchisi va investitsiya maslahatchisi sifatida kasbiy faoliyatni
amalga oshirishga haqlidirlar. Bunda tijorat banklari tomonidan qimmatli qog‘ozlar
bozoridagi kasbiy faoliyatni amalga oshirish uchun litsenziya olish talab etilmaydi”[7].
Yuqoridagi fikrlarni inobatga olgan holda, bugungi kunda mamlakatimiz rahbariyati
tomonidan respublika bank tizimining izchil rivojlanishiga katta e’tibor qaratilayotganligi va
banklarning kapitallashuv darajasini yanada oshirish va ularning resurs bazasini
mustahkamlash borasida tizimli chora-tadbirlar amalga oshirilayotganligi investorlarning
fond birjasidagi banklar aksiyalariga bo‘lgan qiziqishlarining tobora ortib borishiga sabab
bo‘lmoqda. Banklar aksiyalariga bo‘lgan qiziqishning ortib borishi ularning ishonchliligi,
barqarorligi, daromadlar miqdorining doimiy oshib borishi va aksiyadorlar uchun axborotlar
oshkor qilish qonunchilik normalarining faol tadbiq etilayotganligi kabi omillar bilan uzviy
bog‘liqdir.
Tadqiqot metodologiyasi.
Ushbu maqolani tayyorlashda me’yoriy-huquqiy xujjatlar,
foydalanilgan adabiyotlar va internet ma’lumotlari rasmiyligi, undagi iqtisodchi olimlarning
mavzuga oid ilmiy-nazariy qarashlarining qiyosiy va tanqidiy tahlil qilingan. Mavzuni
o‘rganish davomida umumiqtisodiy usullar bilan bir qatorda tizimli tahlil, umumlashtirish,
abstrakt-mantiqiy fikrlash, statistik usullaridan foydalanilgan.
Tahlil va natijalar.
O‘zbekistonda qimmatli qog‘ozlarning birlamchi va ikkilamchi bozorini
rivojlantirish, aholining moliyaviy savodxonligini oshirish orqali aholida aksiyalar sotib
olishga ishtiyoqini oshirish hamda muhim daromad manbai bo‘lishi ta’minlanmaganligi, fond
bozorini tartibga solishdagi faoliyati samarali yo‘lga qo‘yilmaganligi fond bozorini
rivojlanishiga to‘sqinlik qilmoqda. O‘zbekistonda «iqtisodiyotda moliyaviy resurslarni
ko‘paytirish maqsadida, kelgusi 5 yilda fond bozori aylanmasini 200 million AQSh dollaridan 7
milliard AQSh dollariga yetkazish, mamlakatimizda kapital harakatini bosqichma-bosqich
erkinlashtirish, korporativ qimmatli qog‘ozlar bozorida likvidlikni oshirish, kapital bozori
infratuzilmasini rivojlantirish» kabi yangi vazifalar qo‘yildi. [8].
Jahonda qimmatli qog‘ozlar bozori iqtisodiyotning muhim tarkibiy qismlaridan biri
hisoblansa, fond bozori uning zaruriy bo‘g‘inidir. Jahon fond birjalari listingidagi qimmatli
qog‘ozlar kapitalizatsiyasi hajmi «2021 yilda jami 124,5 trln. dollarni tashkil etib, unda asosiy
ulushni Amerika mamlakatlari (Shimoliy va Janubiy Amerika) 46 foiz, Osiyo va Tinch okeani
mintaqasi mamlakatlari (APAC) 32 foiz, Yevropa, O‘rta Sharq va Afrika mamlakatlari (EMEA)
22 foiz bilan egallab turibdi» [9]. Dunyoda kapital bozorini rivojlantirish, qimmatli qog‘ozlar
chiqarilishini ko‘paytirish, jismoniy va yuridik shaxslarning fond bozoridagi ishtirokini
kengaytirishga alohida ahamiyat qaratiladi.
Bugungi kunda qimmatli qog‘ozlar bozoridagi instrumentlar ikki xil shaklda tasniflanadi.
Birinchi shaklda tasniflanishi bo‘yicha aksiya ulushli, obligatsiya qarz va egalik huquqi asosida
esa hosilaviy moliyaviy instrumentlar qimmatli qog‘ozlar bozorini tashkil etadi.
148
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 7-SON, (YOʻITJ)
1-jadval
Mamlakatimizdagi mavjud tijorat banklarining jamlanma balansi
Ko‘rsatkichlar nomi
01.01.2022
yil
mlrd. so‘m
01.01.2023
yil
mlrd. so‘m
01.01.2024
yil
mlrd. so‘m
2024 yilda
2022 yilga
nisbatan
o‘zgarishi,
(+,-)
1
2
3
4
5
Aktivlar
Kassadagi naqd pul va boshqa
to‘lov hujjatlari
10 686,3
19 309,1
20 201,8
9 515,5
Markaziy bankdagi mablag‘lar
31 514,6
36 592,1
33 228,0
1 713,4
Boshqa banklardagi mablag‘lar
– rezidentlar
13 302,5
17 423,7
24 368,5
11 066,0
Boshqa banklardagi mablag‘lar
– norezidentlar
25 074,0
37 688,3
28 862,5
3 788,5
Investitsiyalar
va
boshqa
qimmatli qog‘ozlar
19 633,7
31 507,9
32 548,3
12 914,6
Mijozlarning
moliyaviy
instrumentlar
bo‘yicha
majburiyatlari
1 251,0
1 606,3
3 334,0
2 083,0
Kredit qo‘yilmalari, sof
316 382,4
378 909,2
457 847,1
141 464,7
Asosiy vositalar, sof
11 031,9
14 242,9
19 874,9
8 843,0
Aktivlar bo‘yicha hisoblangan
foizlar
9 387,1
12 295,3
19 249,8
9 862,7
Bankning
boshqa
xususiy
mulklari
1 339,4
3 065,5
4 483,5
3 144,1
Boshqa aktivlar
5 319,6
4 105,8
8 158,7
2 839,1
Jami aktivlar
444 922,5 556 746,3 652 157,1 207 234,6
Majburiyatlar
Depozitlar
156 189,8
216 737,5
241 686,6
85 496,8
Markaziy
bankning
hisobvaraqlari
708,8
784,3
1 345,1
636,3
Boshqa banklarning mablag‘lari
– rezidentlar
13 288,6
18 780,8
24 577,0
11 288,4
Boshqa banklarning mablag‘lari
– norezidentlar
4 670,8
22 798,5
20 073,5
15 402,7
Olingan kreditlar va lizing
173 750,3
186 614,5
224 350,7
50 600,4
Chiqarilgan qimmatli qog‘ozlar
10 612,7
10 915,2
13 160,6
2 547,9
Subordinar qarzlar
4 248,5
6 619,3
9 653,0
5 404,5
To‘lanishi
lozim
bo‘lgan
hisoblangan foizlar
3 960,0
5 487,1
8 106,5
4 146,5
Boshqa majburiyatlar
6 575,4
8 443,6
12 124,9
5 549,5
Jami majburiyatlar
374 004,9 477 180,8 555 077,9 181 073,0
Kapital
Ustav kapitali
54 760,0
59 856,7
68 643,0
13 883,0
Qo‘shimcha kapital
675,5
997,5
1 338,8
663,3
1
149
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 7-SON, (YOʻITJ)
Zaxira kapitali
8 452,2
7 320,6
11 152,6
2 700,4
Taqsimlanmagan foyda
7 029,9
11 390,6
15 944,8
8 914,9
Jami kapital
70 917,6
79 565,4
97 079,2
26 161,6
Yuqorida keltirilgan 1-jadval ma’lumotlaridan ko‘rinadiki, tijorat banklari tomonidan jami
investitsiyalar va boshqa qimmatli qog‘ozlar bilan bog‘liq operatsiyalar 2024 yilda 32 548,3
mlrd. so‘mni tashkil etgan. Ushbu ko‘rsatkich 2022 yilga nisbatan 12 914,6 mlrd. so‘mga
oshgan. Shuningdek, 2024 yilda jami aktivlarga nisbatan ulushi 4-9 foizni tashkil qilganligi
tijorat banklarida investitsiyalar va boshqa qimmatli qog‘ozlar bilan bog‘liq operatsiyalar
yaxshi rivojlanmaganligidan dalolat beradi. Shuningdek, 2024 yilda tijorat banklari
tomonidan jami chiqarilgan qimmatli qog‘ozlar 13 160,6 mlrd. so‘mni tashkil etgan. Ushbu
ko‘rsatkich 2022 yilga nisbatan 2 547,9 mlrd. so‘mga oshganligi mamlakatimizda qimmatli
qog‘ozlar bozorining asta sekinlik bilan rivojlanayotganligidan dalolat beradi.
Ushbu elementlar bir-biri bilan o‘zaro aloqada bo‘lib, qimmatli qog‘ozlar savdosi va mamlakat
iqtisodiyotida resurslarning samarali taqsimlanishini ta’minlash uchun dinamik ekotizimni
yaratadi.
“Toshkent” respublika fond birjasining ma’lumotlariga ko’ra 2025 yilning yanvar oyida
savdolarning umumiy hajmi 481,20 mlrd so‘mni (37,13 mln dollar) tashkil etib, 2024-yilning
yanvar oyiga nisbatan 452,88 mlrd so‘mga yoki 1 599% ga o‘sdi. Bunda, 19,61 mlrd so‘m (1,51
mln dollar) yoki tuzilgan bitimlar hajmining 4,07 foizi birja kotirovkalash varag‘iga kiritilgan
qimmatli qog‘ozlar bilan tuzilgan bitimlar hissasiga to‘g‘ri keldi. Hajmning qolgan qismi
listingdan tashqari savdo maydonchasi (LTSM)dagi bitimlarga to‘g‘ri keldi.
Birja savdo maydonchalarida tuzilgan bitimlarning umumiy soni 50 227 tani tashkil etib,
o‘tgan yilga nisbatan 6 220 taga yoki 11,02 foizga kamaydi. Bunda, Birjaning birja
kotirovkalash varag‘iga kiritilgan qimmatli qog‘ozlar bilan 43 915 ta bitim, listingdan tashqari
savdo maydonchasida esa 6 312 ta bitim amalga oshirilgan.
Yanvar oyi yakuni bo‘yicha birja kotirovkasi varag‘iga kiritilgan qimmatli qog‘ozlar bilan
19,61 mlrd so‘mlik (43 915 ta) bitimlar tuzilgan. O‘rtacha kunlik savdo hajmi 891,20 million
so‘mni (69 ming dollar), o‘rtacha kunlik bitimlar soni esa 1 996 tani tashkil etgan.
2-jadval
Aksiyalar bozorining asosiy ko‘rsatkichlari
Ko’rsatkichlar
Miqdori
2021
2022
2023
2024
2025
Savdo hajmi
mln so‘m
17 299
3 036
086
685 959
23 465
16
101
O‘rtacha kunlik
savdo hajmi
mln so‘m
865
151 804
32 665
1 067
738
Bitta bitimning
o‘rtacha hajmi
mln so‘m
6
400
44
0,5
0,4
Bitimlar soni
dona
3 014
7 598
15 630
49 425
43
610
O‘rtacha kunlik
bitimlar soni
dona
151
380
744
2 247
1 982
Jadval ma’lumotlariga ko’ra, aksiyalar bozoridagi savdo hajmi 16,10 milliard so‘mni (1,24
million dollar) tashkil etgan. 2024-yilning yanvar oyiga nisbatan savdo hajmi 7,36 milliard
so‘mga yoki 31,38 foizga kamaygan. Bunda, asosiy savdo hajmi (8,49 milliard so‘m)
muzokarali hisob-kitoblar maydonchasiga (Nego Board) to‘g‘ri kelgan. Shuningdek, aksiyalar
2
“Toshkent” respublika fond birjasining ma’lumotlari asosida tuzildi
150
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 7-SON, (YOʻITJ)
bozorining kapitallashuvi 5,14 trillion so‘mga yoki 2,12 foizga kamayib, 237,28 trillion so‘mni
(18,31 milliard dollar) tashkil etdi, erkin muomalada bo‘lgan (free float) aksiyalarning bozor
kapitallashuvi esa 4,35 trillion so‘mni tashkil etgan.
Qimmatli qog‘ozlar bozori moliya tizimining va umuman mamlakat iqtisodiyotining muhim
tarkibiy qismidir. U turli xil elementlarni o‘z ichiga oladi, ularning har biri ushbu bozor
faoliyatida o‘z rolini o‘ynaydi. Xususan, kapitalni jalb qilish uchun qimmatli qog‘ozlarni
chiqaradigan tashkilotlar (davlat, shahar yoki xususiy kompaniyalar). Emitentlar aksiyalar,
obligatsiyalar va boshqa moliyaviy vositalarni chiqarishi mumkin. Shuningdek, foyda olish
uchun qimmatli qog‘ozlarni sotib oladigan bozor ishtirokchilari. Investorlar jismoniy shaxslar
ham, institutsional investorlar ham bo‘lishi mumkin (masalan, pensiya jamg‘armalari, sug‘urta
kompaniyalari).
Qimmatli qog‘ozlar bilan operatsiyalarni amalga oshirishga ta’sir qiluvchi omillarning
iqtisodiy mohiyati qimmatli qog‘ozlar bozori va investitsiya qarorlariga sezilarli ta’sir
ko‘rsatishi mumkin bo‘lgan ko‘plab jihatlarni o‘z ichiga oladi. Ushbu omillar o‘zaro bog‘liq
bo‘lib, qimmatli qog‘ozlar bilan operatsiyalarga ta’sir qiluvchi murakkab dinamikani yaratadi.
Ularning iqtisodiy mohiyatini tushunish bozor ishtirokchilariga qimmatli qog‘ozlar bilan
bitimlar tuzishda yaxshiroq qarorlar qabul qilishga yordam beradi.
Xususan, 2023 yilda O‘zbekiston Markaziy bank asosiy stavkasi o‘zgarishsiz saqlanib qolinishi
hamda nisbatan muvozanatlashgan talab va taklifning shakllanganligi hisobiga davlat
qimmatli qog‘ozlar daromadliligida keskin o‘zgarish kuzatilmadi47. 2023 yilda davlat
qimmatli qog‘ozlar daromadlili 17,4 foizni tashkil etdi. Xorijiy valyutada joylashtirilgan
O‘zbekiston suveren yevroobligatsiyalar bo‘yicha daromadlilik ko‘rsatkichi 2023 yilda
barqarorligini saqlab qoldi. 2023 yilda 2029, 2030, 2031 yillarda so‘ndirilishi kerak bo‘lgan
yevroobligatsiyalarning daromadlilik ko‘rsatkichi 6,5 foiz atrofida shakllandi. Shuningdek,
2023 yilda uzoq muddatli O‘zbekiston suveren yevroobligatsiyalari hamda benchmark
hisoblangan AQSh g‘aznachiligi obligatsiyalari daromadliligi o‘rtasidagi spred 2022 yilga
nisbatan pasaygan. Qiska muddatli O‘zbekiston suveren yevroobligatsiyalari bilan bog‘liq
xatar darajasi esa 2023 yilning II yarim yilligida investorlar tomonidan nisbatan pastroq
baholangan.
Bank tizimi jami aktivlari 2025-yil 1-yanvar holatiga 769 trln. so‘mni tashkil etib, shundan
bank aktivlarining 67 foizi kreditlar hissasiga to‘g‘ri keldi. Shuningdek, boshqa banklardagi
mablag‘lar, investitsiyalar va boshqa qimmatli qog‘ozlarning jami aktivlardagi ulushi 16 foizga
yetgan.
Tijorat banklari aktivlaridagi qimmatli qog‘ozlarning ulushi va davlat qimmatli qog‘ozlarining
rentabelligi mamlakat moliya tizimining holati, shuningdek banklarning aktivlarini
boshqarish strategiyasi to‘g‘risida tushuncha beradigan muhim ko‘rsatkichlardir.
Bundan tashqari, xalqaro moliya bozorlarida operatsion xavflar sun’iy intellekt va ilg‘or
texnologiyalarning jadal integratsiyalashuvi tufayli ortib bormoqda. Sun’iy intellekt
samaradorlikni oshirishiga qaramay, u bozorni manipulyatsiya qilish ehtimoli,
o‘zgaruvchanlikning oshishi va tizimli zaifliklar kabi muammolarni ham yuzaga keltiradi.
Sun’iy intellekt asosidagi savdo tizimlari bozordagi tebranishlarni kuchaytirishi mumkin, kam
sonli yetakchi provayderlarga bog‘liqlik esa bir xil harakatlarga olib kelib, moliyaviy
barqarorlikni yanada izdan chiqarishi mumkin. Bunday omillar xorijiy investitsiyalarning
cheklanishiga va tashqi moliyaviy resurslarni jalb etishni qiyinlashishiga sabab bo‘lishi
mumkin.
Xulosa.
Xulosa o‘rnida shuni ta’kidlash joizki, qimmatli qog'ozlar bozori orqali tijorat
banklarining investitsion jozibadorligini oshirish kompleks yondashuvni talab qiladigan
muhim vazifadir. Ushbu maqsadga erishish uchun bir nechta asosiy usullarga alohida e’tibor
qaratish zarur.
151
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 7-SON, (YOʻITJ)
Birinchidan, moliyaviy hisobotlarni takomillashtirish orqali moliyaviy ma'lumotlarni
muntazam va tushunarli tarzda oshkor qilish (balans, daromadlar to'g'risidagi hisobot)
investorlarning ishonchini oshirishi mumkin.
Ikkinchidan, investorlarning turli guruhlarini jalb qilishi mumkin bo'lgan yangi investitsiya
vositalarini (obligatsiyalar, aktsiyalar, o'zaro fondlar) joriy etish hamda qimmatli
qog'ozlarning yangi formatlarini yaratish uchun texnologiyalardan foydalanish (masalan,
aktivlarni tokenizatsiya qilish).
Uchinchidan, bankning qimmatli qog'ozlari uchun ikkilamchi bozorni rivojlantirish ularni
yanada likvid va investorlar uchun jozibador qilishi va fond bozorlarida savdo qilish va
brokerlik kompaniyalari bilan hamkorlik qilish.
Ushbu strategiyalarni amalga oshirish nafaqat tijorat banklarining investitsion jozibadorligini
oshirishga, balki ularning bozordagi mavqeini mustahkamlashga ham yordam beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2020 йил 12 май куни қабул қилинган
“2020–2025 йилларга мўлжалланган Ўзбекистон Республикасининг банк тизимини
ислоҳ қилиш стратегияси тўғрисида”ги ПФ-5992-сонли Фармони.
2. Гитман Л.Дж., Джонк Майкл Д.. Основы инвестирования. – М.: Издательство “Дело”,
1997.- С.41-44. 8
3.Тьюлз Р., Брэдли Э., Тьюлз Т. Фондовый рынок. – 6-е изд..: Пер. С англ. – М.:Инфра-М,
1997.- С.101
4. Никифорова В.Д. Торговые системы рынка ценных бумаг - Учебное пособие
(
https://uchebnikonline.net/book/203-torgovye-sistemy-rynka-cennyx-bumag-uchebnoe-
posobie-nikiforova-vd/33-71-analizsovremennyx-tendencij.html
)
5. Рынок ценных бумаг: Учебник / Под ред. В.А.Галанова, А.И.Басова. – 2-е изд., перераб.
и доп. – М.: Финансы и статистика, 2005. –С.191
6. Бутиков. И.Л Қимматли қоғозлар бозори. –Т.: Консаудитинформ, 2001.- Б. - 288.
7. Толипов К., Обидов А., Раззакова С. Қимматли қоғозлар бозори саволлар ва
жавобларда. – Т.: Консаудитинформ-Нашр 2010.
8.
https://focus.world-exchanges.org/statistics/articles/market-capitalisation
9. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2022 йил 28 январдаги ПФ-60-сон «2022-
2026 йилларга мўлжалланган янги Ўзбекистоннинг тараққиёт стратегияси тўғрисида»
Фармони,
