YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 8-SON (YOʻITJ)
96
MAHMUDXOʻJA BEHBUDIY VA UNING JADIDCHILIK G‘OYALARI
XUSUSIDA
Nizomiddinxoʻjayev Otabek Ruslan oʻgʻli
Jamoat Xavfsizligi Universiteti
Ilmiy-amaliy tadqiqotlar markazi katta ilmiy xodimi
https://doi.org/10.5281/zenodo.12778674
Kirish.
Mahmudxo‘ja Behbudiy haqli ravishda jadidchilikning yirik namoyandalaridan biri,
yangi o‘zbek madaniyatining asoschisi sanaladi. U yangi usul maktabi (usuli jadidiya, usuli
savtiya) nazariyotchisi va amaliyotchisi, birinchi dramaturg, teatr asoschisi, noshir va jurnalist
edi. Jadidlar milliy san’at va adabiyotni rivojlantirish, xotin-qizlarning teng huquqliligi,
ruhoniylar faoliyatini qayta tashkil etish, maktablarda milliy tilda dars o‘tish, mamlakat siyosiy
tuzilishini isloh qilish tarafdori edilar. Musulmon maktablarida bir qator dunyoviy fanlarni
o‘qitishning yangi usulini joriy etish uchun kurashdi. Jadidlar Turkistonda ilk bor yangi usul
maktablari (usuli jadidiya) ochgan ma’rifatparvar insondir.
Asosiy qism.
Mahmudxoʻja Behbudiy XX asr boʻsagʻasidagi Turkistonning orzu-armonlaridan
biri sifatida maydonga keldi. U oʻz davrining ijtimoiy-siyosiy harakatlarida faol qatnashgan eng
yirik namoyandasi, yangi zamon oʻzbek madaniyatining asoschisi hisoblanadi. Turkiston
jadidlarining tan olingan rahnamosi, mustaqil jumhuriyat gʻoyasining yalovbardori, yangi
maktab gʻoyasining nazariyotchisi va amaliyotchisi, oʻzbek dramaturgiyasini boshlab bergan
birinchi dramaturg, teatrchi, noshir, jurnalist edi. U tariximizning gʻoyat ogʻir va murakkab bir
davrida yashadi. XVI asrdan boshlangan inqiroz va turgʻunlik, jaholat va mutaassiblik avj
pardasiga chiqqan, oʻzaro janjal, mahalliy urugʻchilik nizolari millatni behad holdan toydirgan
ediki, bu imkondan foydalanib, oʻlkani zabt etgan Rossiya zoʻr berib, uni turgʻun va tutqun
saqlashga urinar edi. Mana shunday og‘ir sharoitda millatni butunlay mahv boʻlish va Vatanni
butkul gʻorat etilish xavfidan asrab qolish, avlodlarni erk va ozodlik, mustaqillik ruhida
tarbiyalash, maʼrifat va taraqqiyotga boshlash jadidlar nomi bilan tarixga kirgan Behbudiy
boshli fidoyilar zimmasiga tushdi.[1]
XlX asr oxiri – XX asr boshlarida maʼrifatparvarlik harakati sifatida vujudga kelgan va 20-yillar
oxirida sovet hukumati “eski” ziyolilarni yoʻq qilishga kirishib, tarix qa’riga kirgan jadidchilik
A
RTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi:12-iyul 2024 yil
Ma’qullandi: 15-iyul 2024 yil
Nashr qilindi: 19-iyul 2024 yil
Maqolada maʼrifatparvar ijodkor
Mahmudxoʻja Behbudiy va uning jadidchilik
qarashlari,
ilgʻor
gʻoyalari
hamda
jadidchilik harakatining ijtimoiy, maʼnaviy
hayotdagi amaliy faoliyati, adabiy muhitga
taʼsiri masalasi maʼlumotlar asosida ilmiy-
amaliy jihatdan tahlilga tortilgan.
KEY WORDS
jadidchilik, tarix. usul, g‘oya, ahvol,
ziyoli, maʼrifat, taraqqiyot, konstitutsiya,
parlament, rahnamo, jaholat
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 8-SON (YOʻITJ)
97
g‘oyalari bilan shug‘ullangan har bir kishi nafaqat O‘rta Osiyoda, balki uning chegaralaridan
tashqarida ham katta qiziqish uyg‘otgan edi. [3]
Ma’lumki, jadid (arabcha “yangi”) so‘zi atoqli qrim-tatar pedagogi Ismoil Gasprinskiy (1851-
1914)ning pedagogik g‘oyalari ta'sirida nafaqat diniy, balki yangi uslubdagi maktablar
ochganlarning birinchi nomi sifatida maydonga kelgan edi. Jadidchilikning paydo boʻlishi aynan
shu yangi usul maktabi (“usuli jadid”) bilan bogʻliq boʻlib, uning asoschisi Ismoil Gasprinskiy
boʻlgan. U Sorbonnada oʻqigan yillarida ham alifboni oʻqitishning yangi analitik-tovush usuli
bilan tanishib, eskirgan musulmon taʼlim tizimini shu usul asosida isloh qilishni orzu qilgan.
1884-yilda vataniga qaytib, “Usuli jadid” maktabini ochadi va bu maktabda 40 kun ichida 12
nafar o‘quvchiga kitobxonlik va savod o‘rgatadi. Ismoil Gasprinskiy keyinchalik o‘z qaydlarida,
"Natija barcha kutganimdan oshib ketdi. …Bu usul yana bir qancha maktablarda joriy etildi.
Hududlardan kelgan mehmonlar ushbu maktablar bilan tanishib, 200 dan ortiq maktabda ham
yangi usulni o‘zlashtirdilar” deb yozadi.[4] Jadidchilik harakati tomonidan ijtimoiy islohotlarni
amalga oshirish bilan bog‘liq muhim g‘oyalar tug‘ildi. Xususan, fan, ta'limni targ‘ib qilish,
zamonaviy ilg‘or sanoatni yaratish uchun tashviqot, davriy ommaviy-axborot vositalarini tashkil
etish, milliy adabiyotni rivojlantirish hamda qayta qurish, uyushqoq, obod, to‘kin Vatanning
tiklanishini tarannum etish kabilarni tilga olish mumkin. Bu g‘oyalarning shakllanishi va
rivojlanishida badiiy adabiyot va uning asosiy oqimlari muhim o‘rin tutadi.
XlX asr oxiri – XX asr boshlarida Zarafshon vodiysining barcha katta-kichik mahallalarida
ko‘plab yozuvchilar yashab ijod qildilar, ular turli ijodiy uslub va uslublarni kuzatdilar. Ular
orasida an’anaviy tamoyillarga amal qilgan, she’riy uslubda ijod qilayotgan, jadidchilik
harakatining mazmun-mohiyatini ham ifodalovchi nasriy asarlar yaratgan adiblarni uchratish
mumkin. Xususan, Tug‘ral, Saidahmad Siddiqi Azhziy, Saidahmad Vasliy, Behbudiy, Ibrohim
Jurat, Muhammadrahim (Tikon) Tojiy, Samarqandiy Pisandi, Mirzo Akram Fikriy, Miriy
Kattaqo‘rg‘oniy, Orif Gulxaniy, Xoji Muin, Fahriddin Rojiy va boshqa adiblarni aytish mumkin.
Shubhasiz, bu davrda yaratilgan ko‘plab asarlar jadid adabiyotiga xos bo‘lib, ularda yangi
ijtimoiy g‘oyalar asosiy (markaziy) o‘rinni egallagan. Ammo, shunga qaramay, yozuvchilar
an'anaviy tamoyillar asosida faoliyat olib borganlar. Yaratilgan asarlarning mazmuni, g‘oyaviy
jihatlari, badiiyligi, janr xususiyatlariga ko‘ra badiiy qimmatli asarlar, deyish mumkin. Ularda
an’anaviy shaklda xalq dardi va tashvishlari, orzu-umidlari hamda tarixi o‘z ifodasini topgan [6].
Mahalliy xalqlar ongida yangi dunyoqarashning shakllanishida, ruhiy hayajon (uyg‘onish)
namoyon bo‘lishida, albatta, rus xalqining madaniy munosabatlari bilan bir qatorda, mahalliy
xalq ommasidan yetishib chiqqan ziyoli, fidoyi pedagoglar, shaxslar ham katta hissa qo‘shgan.
Yangi uygʻonish natijasida yangicha fikrlash va dunyoqarashga ega bo‘lgan yangi avlod ziyolilari,
pedagoglar yetishib chiqdi. Ahmad Donish, Furqat, Muqimiy, Zavqiy, Shoxin, Vozex, Mirzo Siroj
Buxoriy, Ayniy, Xayrat, Fitrat, Behbudiy, Ajziy, Vasliy, Toshxo‘ja Asiriy va boshqa ma’rifatparvar
ziyolilarning hayoti maydonga chiqdi.[5,6] Ular ijodiga Yevropaning rivojlangan mamlakatlari
badiiy ijodi, birinchi navbatda, rus madaniyati va adabiyotining ta'sirini sezish mumkin. Bundan
tashqari, xalqning ma’naviy-madaniy ongi hali yetarlicha uyg‘onmagan, shuning uchun aholining
aksariyat qismi mamlakatda ro‘y berayotgan tub o‘zgarishlarni to‘g‘ri tushuna olmagan. Albatta,
bu ham vaqtinchalik jarayon edi. O‘rta Osiyo xalqlari o‘rtasida yangi ijtimoiy-falsafiy qarashlar
paydo bo‘la boshlagach, adabiyot maydonida katta o‘zgarishlar ro‘y bera berdi. Bularning
barchasi xalq hayotida tub o‘zgarishlarning yuzaga kelishiga sabab bo‘ldi. Xalqning ijtimoiy-
madaniy hayotida XIX asr oxiriga kelib, tarixiy sharoit va ijtimoiy mohiyatga ega boʻlgan yangi
maʼnaviy muhit yuzaga keldi [5]. Shubhasiz, bu ma’naviy muhitning asosi va mohiyatini milliy
ruhdagi adabiyot tashkil etgan. Zero, yangi ijtimoiy g‘oyalar, ta’limotlar badiiy asarlar orqali xalq
ommasiga yetkazilgan.
Eng buyuk mutafakkir, jadidchilik harakatining yetakchisi, taniqli pedagog, siyosatchi,
dramaturg Mahmudxo‘ja Behbudiy 1875-yil 19-yanvarda Samarqand shahrida muftiy oilasida
tug‘ilgan. Ilk taʼlimni amakisi Muhammad Siddiqdan olgan. Soʻngra boshlangʻich eski usul
maktabi va madrasada oʻqishni davom ettirdi. Arab, fors, rus va boshqa tillarni bilgan. U mirza
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 8-SON (YOʻITJ)
98
va qoziy vazifalarini bajargan, Samarqanddan uncha uzoq boʻlmagan Janboy shahrida muftiylik
qilgan. 1900-yilda Makkaga haj ziyoratiga bordi. 1903-1904 yillarda Moskva, Peterburg, Qozon
va Ufaga tashrif buyurdi. 1914-yilda Turkiya, Misr va boshqa arab mamlakatlariga sayohat
qilgan.[7]
Behbudiy dunyo mamlakatlari boʻylab sayohatlarida, nafaqat Sharq, balki Yevropa
davlatlarining davlat tuzilishini oʻrgangan, oʻz darsliklarida ular haqida qisqacha maʼlumot
bergan va davlat tuzumidan kelib chiqqan holda uch guruhga monarxiya, konstitutsiyaviy-
parlament va respublikaga boʻlgan. U Buxoro amirligi fuqarosi bo‘lgan podshoh davlati xalqqa
baxt va erkinlik bera olmasligini yaxshi bilar edi, shuning uchun hamkasblari Turkistonni
konstitutsiyaviy va parlament davlat sifatida ko‘rganlarida ularni chin dildan qo‘llab-
quvvatlagan [2.18].
Mahmudxoʻja Behbudiy ham diniy, ham dunyoviy maʼlumotga ega boʻlgan. U keng dunyoqarash
va chuqur bilimga ega bo‘lgan holda doimo konservatizm va jaholatga qarshi bo‘lib, o‘z
asarlarida islom dinini to‘g‘ri tushunish va talqin qilishga chaqirgan.
XULOSA.
Hozirgi kunda jadidchilikka bo‘lgan qiziqish, eng avvalo, bu oqim vakillarining xalqni
ma’rifatli qilish va uni dunyoning yuksak taraqqiy etgan xalqlari darajasiga olib chiqish, ilg‘or
jamiyat, tamoyillarga asoslangan davlat qurishni o‘z oldilariga maqsad qilib qo‘yganliklaridadir.
Ularning insonparvarlik va demokratiya tamoyillariga asoslangan faoliyati bugungi avlod uchun
ibrat maktabidir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROʻYXATI:
1. Маҳмудхўжа Бехбуди «Танланган асарлар» Тузатилган ва тўлдирилган 3-нашри
ТОШКЕНТ, «МАЪНАВИЯТ»,2006.
2. Behbudiy M. Tanlangan asarlar (Tanlangan asarlar). – Toshkent: Ma’naviyat, 1999. – S.18-19,
146-150.
3. Ганкевич В. На службе правде и просвещению. Краткий биографический очерк
Исмаила Гаспринского. – Симферополь: Доля, 2000. – С. 238-260.
4. Исмаил Гаспринский и Туркестан. Сборник статей. – Ташкент: Шарк, 2005. – С. 230.
5. "Основы Духовности" Журналы
6.
http://library.tuit.uz/el_ucheb/osnovy_duhovnosti/p6.htm
7. https://greylib.align.ru/979/djadidizm-nacionalnaya-ide
