YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 7-SON (YOʻITJ)
150
O'ZBEK AMALIY SAN'ATINING KULOLCHILIK MAKTABLARI
TARIXI
Gubenova Gozzal Turganbayevna
Ajiniyoz nomidagi Nukus Davlat Pedagogika instituti
2-kurs mustaqil tadqiqotchisi
ps://doi.org/10.5281/zenodo.12562398
O‘zbek amaliy san’at maktablari tarixida hududning boy madaniy merosi va badiiy an’analari
o‘z ifodasini topgan. O‘zbekiston azaldan avloddan avlodga o‘tib kelayotgan o‘zining jo‘shqin
va murakkab an’anaviy hunarmandchiligi bilan mashhur. Amaliy sanʼat, yaʼni amaliy sanʼat
oʻzbek oʻzligi va madaniyatini shakllantirishda, oʻzini namoyon qilish va ijodkorlik vositalarini
yaratishda hal qiluvchi rol oʻynadi. O‘zbekistonda Amaliy san’at maktablarining rivojlanishiga
turli omillar, jumladan, tarixiy, ijtimoiy va iqtisodiy o‘zgarishlar ta’sir ko‘rsatdi. O‘zbek amaliy
sanatining kulolchilik maktablari tarixi, o'zbekning milliy san'at turlari bilan bog'liq sanat
madaniyatining eng qadimgilaridan biri sifatida o'ylangan. Bu maktablarda o'zbek amaliy
sanatining tushunchalari, taraqqiy esa asosiy boshlanishi, rivojlanishi, shuningdek, uning
muhimiyati ko'rsatilgan. O'zbekiston amaliy san'ati o'rtasining o'zida kelib chiqqan, milliy
madaniyatimizni eng chiroyli ko'rinishlardan biridir.
O’zbekistonda kulolchilikning eng qadimiy san’ati neolit davridan boshlab shug’ullanib kelgan.
Bu
hunarmandlik,
loydan
turli
buyumlar
tayyorlaydigan
turi
hisoblanadi,
jumladan terrakota, sopol idish, qurilish materiallari va boshqalar. Kulolchilikda asosiy xom
ashyo tuproqdan yasaladi. Qadimgi tarixda, Osiyoning ko’plab hududlarida kulolchilik keng
tarqalib kelgan. O’zbekistonda Samarqand, Kitob, Shahrisabz, G’ijduvon, Xorazm, Toshkent,
G’urumsaroy, Rishtonda sopol idishlarni sirlab bezatishning o’ziga xos uslublari vujudga
keldi.
O'zbek amaliy san'ati to'g'risida yaratilgan kulolchilik maktablari chiroyli. Oʻzbekistonda
amaliy sanʼatning ilk namunalaridan biri Ipak yoʻli davri kabi mintaqaning qadimiy
sivilizatsiyalariga borib taqaladi. Ipak yo‘li bo‘ylab tovar va g‘oyalar almashinuvi murakkab
badiiy uslub va uslublarning rivojlanishiga olib keldi. Bu ilk rivojlanish O‘zbekistonda amaliy
san’atning gullab-yashnashiga zamin yaratdi. Asrlar davomida mintaqada turli imperiya va
sulolalar hukmronlik qilib, har biri O‘zbekiston badiiy an’analarida o‘z izini qoldirgan.
1
Abdullayev N. San'at tarixi. (1 tom). Toshkent:. 1989-y.
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi:21-iyun 2024 yil
Ma’qullandi: 24-iyun 2024 yil
Nashr qilindi: 27-iyun 2024 yil
Ushbu maqola qadimiy o'zbek amaliy san'ati va
kulolchiligining tarixiy rivoji va hozirgi kundagi o'rni
hamda ahamiyati borasida fikrlar bayon etiladi.
KEY WORDS
bezak, mehnat quroli, amaliy san'at, kulolchilik.
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 7-SON (YOʻITJ)
151
Oʻzbekistonda amaliy sanʼat boʻyicha rasmiy maktablarning tashkil etilishini sovet davrida,
yaʼni taʼlim va madaniyat muassasalari qayta tashkil etilgan paytdan kuzatish mumkin. Sovet
hukumati anʼanaviy hunarmandchilik va sanʼatni asrab-avaylash va targʻib qilish muhimligini
tan oldi, bu esa ixtisoslashtirilgan maktablar va kadrlar tayyorlash dasturlarini tashkil etishga
olib keldi. Bu maktablar oʻzbek amaliy sanʼatining anʼanaviy uslublariga yangi avlod musavvir
va hunarmandlarni tayyorlash, ana shu qadimiy anʼanalarning bardavomligini taʼminlashni
maqsad qilgan.
O’zbekistonda kulolchilikning eng mashhur asarlari oʻzining badiiy qiymati bilan tan olingan.
Bu hunarmandlikning loydan turli buyumlar tayyorlaydigan turi, jumladan terrakota, sopol
idish, qurilish materiallari va boshqalar. Kulolchilikda asosiy xom ashyo tuproqdan yasaladi.
Qadimgi tarixda Osiyoning koʻplab hududlarida kulolchilik keng tarqalib kelgan. Oʻrta asrlarda
Samarqand, Kitob, Shahrisabz, Gʻijduvon, Xorazm, Toshkent, Gʻurumsaroy, Rishtonda sopol
idishlarni sirlab bezatishning oʻziga xos uslublari vujudga keldi
O‘zbekistondagi Amaliy san’at maktablarida kulolchilik, kashtachilik, gilamdo‘zlik, yog‘och
o‘ymakorligi kabi an’anaviy hunarmandchilik bo‘yicha keng ko‘lamli kurslar mavjud. Ushbu
maktablarda o‘quvchilar ushbu hunarmandchilikda qo‘llaniladigan texnika va materiallar,
shuningdek, har bir san’at turining madaniy va tarixiy ahamiyati bilan tanishtiriladi. O'quv
dasturi, shuningdek, ijodkorlik va innovatsiyalarga urg'u berib, talabalarni an'anaviy ishlariga
zamonaviy ta'sirlarni kiritishga undaydi. O‘zbekistondagi amaliy san’at maktablari o‘z tarixi
davomida o‘zgaruvchan ijtimoiy va iqtisodiy sharoitlarga moslashgan. Sovet davrida
maktablar moliyalashtirishning qisqarishi va o‘quv dasturlarini modernizatsiya qilish zarurati
kabi muammolarga duch keldi. Biroq, bu qiyinchiliklar yosh avlodda an’anaviy
hunarmandchilikka yana qiziqish uyg‘otib, o‘zbek amaliy san’atiga bo‘lgan qiziqishning
jonlanishiga olib keldi.
Bugungi kunda O‘zbekistondagi amaliy san’at maktablari mamlakatimiz badiiy merosini
asrab-avaylash va targ‘ib etishda muhim o‘rin tutib kelmoqda. Ushbu maktablarning ko‘plab
bitiruvchilari O‘zbekiston va xorijdagi galereya va ko‘rgazmalarda o‘z ishlarini namoyish etib,
muvaffaqiyatli rassom va hunarmand bo‘lib yetishmoqda. Maktablar, shuningdek, o‘zbek
hunarmandlarini o‘rganish va hamkorlik qilish uchun dunyoning turli burchaklaridan kelgan
talabalar va san’atkorlarni qabul qiluvchi madaniy almashinuv markazlari bo‘lib xizmat qiladi.
O‘zbek amaliy san’at maktablarining tarixi o‘zbek xalqining matonat va bunyodkorligidan
dalolatdir. Asrlar davomida ko‘plab qiyinchiliklarga duch kelganiga qaramay, o‘zbek
hunarmandchiligining an’analari bardavom bo‘lib, avloddan-avlodga o‘tib kelmoqda. Amaliy
san’at maktablari mamlakatimizning boy madaniy merosini dunyoga namoyish etib,
O‘zbekiston uchun faxr va ilhom manbai bo‘lib kelmoqda. O‘zbek amaliy san’atining kulolchilik
maktablari tarixi qadimgi davrlardan boshlab shug’ullanib kelgan. Kulolchilik,
hunarmandlikning turli buyumlar tayyorlaydigan turi hisoblanadi. Bu buyumlar terrakota,
sopol idish, qurilish materiallari va boshqalar kabi turli xil materiallardan yasaladi. Asosiy
xom ashyo kulolchilikda tuproq bo’lib, idishlar, qo’llar, va boshqa mahsulotlar tayyorlanadi.
Kulolchilikning tarixi neolit davridan boshlab shug’ullanib kelgan, va bu hunarmandlik
Osiyoning ko’plab hududlarida keng tarqalib kelgan. O’zbekistonda an’anaviy amaliy san’at
asarlari ko’rgazmasida kulolchilik maktablari vakillari ham ishtirok etgan. Boshqa
maqolalarda ham bu mavzuga oid ma’lumotlar mavjud. 60-70-yillarda Marg'ilon "Atlas"
birlashmasi, Namangan shoyi to'qish fabrikasi abr gulli ipak matolar chiqardi. Taqsim usulida
yirik gulli qilib ishlangan "arabi" xilidagi, sidirg'a va mayda gulli "terma" paloslar (T.Jo'rayev,
B.Mirzayeva, O.Xolmatova), zardo'zi do'ppi, nimcha, yirik namoyonlar (A.Aminov,
M.Ahmedova, V.P.Stolyarov), so'zana, palak, gulko'rpa va turli qiyiqlar, mayda
2
Abdullayev N. San'at tarixi. (2 tom). Toshkent:. 2001-y.
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 7-SON (YOʻITJ)
152
haykaltaroshlikda an'anaviy sopol ushpulaklar (U.Jo'raqulov, H.Rahimova) qatori beg'ubor
hazil ruhi aks etgan haykalchalar (A.Muxtorov) yaratildi. so'nggi 80-90-yillar ichida quyidagi
asosiy yo'nalishlarda rivojlandi: 20 dan ortiq xalq hunarmandligini o'z ichiga olgan xalq; yengil
(chinni buyumlar, badiiy matolar) va mahalliy (sopol, yog'och buyumlar, gilamchilik,
kashtachilik, zardo'zlik va boshqalar) sanoatni o'z ichiga olgan badiiy sanoat; ko'rgazma,
interer va manzarali kulollik buyumlari, gobelen, shisha, chinni va zargarlik san'atida
an'anaviy bo'lmagan buyumlar yaratuvchi rassomlik ijodi bilan bog'liq malakali yakka
tartibdagi mualliflik bezak san'ati.
Xulosa o‘rnida aytish mumkinki, o‘zbek amaliy san’at maktablarining tarixi o‘lkaning chuqur
ildiz otgan badiiy an’analari va madaniy o‘ziga xosligini aks ettiradi. Bu maktablar an’anaviy
hunarmandchilikni asrab-avaylash va targ‘ib qilish, o‘zbek hunarmandchiligi merosining
yanada gullab-yashnashida muhim rol o‘ynadi. O‘zbekistondagi amaliy san’at maktablari
o‘zbek san’atining go‘zalligi va bunyodkorligidan dalolat berib, dunyoning turli burchaklaridan
tashrif buyuruvchilarni ushbu jo‘shqin madaniy merosning boyligi bilan tanishishga chorlaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar.
1. O'zbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
2. Abdullayev N. San'at tarixi. (1 tom). Toshkent:. 1989-y.
3. Abdullayev N. San'at tarixi. (2 tom). Toshkent:. 2001-y.
4. Abdirasilov S, Azimov V. Rangtasvir. Toshkent:. 2011-y.
5. Булатов С. Узбек халк амалий безак санъати. Тошкент:.1991 й.
6.Farangis Ikromova “O'zbek amaliy san'ati va kulolchilik san'atiga bir nazar” International
scientific journal №4. 2022.
3
Farangis Ikromova “O'ZBEK AMALIY SAN'ATI VA KULOLCHILIK SAN'ATIGA BIR NAZAR”
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL №4. 2022.
