YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 7-SON (YOʻITJ)
182
Oʻzbekistonda mediata'limning dolzarb masalalari
Poʻlatova Gulmira Murodovna
Mirzo Ulugʻbek nomidagi
Oʻzbekiston Milliy universiteti
1-kurs talabasi, gulmirapolatova01@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.12591697
Kirish
Biz bilamizki, bugungi kunda nafaqat Oʻzbekiston ta'limini va yana butun dunyo ta'limini ham
mediata'limsiz tasavvur qilish qiyin. Ayniqsa, hozirda sun'iy intellektlar ham rivojlangan sari
odamlar ortiq hech qanday kitoblar varaqlash uchun ehtiyoj sezmayapti, biz mobil
telefonlarimiz, komputerlarimiz, smartfonlarimiz orqali har qanday muammolarni ortiqcha
qoʻl kuchi sarflamagan holda AI (artificial intellegence) orqali hal qilyapmiz. Har bir
mamlakatda mediasavodxonlikni, sun'iy intellektlarni rivojlantirish uchun koʻplab muhim
ishlar olib borilyapti. Xususan, bizning yurtimiz ham mediata'limni rivojlantirish borasida
boshqa davlatlardan ortda qolmagan holda harakatlar olib bormoqda. Biz dunyoni ommaviy
axborot vositalarisiz, mediata'limsiz tasavvur ham qilolmaymiz, ular bizga ma'lumotlarni
oson va tez qabul qilish, yetkazish, foydalanish imkonini beradi.Oddiy qilib aytadigan boʻlsak,
mediata'limning rivojlanishi bizni koʻplab rivojlangan davlatlar qatorida yetakchi davlatga
aylantira oladigan eng muhim va samarali yoʻllardan biridir. Bundan tashqari
mediasavodxonlik odamlarni jamiyat muammolariga shunchaki koʻz yumadigan insondan
boshqa tanqidiy fikrlovchi, ijodkor, samarali muloqotchi hamda faol fuqarolar boʻlishga ham
undaydi.
Adabiyotlar tahlili va metodlar
Media (ing. media, lot. o'rta "vositachi" so'zidan) keng tushuncha boʻlib o'z ichiga aloqa
vositalarini, axborotni uzatish usullarini, shuningdek, ular hosil qiladigan muhitni (media
makonni) oladi.Media" kontseptsiyasini ishlab chiqish asoschilari Toronto universiteti
xodimlari Garold Innis va Marshall Maklyuhanlardir. Mediasavodxonlik bugungi kunda butun
dunyoda keng oʻrganilib kelinmoqda, xususan, Buyuk Britaniya va Avstraliyada gumanitar
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi:21-iyun 2024 yil
Ma’qullandi: 24-iyun 2024 yil
Nashr qilindi: 29-iyun 2024 yil
Ushbu maqolada media va mediata'limning
dolzarb masalalari va bugungi rivojlangan
davrda media va mediasavodxonlikning
dolzarb masala ekanligi yoritib beriladi.
Shuningdek, Oʻzbekistonda talaba yoshlar
uchun
mediata'limning
rivojlanishi
qanchalar darajada muhim ekanligi haqida
ham soʻz yuritiladi.
KEY WORDS
media, mediata'lim, mediasavodxonlik,
sun'iy
intellekt,
ommaviy
axborot
vositalari
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 7-SON (YOʻITJ)
183
fanlar majmuasida alohida fan sifatida o‘tilsa, Finlyandiyada 1970-yildan o‘rta maktablarning,
1977-yildan esa oliy o‘quv yurtlarning o‘quv dasturlariga kiritilgan edi. 1990-yilda esa
mamlakatda mediasavodxonlik, mediata'lim tushunchasi bilan almashtirildi. Shvetsiyada esa
u 1980-yildan boshlab fan sifatida oʻqitila boshlangan[1]Qolaversa, bizda ham mediata'limni
rivojlantirishga qaratilgan bir qancha muhim ishlar amalga Xususan,22-oktyabr kuni Axborot
texnologiyalari va kommunikatsiyalarini rivojlantirish vazirligida Oʻzbekiston Respublikasi
Prezidenti “Raqamli Oʻzbekiston — 2030” strategiyasini tasdiqlash va uni samarali amalga
oshirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi Farmonining dolzarb vazifalarini ijro etishga
bagʻishlangan yigʻilish videokonferensaloqa orqali oʻtkazildi.Farmonga muvofiq 2020-2022
yillarda hududlarni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirishning turli sohalarida 400 dan ortiq axborot
tizimlari, elektron xizmatlar va boshqa dasturiy mahsulotlar joriy etilishi hamda
iqtisodiyotning real sektori tarmoqlaridagi korxonalarda boshqaruv, ishlab chiqarish va
logistika jarayonlarini avtomatlashtirish boʻyicha 280 dan ortiq axborot tizimlari va dasturiy
mahsulotlar joriy etilishi koʻzda tutilgan.[2]. Bundan tashqari, mamlakatimizda IT sohasi va IT
kadrlarini tayyorlash masalasiga qaratilgan qaratilgan bir qancha muhim qarorlar qabul
qilindi. Oʻzbekistonda ham mediata'limni rivojlantirishga qaratilgan ishlar jadallik bilan olib
borilayotganining dalili sifatida 2017-yilda Toshkentda boʻlib oʻtgan Milliy media kengashida
ham koʻrishimiz mumkin. Kengashda Milliy media kengaishining maqsad va vazifalari hamda
media sohasidagi islohotlar ham tushuntirib oʻtilgan. Hozirda yurtimizning koʻplab oliy taʼlim
muassasalarida ham mediasavodxonlik dars sifatida oʻtiladi. Misol uchun, Oʻzbekiston Milliy
universiteti, Oʻzbekiston jurnalistika va ommaviy kommunikatsiyalar universiteti, Toshkent
davlat sharqshunoslik universiteti, Qarshi davlat universiteti, Oʻzbekiston davlat jahon tillari
universiteti, Samarqand davlat chet tillari universitetlarining jurnalistika va boshqa bir
qancha yoʻnalishlarida mediasavodxonlik va axborot madaniyati fan sifatida oʻqitilib
kelinmoqda.
Mediasavodxonlik oʻzi nima? Mediasavodxonlik inson jamiyatdagi fuqaro sifatidagi
mas'uliyatini his qilgan holda faol va savodli bo'lishi, media matnlarni qabul qila olishi,
yaratishi, tahlil eta olishi va baholashi, zamonaviy mediani ijtimoiy-madaniy va siyosiy
mazmunini tushuna olish demakdir. Biz aynan jamiyatda sodir boʻladigan axborotlarni qabul
qilishimiz uchun
mediasavodxonlik
bilimlariga,
koʻnikmalariga
ega
boʻlishimiz
kerak.Tadqiqotlarga ko'ra, bugun jahonda 3 milliard kishi yoki dunyo aholisining 40 foizi
ijtimoiy tarmoqlardan faol foydalanadi. Izlanishlar odamlar bir kunda o'rtacha 2 soat vaqtini
ijtimoiy tarmoqlarda o'tkazayotganini koʻrsatmoqda. Bu degani, bizning hayotimizning katta
qismi ijtimoiy tarmoqlarga bogʻlanib qolgan. Har bir inson oʻrtacha har kuni 2 soat vaqtini
aynan ijtimoiy tarmoqlarda oʻtkazmoqda. OAV orqali uzatilayotgan va qabul qilinayotgan
kundalik axborotni saralash ko'nikmalarini shakllantirish, axborot orqali inson ongini
boshqarishga yoʻl qoʻymaslik va har qanday vaziyatda toʻgʻri qaror qabul qilish uchun ham biz
mediasavodxon boʻlishimiz, mediadan xabardor boʻlishimiz kerak. Mana nima uchun
mediasavodxonlik bugungi kunning dolzarb masalalaridan biri.Huquqiy demokratik
jamiyatimizning to'laqonli, faol fuqarosi sifatida amalga oshirilayotgan islohotlar mazmun -
mohiyatini tushunish,insonning vizual obrazlar ta'siri ostida ijobiy yoki salbiy tomonga
o'zgarishlarini tahlil eta olish va vizual xabarlar ostida beriladigan ko'rinmas ma'lumotlarni
o'qiy olish, axborot qayerdan, kim tomonidan va nima maqsadlarda uzatilayapti, kimning
manfaatlarini o'zida aks ettirayapti, degan savollarga javob topa olish uchun ham biz
mediadan xabardor boʻlishimiz darkor.
Muhokama
Barchamizga maʼlumki, bugungi kunda talaba yoshlarga qulaylik yaratish maqsadida deyarli
barcha ma'ruza darslarida oʻqituvchilar taqdimotlardan (turli xil mavzuga doir slaydlar,
prezentatsiyalardan) foydalanadilar. Shuningdek, onlayn platformalarda ( Youtube, facebook,
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 7-SON (YOʻITJ)
184
telegram kabi ) ham fanni oʻzlashtirmoqchi boʻlgan har qanday inson kerakli manbalarni,
darsliklarni, video darsliklarni ham bemalol topa oladi. Medianing imkoniyati shu qadar
cheksizki, biz uchun hozirgi kunda ayniqsa ilm olish uchun koʻplab imkoniyatlarni yaratib
bergan. Masalan, hozirda har qanday inson bemalol biror chet tilini qiyinchiliklarsiz oʻzgana
oladi, chunki buning uchun bizda yetarli manbalar, saytlar, platformalar yaratilgan. Bugungi
kunda kundan kun rivojlanib borayotgan ChatGptni misol sifatida olsak, bu sun'iy intellekt
yordamida hech qanday oʻqituvchisiz ham insonlar ingliz tilini bemalol oʻrgana olyapti.
Buning sababi bu platformadan hozirda butun dunyo foydalanmoqda va uning bilim darajasi
ham kundan kunga kengayib, rivojlanib ketyapti. Bu bizning professional rivojlanish sari
chiqayotganimizning yaqqol isboti desak adashmagan boʻlamiz.
Media ta'lim natijasida mediasavodxonlik faqat oʻquvchilarni zamonaviy axborot
texnologiyalarini oʻzlashtirishi yoki axborotni tez va oson hamda tanqidiy yoʻl bilan qabul
qilishi orqali cheklanib qolmaydi. Media savodxonlik orqali talaba tez va oson izlagan
saytlariga kira olishi, axborotlardan samarali foydalanishi, potensial axborot manbalarining
turli xil turlarini, formatlarini aniqlashi va yana koʻplab ishlarni bajarishi mumkin.Amerikalik
yozuvchi, media nazoratchisi va madaniyat tanqichisi boʻlgan Nill Postman "O'limgacha
ko'ngil ochish" asarida ommaviy axborot vositalarining translyatsiya ma'lumotlariga tobora
ortib borayotgan "ko'ngilochar" ta'sirini ko'rib chiqadi. Muallifning xulosasiga ko'ra, ommaviy
axborot vositalari axborot sifatini ikkinchi o'ringa qo yib, bo'sh vaqt va ko'ngil ochishga
bo'lgan ehtiyojni qondirishni birinchi o'ringa qo'yadi. Kitobga ko'ra,ommaviy axborot
vositalaridagi shaxs yoki ob'ektning tasviri haqiqatning o'zidan kam emas. Uning so'zlariga
ko'ra, hozirgi bosqichda texnologiya rivoji tufayli hatto saylovchilar ham siyosatchining
haqiqiy faoliyatiga emas, balki uning qiyofasiga ko'proq e'tibor qaratmoqda[4].Bundan
tashqari mutaxassislar ma'lumotiga ko'ra, internet orqali tarqatiladigan axborotning 49 foizi
sezilarli darajada zo'ravonlik va yovuzlikning, 57 foizi axloqsizlikning bevosita va bilvosita
targ'ibotiga xizmat qiladi. 25 foiz axborot esa yolg'on, to'qima, 31 foiz ma'lumot haqiqatga
to'la mos emas. Bu holat yoshlar ongu shuuriga kuchli ta'sir etuvchi yot, buzg'unchi g'oyalar,
milliy mentalitetimizga zid, zararli odat va ko'nikmalar, tekshirilmagan axborotga ham birdek
taalluqlidir. Shu va shunga oʻxshagan medianing salbiy tomonlari ham boʻlishi tabiiy hol,
albatta. Biroq biz uning cheksiz imkoniyatlari orqali ancha yuqori poğononalarga chiqa
olishimiz mumkin.Aholisi soni 36 milliondan ortiq bo‘lgan O‘zbekistonda ijtimoiy media
foydalanuvchilari soni oshib bormoqda. Axborot texnologiyalari va kommunikatsiyalarini
rivojlantirish vazirligi ma’lumotlariga ko‘ra, bugungi kunda mamlakatimizda Internet
foydalanuvchilari 22 million kishini tashkil qiladi[3]. Ulardan 19 millioni mobil Internetdan
foydalanadilar va messenjerlar orqali muloqot qiladilar. Bu degani bizning davlatimizda
mediasavodxonlik ancha rivojlanmoqda va uning imkoniyatlaridan unumli va samalari
foydalanish orqali biz oʻz imkoniyatlarimizni yanada kengaytirishimiz mumkin.
Xulosa
Xulosa qilib aytadigan boʻlsak, mediasavodxonlik natijasida jamiyatda keskin ózgarishlar,
rivojlanishlar boʻlishi mumkin. Ayniqsa talabalar mediasavodxonlik koʻnikmalarini egallash
orqali axborotlarni tez va oson qabul qilishi, topishi va ularni mustaqil ravishda baholash,
tanqid qilish va tahlil etish bilimlarini egallaydilar.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
https://uz.wikipedia.org/wiki/Media_savodxonlik
2.https://yuz.uz/uz/news/dolzarb-masalalar-muhokama-qilindi
3.Aхбoрoт технoлoгиялaри вa кoммуникaциялaрини ривoжлaнтириш вaзирлиги веб-
сaйти – https://mitc.uz/uz дaн oлинди.
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 7-SON (YOʻITJ)
185
4.http://kompy.info/media-savodxonlik-va-axborot-madaniyati-evolyusiyasi-hamda-
jam.html?page=2
5.Media va axborot savodxonligini shakllantirishning pedagogik jihatlari. O‘quvamaliy
qo‘llanma.-T.:Extremum-press, 2017
6.Maksudov, U. K. (2020). CHARACTERISTIC OF THE PROCESS OF DEVELOPMENT OF SOCIAL
ACTIVITY SKILLS IN PRIMARY SCHOOL STUDENTS THROUGH FOLKLORE. Scientific Bulletin
of Namangan State University, 2(7), 407-412.
