YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 7-SON (YOʻITJ)
147
ONA TILI FANINI OʻQITISHNING ZAMONAVIY USULLARI
Xadjimetova Gullola Ikramovna
Xorazm viloyati Urganch davlat pedagogika
institutining akademik litseyi
Ona tili va adabiyoti fani o'qituvchisi
KIRISH
Yangi O'zbekistonning kelajagi yosh avlod qo'lida ekanligi hech kimga sir emas albatta.
O'zbekiston Respublikasida umumiy o'rta va maktabdan tashqari ta'lim tizimini isloh
qilishning ustuvor yo'nalishlarini belgilash , o'sib kelayotgan yosh avlodni ma'naviy-axloqiy va
intellektual rivojlantirishni sifat jihatdan yangi darajaga ko'tarish, o'quv-tarbiya jarayoniga
ta'limning innovatsion shakllari va usullarini joriy etish maqsadida 2019-yil 29-aprelda
O'zbekiston Respublikasi Prezidentining PF-5712-sonli "Xalq ta'limi tizimini 2030-yilgacha
rivojlantirish konsepsiyasi tasdiqlash toʻgʻrisida"gi farmoni qabul qilindi.
Maktablarda ona tili darslari o'z mohiyati, maqsad va vazifalariga ko'ra ta'lim tizimida alohida
o'rin tutadi. Negaki ularning zaminida savodxonlik va axloqiy-ta'limiy tarbiya asoslari turadi.
Shuning uchun ham boshlang'ich ta'lim darslariga o'quvchilar qiziqishini oshirishga alohida
e'tibor berish lozim. Chunki bolalar boshlang'ich sinflardanoq «dars» degan muqaddas
so'zdan bezib qolmasliklari lozim. Bugungi kunda o'quvchilarni darsga bo'lgan qiziqishlarini
oshirish uchun tajribali o'qituvchilar turli zamonaviy usullardan foydalanishmoqda.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA
O'qitish metodlari ta'lim jarayonida o'qituvchi va o'quvchi faoliyatining qanday bo'lishi,
o'qitish jarayonini qanday tashkil etish va olib borish kerakligini hamda shu jarayonda
o'quvchilar qanday ish-harakatlarni bajarishlari kerakligini belgilab beradi.
Ta'lim metodlarini tasniflashni ko'plab olimlar turlicha bayon etib, o'z tasniflarini bayon
etishgan. Quyida bu tasniflarni ko'rib chiqamiz.
• I.Y.Lerner va M.N.Skatkin o'qitish metodlarini quyidagilarga ajratadilar:
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi:21-iyun 2024 yil
Ma’qullandi: 24-iyun 2024 yil
Nashr qilindi: 27-iyun 2024 yil
Bugungi kunda maktab ta’limida
pedagogik jarayonning deyarli barcha
jabhalarini
qamrab
oluvchi
muhim
o‘zgarishlar ro‘y bermoqda. Oʻquvchilarning
shaxsiy qiziqishi ta'lim jarayonida hal
qiluvchi omil hisoblanadi. Men o‘qituvchi
sifatida ona tilini bilish bola shaxsining
qaysi jihatlariga ta’sir qilishi mumkinligini,
rejalashtirilgan natijalarga erishish uchun
ta’lim jarayonida qaysi zamonaviy usullarni
qoʻlladim. Mazkur maqolada umumta'lim
maktablarida ona tili fanini oʻqitishda
zamonaviy usullar ahamiyati va uni tadbiq
qilish haqida boʻladi.
KEY WORDS
Pedagogik jarayon, zamonaviy
usullar, intelektual rivojlanish, taʼlim
metodlari, ijodiy imkoniyatlar, tanqidiy
fikrlash, pedagogik mahorat.
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 7-SON (YOʻITJ)
148
- tushuntirish;
- reproduktiv metod;
- muammoli bayon qilish metodi;
- qisman izlanish metodi;
- tadqiqot metodi.
• S.I.Perovskiy vaY.Y.Golant tasnifi:
- faol;
- passiv.
• Y.K.Babanskiyning tasnifi:
- o'quv-tarbiya ishlarini tashkil etish va amalga oshirish;
- nazorat va o'zini-o'zi nazorat qilish metodlari;
- bilishga doir o'yinlar, o'quv munozaralari, qiziq vaziyatlarni vujudga keltirish,
rag'batlantirish, tanbeh berish va nazorat metodlari.
• M.A.Danilov va B.P.Yesipning tasnifi malum turdagi darslarda qo'yiladigan vazifalarga
bog'liqdir:
1. Bilimlarni bayon qilishda: hikoya tushuntirish, maruza, suhbatlar, ko'rsatmali
qoʻllanmalarni namoyish etish.
2. Oʻquvchilarda koʻnikma va malakalarni shakllantirish: mashqlarni shakllantirish va amaliy
ishlar.
3. Bilim, koʻnikma va malakalarni tekshirish - joriy kuzatishlar, og'zaki so'rash, yozma va
amaliy nazorat ishlari.
MUHOKAMA VA NATIJALAR
Maktabda «Ona tili»ni o'quv fani sifatida o'qitishning ijtimoiy ahamiyati shundaki, jamiyatimiz,
xalqimiz, millatimiz ravnaqining kelajagi,uning gullab-yashnashi bugun maktab partasida
o'tirgan yoshlarning mustaqil turmushga, nutqiy faoliyatga, yuksak madaniyat bilan so'zlasha
olishga qay darajada tayyorlashaniga bog'liq. Chunki so'z qudrati insoniyat tarixida hamma
vaqt yuksak qudratga ega bo'lgan.
Jamiyat rivojlangan sari xalqning madaniyat darajasi ortib boradi. Madaniy hayotning rivoji
avvalo jamiyat a'zolarining madaniy so'zlashuvga bo'lgan ehtiyojining ortib borishi bilan
belgilanadi. Yoshlarda yuksak nutq odobini tarbiyalash maktab ona tili kursi zimmasiga
tushadi.
Ona tili mashg'ulotlari o'quvchilarda mustaqil va ijodiy fikrlash, fikr mahsulini og'zaki va
yozma shakllarda to'g'ri va ravon ifodalash ko'nikmalarini shakllantirishning bosh omiliga
aylantirildi. O'rta umumiy ta'lim maktablarida ona tili o'qitishning mavjud ahvoli ta'lim
mazmunini yangilashni hayotiy zaruriyat qilib qo'ydi.
Biz quyidagi holatlarda ona tili fanining o'qitish usullari va metodlari bilan tanishib chiqamiz.
Binar ma'ruza.
Binar so'zi lotinchadan olingan bo'lib, qo'sh, ikki degan ma'noda qo'llaniladi.
Bunday mashg'ulotning olib borilishi ikki vakil: oqituvchi va metodist; o'qituvchi va o'quvchi;
taklif etilgan mutaxassis va o'qituvchi; o'qituvchi va tyutor (maslahatchi) o'rtasidagi interfaol
suhbat, bahs-munozara va axborotlar almashinuvini namoyon qiladi. Jarayonni bunday
tashkillashtirishdan ko'zlangan asosiy maqsad yangi o'quv malumotlari va axborotlarini ikki
mutaxassis yoki ishtirokchi nuqtayi nazarlarini taqqoslash orqali yoritib berishdan iborat.
Trening.
Trening zamonaviy ta'lim shakllaridan biri hisoblanib, u interfaol mashg'ulotlarni
amalga oshirishning oziga xos ko'rinishidir. Treninglar o'rganilishi lozim bo'lgan nazariy g'oya
va fikrlarni amaliy ish hamda mashqlar davomida o'zlashtirish imkoniyatini beradi va ta'lim
oluvchilarda shaxslararo o'zaro hamkorlikning samarali ko'nikmasini shakllantirishga,
shuningdek, mutaxassis kasbiy kompetentligining umumiy darajasini oshirishga yo'naltiriladi
Tushuntirish namoyish etish usuli.
O'qituvchi tomonidan bilimlar tayyor holda beriladi.
Ona tilining qonun-qoidalari o'qituvchi tomonidan tushuntiriladi va uni mustahkamlash
maqsadida misollar keltiriladi. O'quvchilar bayon qilinayotgan bilimlarni tinglaydilar va
xotirada saqlashga harakat qiladilar.
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 7-SON (YOʻITJ)
149
Muammoli bayon qilish usuli.
O'qituvchi o'quvchilar oldiga ma'lum bir muammo qo'yadi va
ularning mustaqil aqliy faoliyat ko'rsatishlarini ta'minlash orqali bu muammoni hal qilishga
kirishadi. Ta'limning metodi o'quvchilar tomonidan o'quv materialining o'qituvchi
rahbarligida mustaqil tahlil etilishi, kuzatilishi, guruhlanishi, umumlashtirilishi bilan ajralib
turadi.
Qayta xotiralash usuli.
Bu usulning o'ziga xos xususiyati shundaki, o'quvchi o'quv
topshirig'ini egallangan bilimlarga asoslangan holda yoki berilgan namunaga qarab bajaradi.
O'quvchi muayyan andaza asosida harakat qiladi.
Zamonaviy metodlar o'quvchi faoliyatini faollashtirish va jadallashtirishga asoslangan. Ular
o'quvchi shaxsidagi ijodiy imkoniyatlarni ro'yobga chiqarish va rivojlantirishning amaliy
yechimlarini aniqlash va amalga oshirishda katta ahamiyatga ega. Bu metodlar o'quvchini
ichki imkoniyatlarini ishga tushishiga, o'ylashga, erkin fikr yuritishga, muloqotga, ijodkorlikka
yetaklaydi. Ayniqsa, unda atrof-muhit, hayotni bilishga qiziqish ortadi, uchragan qiyinchilik,
to'siqlarni, qanday yengish va tanqidiy fikrlash ko'nikmalarini shakllantiradi.
XULOSA
Xulosa qilib aytish mumkinki yuqoridagi usullarning tasnifining ustunligi shundaki,
o'quvchilarning bilish faoliyatini bosqichma-bosqich faollashtirish nazarda tutilgan hamda
unda o'quvchilarning qobiliyatlarini rivojlantirishga va o'quv faoliyati tarkibida tadqiqotchilik
unsurlari bo'lishi zarurligiga e'tibor berilgan. Shunday qilib, men ona tili fanini o'qitishda
yangi usullardan foydalangan holda, kasbiy faoliyatda o'zim uchun yangi qiziqarli
imkoniyatlar ochaman deb o'ylayman, men zamonaviy usullarni qoʻllash orqali
o'quvchilarning o'quv faoliyatini tashkil etishga va yo'naltirishga harakat qilaman.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROʻYXATI:
1. O'zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 29-apreldagi "Xalq ta' limi tizimini 2030-
yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash to'g'risida"gi PF-5712-sonli farmoni
2. Ona tili-davlat tili (Tuzuvchilar: N. Jumaxo'ja, R. Jomonov). Toshkent, «<Adolat», 2004, 79.b
3. A.Musurmanova va boshqalar. Umumiy pedagogika - Toshkent. Innovatsiya -Ziyo.2020.-
194-bet
4. O'. Q. Tolipov va M. Usmonboyeva .Pedagogik texnologiyalarning tatbiqiy asoslari -
Toshkent.Fan. 2006.-260bet
5 Qosimova N. Ona tili ta'limi va yangi pedagogik texnologiyalar. Buxoro, 2009, 103.b
6. G'ulomov A, Ne'matov H. Ona tili ta'limining mazmuni. Toshkent, «O'qituvchi», 1995, 124.b
7. Kodirova, M. M., & Muxammadova, G. Q. (2024). PEDAGOGIK TEXNOLOGIYALAR
TIZIMINING TIBBIYOT FANLARINI O ‘QITISHDAGI O ‘RNI (Kommunal va Mehnat gigiyenasi
dars mashgulotarini organayzerlar asosida). PEDAGOGS, 53(1), 37-41.
8. Mukhammadova, G. Q., Kodirova, M. M., & Boqijonov, F. A. (2024). THE EFFECT OF
INDUSTRIAL ENTERPRISES ON ATMOSPHERIC AIR. British Journal of Global Ecology and
Sustainable Development, 28, 5-9.
