YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 8-SON (YOʻITJ)
14
TARMAQ MODELLERI. KOMPYUTЕRLI MODELLЕSTIRIW
ARQALI OQIWSHILARDA DÓRЕTIWSHILIKTI
QÀLIPLЕSTIRIW
Hamid Kabulov Rashidovich
Nókis qalası 2-sanlı kásip-ónеr mеktеbi kompyutеr tarmaqları
opеratorı hám adminstratorlaw páni oqıtıwshısı
https://doi.org/10.5281/zenodo.12623864
Házirgi kúnde ósip kiyatırǵan jetkinsheklerden joqarı maman kadrlar tayarlaw ushın áwele,
tálim mekemelerinde oqıtıp atırǵan oqıwshılardıń kreativligin (dóretiwshilik aktivligin)
asırıwǵa itibardı kúsheytiw zárúr. Globallasqan jámiyette zamanagóy bilimlerdi iyelew,
alınǵan bilimlerdi analiz qılıw hám ámeliyatta qollaw áhimiyetli bolıp tabıladı.
Kreativlik (dóretiwshilik) (latınsha creation - jaratıwshańlıq, dóretiwshilik) -
qanday da jańa, ayrıqsha zat jarata alıw uqıbı, kórkem forma jaratıw, pikirlew, ideya hám
sheshimge alıp keliwshi intellektual process; shaxstıń jańa ideyalardı jaratıw hám qabıllawǵa
tayınlıǵın xarakteristikalaytuǵın dóretiwshilik qábileti. [2]
Kreativlik oqıwshı iskerliginde bekkemlenip, nátiyjeli nátiyjelerge erisiw,
jańalıqlar jaratıw, óz iskerliginiń dóretiwshilik baǵdarların anıqlawǵa múmkinshilik beredi.
Oqıwshılarda mine usı kreativlik qabiletin rawajlandırıwda kompyuterli modellestiriwdıń
áhimiyetine ayrıqsha toqtalıw orınlı.
Kompyuterli model (angl. computer model) yamasa sanlı model (angl.computational model) -
kompyuterli programma bir kompyuterde,superkompyuterde yamasa kompyuter
tarmaqlarında berilgen sistemanıń abstrakt modelin sheshiw ushın isletiledi.
Kompyuterli model matematikalıq modellestiriwdiń quralı bolıp, onı fizika, astrofizika,
meхanika, хimiya, biologiya, ekonomika, sociologiya, meteorologiya h. t.b. ilimlerde, sonıń
menen birge hár túrli tarawlarda radioelektronika, mashina hám avtomobil qurılısında h. t.b.,
ámeliy máselelerdi sheshiwde isletiledi.[5]
Kompyuterli modellestiriwdiń tiykarǵı basqıshları:
1. Máseleniń qoyılıwı hám onıń analizi: modeldi jaratıwdaǵı maqset dáslepki
nátiyjelerdi anıqlaw hám qanday formada nátiyjeni alıw, model dúziw ushın qanday
maǵlıwmatlar anıqlanıw kerek.
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi:25-iyun 2024 yil
Ma’qullandi: 28-iyun 2024 yil
Nashr qilindi: 02-iyul 2024 yil
Bul
maqalada
tálim
processinde
kompyuterli modellestiriw hám kompyuterli
modellestiriw
arqalı
oqıwshılardıń
dóretiwshilik
qabiletin
rawajlandırıw
haqqında sóz etiledi.
KEY WORDS
kreativlik, kompyuterli model, grafikalıq,
tekstli redaktor ortalıqta modellestiriw,
animasiyalar.
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 8-SON (YOʻITJ)
15
2. Informasiyalıq modeldi qurıw. Modeldiń parametrlerin anıqlaw hám olardıń óz-ara
baylanısın, berilgen másele ushın qanday parametrler áhmiyetli hám áhmiyetsiz, model
parametrleriniń baylanısın matematikalıq kóriniste sıpatlaw.
3. Kompyuter modeldiń algoritmi hám onı islep shıǵıw usılları: Dáslepki nátiyjelerdi alıw
usılın islep shıǵıw, saylap alınǵan usıllar boyınsha algoritmnińdurıslıǵın tekseriw.
4. Kompyuterli modellerdi islep shıǵarıw: dúzilgen algoritmlerdi kompyuterde sheshiw ushın
programma dúziw; Kompyuterli modellerdiń adekvatlıgın tekseriw. 5. Eksperiment júrgiziw:
izertlew jobasın islep shıǵıw; eksperimentti dúzilgen
kompyuterli modellestiriw bazasında ótkiziw; alınǵan nátiyjelerdi analizlew, model boyınsha
juwmaqqa keliw. [3]
Ulıwma alǵanda, kompyuterli modellestiriwdiń metodologiyasında tómendegi
jónelislerdi ajıratıw múmkin:
1. Geometriyalıq jónelislerdi tájiriybelerdi shólkemlestiriw koordinatalar tegisliginde
ámelge asıriladı. Kompyuter geometrik obiektlerdiń ózgesheliklerin úyreniw hám
matematikalıq boljawlardı tekseriwde modellerdi qurıw hám olardı izertlew quralı retinde
isletiledi.
2.Ekinshi jónelis hár qıylı háreketlerdi modellestiriw menen baylanıslı. Kompyuter
modelleri arqalı hár qıylı háreketli máselelerdi sheshiw múmkin. Bul júz beretuǵın
processlerdiń mánisin tereńrek ańlawǵa, alınǵan nátiyjelerdi haqıyqıy bahalaw hám
kompyuterde modellestiriw múmkinshilikleri haqqındaǵı pikirlerdiń keńeyiwine alıp keledi.
3. Úshinshi jónelis - kompyuter ekranında funksiya grafikların modellestiriw - kásiplik
kompyuter sistemalarında keń qollanıladı. [4]
Kompyuterli modellestiriw teхnologiyasınıń baǵdarları tómendegishe:
• grafikalıq hám tekstli redaktor ortalıqta modellestiriw;
• elektron tablicalar; maǵlıwmatlar bazasında;
• programmalastırıwda;
• Informasiyalıq prosesslerde;
• animasiyalarda;
• kompyuterli kommunikaciyalarda (tarmaqlarda, baylanıslarda).
Házirgi waqıtta informasiyalıq modellestiriwdiń tiykarǵı instrumenti kompyuter teхnikası
hám informasiyalıq teхnologiya esaplanadı. Informasiyalıq modeldi kompyuterde isletiw
ushın onı formallastırıw, berilgenler formatı boyınsha onıń islewin támiyinlew kerek.
Kompyuterli modellestiriw dáslep modellestiriwdi grafikalıq redaktordan baslaw kerek.
Sebebi ol geometriyalıq modellerdi sızıwǵa qolaylı hám biz obekttiń súwretin sızamız.
Geometriyalıq modeller ápiwayı hámkórgizbeli. Qálegen súwret, bir tárepten real yamasa
oylanǵan (oydaǵı) obekttiń kórinisin sıpatlaydı, basqa tárepten obekt grafikalıq redaktor
quralları. [3]
Grafikalıq redaktor járdeminde modellestiriwge mısallar keltiremiz:
1. Tawar islep shıǵarıw fabrikası. Tawardıń úlgisini geometriyalıq kóriniste
sıpatlaw.
2. Kórgizbelilik dúziw ustası. Kórgizbelerdi qoyatuǵın orınlarda tekshe hám kórgizbelilik
jaratıw kerek.
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 8-SON (YOʻITJ)
16
3. Oyınshıq fabrikasınıń direktorı kelip, qurılıs elementleri bar oyınshıq jaratıwdı hám bul
oyınshıqlar járdeminde mashina, traktor, poezd, úy, samolyot hám t. b. obektlerdi dúziwge
bolatugınlıǵın talap etedi.
4. Bezelgen keramikalıq plita shıǵarıw fabrikasınıń súwreshisi hártúrli reńdegi keramikalıq
plitalar kópligin jaratıwdı talap etedi.
5. Gilem shıǵarıw fabrikasınıń direktorı balalar komnatası ushın gilemdi bezew úlgilerin islep
shıǵıwdı talap etedi.
6. Dizayner hár túrli úlgili qutlıqlaw otkrıtkalar shıǵarıwdı usınadı.[3]
Mine usı siyaqlı mısallardı sabaq barısında oqıwshılarǵa tapsırma kórinisinde beriw arqalı
olarda dóretiwshilik qabiletin rawajlandırıw múmkin. 2022-2026 jıllarǵa mólsherlengen jańa
Ózbekstannıń rawajlanıw strategiyasında úzliksiz tálim sistemasın ele de jetilistiriw jolın
dawam etiw, sapalı tálim xızmetleriniń
múmkinshiliklerin arttırıw, miynet bazarınıń zamanagóy talaplarına ılayıq joqarı
bilimli kadrlardı tayarlaw, ulıwma bilim beriw tarawınıń sapasın arttırıw, talap joqarı bolǵan
matematika hám informatika, fizika, ximiya, biologiya h. t. b. anıq hám fundamental pánlerin
tereń úyreniw, ilimiy izertlew hám innovaciyalıq islerdi qollapquwatlaw, ilimiy hám
innovaciya jańalıqların ámeliyatqa engiziwdiń effektiv
mexanizmlerin jaratıw mashqalaları ayrıqsha atap kórsetilgen.[1]
Búgingi “Informaciya” ásirinde jaslardıń kompyuter sawatхanlıǵın tek ǵana asırıw emes, bálki
matematikalıq hám kompyuterli modellestiriwdi úyretiw jańa programmalar hám modeller
jaratıwlarına, olardıń dóretiwshilik iskerliginiń asıwına zámin boladı.
PAYDALANILǴAN ÁDEBIYATLAR:
1. 2022-2026 jıllarǵa mólshellengen Jańa Ózbekistannıń rawajlanıw strategiyası
2. Daniyarov B. Xalq, ta’limi tizimida pedagogik innovatsiyalar. 2014.
https://cyberleninka.ru/article/n/hal-talimi-tizimida-pedagogik-innovatsiyalar
3. Abdullaev A., Abdullaev U. Kompyuterli modellestiriw. N. 2018.
4. Ro‘ziyev R.A Djurayev D.D Matematik va kompyuterli modellashtirish asoslari
fanidan o‘quv- uslubiy majmua. – NavDPI, 2018
5 Abduqodirov va boshqalar. «Kompyuterli modellashtirish asoslari» «T»,2012
