YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 7-SON (YOʻITJ)
140
Yashil o‘simliklar va ekologiya.
M.M. Maxamadjonova
CAMU xalqaro tibbiyot universiteti , o‘qituvchisi
A.M.Vahobjonov
CAMU xalqaro tibbiyot universiteti , talabasi
ps://doi.org/10.5281/zenodo.12526027
Ma’lumki O‘zbekistonning aholi yashash joylarida yoz mavsumida havoning yuqori darajada
changlanishi kuzatiladi. Bunga sabab – sariq, qumoq tuproqlarning o‘ziga xos fizik xossalari
hamda vohalarni qamrab turuvchi qumliklarda esadigan garmsel shamollarining ta’siridir.
Yashil ekinzorlar shahar ko‘chalarining havo almashinuvini yaxshilaydi va uni tozalashga
imkon yaratadi.
To‘liq ko‘kalamzorlashtirish natijasida havo changdan deyarli batamom tozalanadi. Bunda
o‘simliklardan ajralib chiqadigan fitonsidlar havodagi zararli mikroblarni 40-50% ga
kamaytiradi. Hatto, qish oylarida daraxtlarning barglari bo‘lmasa ham, ularning changdan
himoyalashdagi ahamiyati katta. Havoning tozaligini ta’minlash uchun boshqa qo‘shimcha
tadbirlar – sanoat korxonalari chiqindilarining tarqalishini oldini olish chora tadbirlari bilan
birga ko‘chalarni obodonlashtirish ham muhim hisoblanadi.
Yoz mavsumida daraxt va butalar bargidagi changni tez-tez yuvib turish zarur, aks xolda
ekinzorlar asta sekin nobud bo‘lishi mumkin. Katta yoshdagi bitta daraxt o‘sish davrida
havodagi chang miqdorini ushlab qolishi u yoki bu turdagi daraxt va butalarning changdan
himoyalash xususiyatini o‘rganib, ularni to‘g‘ri tanlab joylashtirilsa , yuqori himoya samarasiga
erishish mumkin.
Muhandislik va ekologik-biologik jihatdan to‘g‘ri loyihalash orqali yashil ekinzorlar ishining
sanitarlik vazifasi samaradorligi ta’minlanadi. Yashil sanitar ekinzorlarni barpo yetishda
shamol yo‘nalishi, atmosferaga tarqaladigan chiqitlarning turi , balandligi va tarkibi , kimyoviy
va fizik xossalari inobatga olinishi lozim.
Ekinzorlarning tuzilishi, kengligi, balandligi va daraxt turlari tarkibi ushbu ko‘rsatkichlarga
chambarchas bog‘liq. Yirik shox-shabbali , tuklangan , ajinsimon , g‘adir- budir, notekis bargli
daraxt turlari (eman, qayrag‘och, tut, qora yong‘oq, oq terak, chinor, mayda bargli jiyda, zirk,
katalpa, sovun daraxti, karkas va b.) havodagi changni yaxshi ushlaydi. Xuddi shular zaharli
kamyoviy birikmalarni, ayniqsa, karbonat angidridini tortib olib, o‘zlashtiradi.
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi:21-iyun 2024 yil
Ma’qullandi: 24-iyun 2024 yil
Nashr qilindi: 25-iyun 2024 yil
In this article, the situation observed in
ecology is one of the urgent problems of
today. These processes have highlighted the
negative impact not only on people, but also
on the world of plants, due to people's
negligent treatment of nature, cutting down
of trees, toxic gases emitted from cars,
factories and factories.
KEY WORDS
Green
fields,
greening,
ecological-
biological, atmosphere, tree species, dust,
bugs, heavy metals and trace elements, air.
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 7-SON (YOʻITJ)
141
Nina barglilar yaproq bargi daraxtlarga nisbatan changni ko‘proq ushlab qoladi. Kuz, qorsiz
qish va erta bahorda, aholi turar joylarida chang ko‘p to‘planganida ninabarglilarning
jumladan ayniqsa kiparisdoshlar oilasining vakillarini barglari tangacha bargli bo‘lganligi
tanani zich qoplab turganligi ham ahamiyati katta, chunki bu vaqtda bargli daraxtlarning
yaproqlari bo‘lmaydi.
Baland o‘suvchi eman, sofora, aylant, qayrag‘och, shumtol daraxtlari katta barg sathiga ega
bo‘lganligi uchun, ulardan tuzilgan yashil massivlar atmosferani transport –sanoat chiqitlari va
changlaridan yaxshi himoya qiladi.
O‘simliklar barglari yuzasida to‘plangan chang tarkibida quyidagi og‘ir metallar va
mikroelementlarning zarrachalari bo‘ladi: qo‘rg‘oshin, temir, titan, mis, rux, nikel, kobalt,
marganets va boshqalar. Yirik korxonalar atrofida tarqalgan changlar tarkibida (kul xajmidan)
37,9% temir, 15,3% alyumin, 2,7 % mis, 0,8% marganets va 0,2% qo‘rg‘oshin moddalari
mavjud. Atmosfera va tuproqning og‘ir metallar qoldiqlari bilan zararlanishi oqibatida,
ularning o‘simliklarda to‘planishi kuzatiladi, chunki o‘simlik barglari, poyalari va ildizlari
ushbu moddalarni o‘zida jamlash xususiyatiga ega. Ayniqsa, qumli tuproqlarda o‘sadigan
o‘simliklar ildiz tizimi orqali metallar qoldiqlarni nihoyatda yuqori darajada o‘zlashtirib, o‘zida
to‘plab oladi. Bunday yerlardagi o‘simliklar barglarida kulning xajmi bir yarim – ikki baravarga
oshib, 13-17% ni tashkil etadi. Shu sababdan, yirik sanoat korxonalari va avtomobil yo‘llari
atrofida va yonida o‘rmon ihotazorlari barpo etish tavsiya etiladi.
Og‘ir metallar va mikroelementlarni yaxshi o‘zlashtiruvchi daraxtlar ninabarglilar hisoblanadi
(archa, qarag‘ay, mojjevelnik). Bular havo tarkibining zaharlanishini belgilab beruvchi
indikatorlar vazifasini bajaradi, chunki ular tanasida nekrozlar paydo bo‘lishi hamda ninalari
to‘kilishi havoda xaddan ziyod zaharli aralashmalar borligidan dalolat beradi.
O‘simliklar va havoning ifloslanishi. Mamlakatimizda va xorijda olib borilgan ilmiy
tadqiqotlarga asosan, havoning elektr holati alohida gigienik ahamiyat kasb etadi.
O‘simliklardan tarqaladigan organik moddalar havoning ionlashuviga katta ta’sir ko‘rsatadi;
aynan inson salomatligi uchun zarur bo‘lgan manfiy ionlar to‘planishini ta’minlaydi. Iqlimning
foydalilik darajasi havodagi manfiy ionlar jamlanishi bilan belgilanadi, ular o‘z navbatida inson
organizmining himoya xususiyatini oshiradi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati.
1. Arifxanov K.T. ,Slavkina.T.I. DendrologiyaUz.tom. XI ,Tashkent. 1981.
2. Ablayev S.M., Yuldashyev Ya. H. “Madaniy o‘rmonlar” Т.2008.
3. A. Xamidov va boshqalar “O‘zbekiston o‘simliklari anig‘lagichi” T.1987
4. A.X. O‘roqov “Avtomobil yo‘llarini ko‘kalamzorlashtirish” O‘quv qo‘llanma.T. 2019.
