YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 8-SON (YOʻITJ)
48
MEVALI DARAXTLARNI OʻGʻITLASH
Toʻrayev Boburjon Adilbayevich
Akademik M.Mirzayev nomidagi bogʻdorchilik uzumchilik va
vinochilik ilmiy tayanch instituti Jizzax ilmiy tajriba stansiyasi
bogʻdorchilik va uzumchilik agrotexnika boʻlimi boshligʻi
https://doi.org/10.5281/zenodo.12705428
Kuz boshlanganidan keyin harorat o'zgaradi, ayniqsa yozgi jaziramadan so'ng, kunduzi va
kechasi o'rtasidagi harorat farqi sezilarli darajada kengayadi, bu mevali daraxtlarning ozuqa
moddalarini to'plash va saqlash uchun foydalidir. Aytishlaricha: Har faslda o'g'it, kuzgi o'g'it
esa eng muhimi. Birinchidan, kuz ko'pchilik mevali daraxtlarning ildiz tizimlari uchun oxirgi
cho'qqi o'sish davridir, shuning uchun shikastlangan ildizlar osongina shifo topadi va yangi
ildizlarni yuborishi mumkin. Ikkinchidan, meva yig'ib olingandan so'ng va barglar tushishidan
oldin, bu daraxt uchun ozuqa moddalarini to'plash uchun yaxshi davr hisoblanadi. Bu davrda
ildizlarning so'rilish intensivligi kichik bo'lsa-da, so'rilish muddati uzoq. Kuzda tez ta'sir
qiluvchi o'g'itlarni asosiy o'g'it bilan birgalikda qo'llash daraxtning ozuqa moddalarini
to'plashiga yordam beradi. Kelgusi yilda qishlash qobiliyatini, gullash sifatini va meva berish
tezligini yaxshilang. Uchinchidan, asosiy o‘g‘itni kuzda qo‘llash erta bahorda o‘g‘itning
parchalanishi va o‘zgarishiga yordam beradi hamda mevali daraxtlarning gullashi, meva
berishi va shoxlari o‘sishi uchun zarur bo‘lgan ozuqa moddalarini o‘z vaqtida yetkazib beradi.
A
RTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi:5-iyul 2024 yil
Ma’qullandi: 8-iyul 2024 yil
Nashr qilindi: 10-iyul 2024 yil
Kimyoviy
o'g'itlar
turli
xil
mevali
daraxtlarning turli xil ozuqa moddalariga
bo'lgan ehtiyojiga qarab tuzilishi kerak. Zarur
bo'lgan narsalarni to'ldirish kerak. Ko'p sonli
dala tajribalari natijasida turli mevali
daraxtlar uchun azot (N), fosfor (P2O5) va
kaliy (K2O) ning oqilona nisbati quyidagicha
aniqlandi: "azot, fosfor, va kaliy" mevali
daraxtlarning yil davomida o'sishi va
rivojlanishi
uchun
"yuqori-
Talab
xususiyatlari "o'rta va yuqori" ni ko'rsatadi,
ammo kuzda qo'llaniladigan asosiy o'g'it
butun yil davomida umumiy fosforli o'g'itning
80% dan ortig'iga qo'llanilishi kerak. yil,
chunki kuz - ildiz tizimining eng yuqori o'sish
davri, fosfor esa ildiz otgan ozuqa moddasi
bo'lib, yil davomida barqaror ta'minlanadi.
Mazkur
maqolada
mevali
daraxtlarni
oʻgʻitlash va ulardan toʻgʻri foydalanish
haqida soʻz boradi.
KEY WORDS
oʻgʻitlash, ozuqa moddalar, azot, fosfor, va
kaliy, mineral oʻgʻitlar, mevali daraxtlar,
makroelementlar va mikroelementlar.
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 8-SON (YOʻITJ)
49
Oʻsimliklarinig meyorda oʻsishi va meva berishi uchun faqat ular koʻp miqdorda
oʻzlashtiradigan makroelementlar (makro «katta» demakdir) azot, fosfor, kaliy, kalsiy,
oltingugurt, magniy va temir zarurdir. Bundan tashqari, mikroelementlar (mikro «kichik, juda
kichik» demakdir) bor, marganes, rux, mis, kobalt va molibden ham zarurdir.
Daraxtning dastlabki yillarida azot va fosforga boʻlgan talabi katta boʻladi. Meva berish davri
boshlangandan keyin kaliyga boʻlgan talab ortadi.
Fosfor tuproqda azot yoki kaliyga nisbatan juda sekin siljiydi. Oʻzbekiston sharoitida u, asosan,
tuproqqa solingan joyida singiydi, eng yaxshi sharoitlarda 30 kun ichida u 8-10 sm ga siljishi
mumkin, asosan oʻtloq tuproqlarda. Shuning uchun uni yerga erta, oʻsish davridan oldin,
kuzdan boshlab mumkin qadar chuqurroq, ildizlarga yakinroq qilib solish kerak. Oʻgʻit qancha
chuqur va ildizlarga yaqin solinsa, u shunchalik samarali boʻlishi aniqlangan.
Oʻzbekiston tuproqlarining koʻpchiligida kaliy yetarli miqdorda boʻladi, shuning uchun
oʻsimliklarda unga ehtiyoj koʻp hollarda sezilmasligi mumkin. Ammo shagʻal toshli, kuchsiz
tuproqlarda, koʻp sugʻoriladigan (koʻp sugʻorilganda kaliy yuvilib ketadi), shuningdek, sizot
suvlari yuza (1,5 metrdan yuqori) boʻlgan yerlarning haydalma qatlamida kaliy kamayib
ketishi mumkin. Bunday hollarda yerga kaliy solishga toʻgʻri keladi. Kaliyni barcha tuproqlar
yaxshi saqlab qoladi.
Qum tuproqli va shagʻal toshli yerlar sugʻorilganda ularning yuvilib ketmasligi uchun kam-
kam miqdorda tez-tez oʻgʻit beriladi. Yaxshi ishlangan va unumdor tuproqli bogʻlarga
solinadigan oʻgʻit miqdori kamaytiriladi. Kuchsiz yerlarda koʻpaytiriladi. Shagʻal toshli
yerlarda oʻgʻit miqdorini 50% koʻpaytirib beriladi.
Oʻsimlik ildizi ostiga yangi goʻng solish yaramaydi, chunki u mogorlab, ildizlarii chiritib
zoborish mumkin. Goʻngin chirigandan keyin tuprokka aralashtirib solish lozim. Daraxtlarni
oʻtkazganda ildizlar tagiga tuproq solinadi, chunki ular oʻgitga tegib qolmasligi kerak.
Oʻzbekiston tuproklarining koʻpchiligi ishqoriy reaksiyaga ega. Bunday tuproklarga azotning
ammiakli formalarini solgan foydalirok, chunki ular tuprokni nordonlashtirib, ishkoriylikii
tushiradi. Natijada tuprok eritmasida daraxt ildizlari olishi mumkin boʻlgan mineral moddalar
mikdori koʻpayadi.
Azot daraxtlarning oʻsishi, gullashi, meva tugishi va meva sifatini yaxti boʻlishida muhim
hisoblanadi. Azotning stishmovchiligi meva kurtaklar rivojlanishini va meva tugishini
kamaytiradi hamda solkashlikni paydo kiladi. Azotni keragidan ortiqcha solish novdalar
oʻsishini kuchaytirib, quyosh nurlarining kam tushishi sababli gulkurtaklarni kam
rivojlanishiga olib keladi va xosildorlikni kamaytiradi. Bundan tashqari, meva sifatini
yomonlashtirib, chirishga moyil qilib qoʻyadi.
Intensiv boʻlmagan bogʻlarda solinayotgan azotning atiga 25% ini mevali daraxtlar oʻzlashtira
oladi. Sharoit optimal boʻlganda 50% ga yaqin qismini oʻzlashtirishi mumkin. Spur (kalta
gulkurtak shoxcha) tipidagi olma navlari (Gold Spur va Red Delicious spur navlari Scarlet spur,
Red Chief va Super Chief) azotni tuproqdan oʻzlashtirishda boshqa navlarga qaraganda
birmuncha samaralidir.
Har bir nav pishish davriga muvofiq turli azot solish dasturini talab etadi. Azot solish dasturi
toʻgʻri amalga oshirilganda gektariga sarflanadigan azotning mikdorini yarmigacha
kamaytirish mumkin. Erta bahorda azot berish tavsiya etilmaydi, sababi solingan azotning
koʻp qismi kuchli oʻsishga sarflanadi, kurtaklarning uygʻonishi notekis boʻladi va keyingi yilda
meva tugishi yomonlashadi. Erta bahorda solingan azot gulkurtaklarga emas, balki yangi
novda va mevalarga sarflanib ketadi. Mevalarga koʻp azotning kirishi saqlanishga salbiy taʼsir
koʻrsatadi.
Yozda solingan azot keyingi yil uchun rivojlanayotgan gulkurtaklarga sarflanadi. Faqatgina
yozda oʻsishdan toʻxtagan daraxtlardagina solinadigan azot gulkurtaklar rivojlanishiga
sarflanib, foyda beradi. Oʻsishda davom etayotgan daraxtlarda oʻsishni kuchaytiradi va keyingi
yilga zaxira boʻlish oʻrniga befoyda sarflanadi.
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 8-SON (YOʻITJ)
50
Tez oʻsadigan payvandtaglarga ulangan olmalarda kuchli oʻsish yozda ham davom etadi.
Yozning oxirlarida solinadigan azot eng foydali hisoblanadi. Sekin eruvchan azotli oʻgʻitlarni
terimdan 10-12 kun oldin solish mumkin (azot yetib borgunicha meva terilish sharti bilan).
Keyingi yil gulkurtaklari gullashdan 60 kundan keyin paydo boʻladi, lekin eng kuchli
gulkurtaklar gullashdan 100-160 kundan soʻng paydo boʻladi. Gulkurtaklarning rivojlanishi
barglar toʻkilgunicha davom etadi. Ushbu gulkurtaklarni rivojlanishida daraxtlarga azot talab
etiladi. Shu sababli, yozning oxirlarida yoki terimdan keyingi azotli oʻgʻitlarni solish juda
muhim hisoblanadi. Kuzda solingan azot daraxt tomonidan tez oʻzlashtiriladi va ushbu azot
barglarga bormay ildizlarga toʻplanib, zaxira sifatida olib qoʻyiladi. Bahorda oʻsishni
boshlaydigan meva kur- taklar zaxira qilib toʻplangan azotdan foydalanadi.
Azot zaxirasini yuqori boʻlishi gullash davrini uzaytiradi va koʻproq meva tugilishiga yordam
beradi. zaxira yuqori boʻlganda gullash 6 kungacha uzayishi mumkin. Yozning oxiri va kuzda
berilgan azot erta va oʻrta pishar olma navlari uchun juda muhim hisoblanadi.
Agar olma daraxtlarining oʻsishini kuchaytirishni istasangiz bahorda ammoniy azot turlaridan
foydalanmang. Daraxtlar tuproqdan kaltsiy oʻrniga ammoniyni oʻzlashtiradi. Bahorda mevada
hujayralar boʻlinayotgan vaqtda (gullashdan 30 kun ichida) daraxtlarni tuproqdan kalsiy
oʻzlashtirishi oʻta muhimdir. Yozning oxiri va kuzda ammoniy azot oʻgʻitlarini solish
foydaliroqdir (ammoniy sulfat, mochevina, karbamid). Avstraliya va Yaponiyada olib borilgan
izlanishlar daraxtlarga nitrat azotlarni solgandan koʻra ammoniy azot solinganda gulkurtaklar
shakllanishi koʻprok boʻlganligini koʻrsatgan.
Ammoniy sulfat va mochevina (karbamid) azotli oʻgʻitlari ishqoriylikni tushirib, ishkoriylik
baland boʻlgan bogʻlarda qoʻshimcha yordam beradi. Ushbu azotli oʻgitlarni solishning eng
qulay vaqti terimdan keyindir. Barglar orqali azot berish ham foydali hisoblanadi.
Koʻchatlarning birinchi yilda yaxshi oʻsishini taʼminlashda begona oʻtlarni yoʻqotish, sugʻorish
va shamolda koʻchatlar tebranishining oldini olish azot solishdan muximroq hisoblanadi.
Birinchi yilgi oʻsish uchinchi yilgi hosilni belgilaydi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROʻYXATI:
1. M.M.Mirzaev, M.K.Sobirov - «Bog'dorchilik» T.: «Mehnat» 1987.
2. A.A.Ro'bakov,S.A.Ostrouxova - «O'bekiston mevachiligi» T.: «O'qituvchi», 1981.
3. http://m.srcyrl.bestplanthormones.com/info/fertilizing-fruit-trees-in-this-way-is-effecti-
87413813.html
4. http://m.srcyrl.bestplanthormones.com/info/it-is-best-to-apply-base-fertilizer-to-fruit-t-
87087483.html
