YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 9-SON (YOʻITJ)
13
FE’L SO‘Z TURKUMIGA OID SINONIMLARNING NUTQ
USLUBLARIDA QO‘LLANISHI
O
ltiboyeva Diyora Nodirbekovna
Navoiy davlat pedagogika institute 3-bosqich talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.13338087
Sinonimiya jahon va o‘zbek tilshunosligida chuqur o‘rganilgan sohalardan biri bo‘lib, semantik
hodisa hisoblanadi. Sinonimlar denotativ ma’nosi o‘xshash yoki bir xil, konnotativ ma’nosi bilan
farqlanuvchi so‘zlardir. Ma’lumki, sinonimlar nutqimizda turli xil maqsadlarda qo‘llaniladi,
ayrim o‘rinlarda, hatto, zarur hisoblanadi.Ulardan quyidagi hollarda keng foydalaniladi:
– fikrni yanada aniqroq va to‘g‘ri ifodalash (qiyos uchun: chet el va xorij)da;
– hissiy-emotsional rang berishda;
– kontekstdagi qo‘shni jumlalarni bir-biriga bog‘lashda sinonimlardan unumli foydalaniladi
.Sinonimik munosabatlar tahlili umumiy mantiqiy o‘xshashlik va farqli masalalarga oid
tushunchalarni yechish bilan chambarchas bog‘liqdir.Quyida sinonim leksemalarning turlari,
xususiyatlarini sanab o‘tamiz.
Sinonimlarning ikki asosiy turi mavjud:
1.
Semantik (ideografik)
– so‘zlarning semantik yaqinligi yoki ma’nolarning o‘zaro
muvofiq kelishi. Ular ham o‘z ichida turlarga (leksik, grammatik, frazeologik, kontekstual,
derivative va hokazo) bo‘linadi.
2.
Stilistik
– sinonimlarning u yoki bu nutqiy uslubga xoslanishi.
Sinonimlarning yuzaga kelish manbalari ham quyidagicha:
1.
Ichki
(ko‘p ma’nolilik, derivatsiya, leksikassimilyatsiya).
2.
Tashqi
– boshqa tillardan so‘z o‘zlashtirish natijasida
Sinonimlikning asosiy mezonlari:
1)
so‘zlar ma’nolarining o‘zaro yaqinligi va bir-biriga mos tushishi;
2)
muayyan kontekstlarda bir-birini almashtira olishi;
3)
bir xil so‘roqqa javob bo‘lishi.
Sinonimlarni turli xususiyatlari bo‘yicha quyidagicha tasniflaymiz:
1)
uslubiy xoslanishiga ko‘ra;
1
https://tsuull.uz/sites/default/files/nauka_lhxiv_part_1_web._kvazisinonimlar.pdf
2
https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/download/26056/26902
RTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi:10-avgust 2024 yil
Ma’qullandi: 16-avgust 2024 yil
Nashr qilindi:18-avgust 2024 yil
Ushbu
maqolada
sinonimiya
hodisasi, uning stilistik xususiyatlari
bo‘yicha turlari o‘rganilib, asosiy mezonlari
keltirilgan. “O‘smoq” leksemasining ellikka
yaqin leksik va kontekstual sinonim
variantlari
aniqlanib,
ularning
nutq
uslublarida
qo‘llanishi
tahlil etilgan.
Tahlillar natijasida sinonimik qatordagi
leksemalar nutq uslublarining qay birida
faol qo‘llanishi ko‘rsatilgan.
KEY WORDS
Sinonimiya, semantik (ideografik),
ichki va tashqi sinonimiya, stilistika,
so‘zlashuv uslubi, ilmiy uslub, badiiy uslub,
publitsistik uslub, rasmiy uslub, ko‘p
ma’nolilik, leksik assimilyatsiya, ekspressiv
semantika.
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 9-SON (YOʻITJ)
14
2)
kelib chiqishiga ko‘ra;
3)
darajalanishiga ko‘ra;
4)
bo‘yoqdor (emotsional)likning mavjudligiga ko‘ra;
5)
ekspressiv semantikaning mavjudligiga ko‘ra;
6)
qator a’zolari o‘rtasida semantic farqlanishning mavjudligi yoki yo‘qligiga ko‘ra va
hokazo
Bugungi kunga kelib sinonimlar lug‘at boyligimizning aksariyatini tashkil qiladi. Ayniqsa, leksik
sinonimiya hodisasi stilistikada muhim o‘rin tutadi. Stilistika (uslubiyat) esa tilshunoslikning
muhim sohalaridan biridir.Tilshunoslikda stilistika til tizimidagi mavjud vositalardan nutqda
to‘g‘ri foydalanishdir.
Quyida esa
“o‘smoq”
umumiy semali leksik va kontekstual sinonimik qatorining u yoki bu
nutqiy uslubga xoslanishiga ko‘ra ya’ni, stilistikasiga ko‘ra jadval asosida farqlaymiz va leksik va
kontekstual sinonim leksemalarning nutqiy faol va nofaolligini kuzatamiz. Ular “o‘smoq”
leksemasi bilan leksik, semantik, sintaktik, kontekstual hamda okkozional munosabatlar bilan
o‘smoq umumiy semali leksemalar uyasini shakllantiradi.
Leksemalar
So‘zlashuv
uslubi
Ilmiy
uslub
Badiiy
uslub
Publitsistik
uslub
Rasmiy
uslub
1
O‘smoq
(neytral)
+
+
+
+
+
2
Ulg‘aymoq
+
-
+
-
-
3
Rivojlanmoq
+
-
-
+
-
4
Katta bo‘lmoq
+
+
+
-
-
5
Yuksalmoq
-
-
-
+
-
6
Taraqqiy etmoq
-
-
-
+
-
7
Oshmoq
+
+
+
-
-
8
Ko‘tarilmoq
+
-
+
-
+
9
Mustahkamlanmoq
-
-
-
+
+
10 Yoyilmoq
+
+
+
+
-
11 Porlamoq
-
-
+
-
-
12 Seroblashmoq
-
-
+
-
-
13 Avjlanmoq
+
-
+
+
-
14 Kuchaymoq
+
+
+
+
-
15 Ortmoq
-
+
-
+
+
16 Kamolotga erishmoq
-
-
+
+
-
17 Takomillashmoq
-
-
-
+
-
18 Yaxshilanmoq
+
-
-
+
-
19 O‘zib ketmoq
-
+
+
+
+
20 Orqada qoldirmoq
+
-
+
+
-
21 Harakatlanmoq
+
+
+
+
+
22 Baland ko‘tarila
bormoq
-
-
+
+
-
23 Yuqori tomon o‘rlamoq
-
-
+
-
-
24 Unmoq
-
+
+
-
-
25 Ilgarilamoq
+
-
-
+
-
26 Jadallashmoq
-
-
-
+
-
27 Ildamlamoq
-
-
+
+
-
28 Tezlashmoq
+
+
+
+
+
3
https://www.researchgate.net/publication/379754263_O'zbek_tilidagi_sinonimlar_tasnifi
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 9-SON (YOʻITJ)
15
29 Oyoqlanmoq
-
-
+
-
-
30 Oldinlamoq
+
+
+
-
-
31 Tili bir qarich
+
-
+
-
-
32 Tomir yoymoq
-
+
+
-
-
33 Qanot yoymoq
+
-
+
-
-
34 Quloch yoymoq
-
-
+
-
-
35 Cho‘zilmoq
+
+
-
-
-
36 Tarqalmoq
+
-
+
+
+
37 Sochilmoq
+
-
+
-
-
38 Kuchli tus olmoq
-
-
+
+
-
39 Keskinlashmoq
+
+
+
+
-
40 Muvaffaqiyat
qozonmoq
-
-
-
+
+
41 Ravnaq topmoq
-
-
-
+
-
42 Gullab-yashnamoq
-
-
+
+
-
43 Yetilmoq
+
+
+
-
-
44 Unumli bo‘lmoq
-
+
-
+
-
45 Namoyon bo‘lmoq
-
+
-
+
+
46 Pishib yetmoq
+
-
+
-
-
47 Erishmoq
+
+
+
+
+
48 Intilmoq
+
-
+
+
-
49 Barqurmoq
-
-
+
-
-
Yuqoridagi jadvaldan shuni ko‘rishimiz mumkinki, “o‘smoq”, “harakatlanmoq”, “tezlashmoq”,
“erishmoq” leksemalari barcha uslublarda qo‘llanadi va jonli muloqotda faolligi bilan ajralib
turadi.“Porlamoq”, “seroblashmoq”, “kamolotga erishmoq”, “baland ko‘tarila bormoq”,
“oyoqlanmoq”, “quloch yoymoq”, “barq urmoq” kabi so‘zlar jonli muloqotda nofaol bo‘lib,
ko‘pincha badiiy adabiyotlarda uchratamiz.
Xulosa qilib aytganda, bir leksemaning denotativ va konnotativ ma’nolari asosida leksik hamda
kontekstual leksemalar shakllanadi. Ular nutqimizning ravon bo‘lishi va so‘zlagan
so‘zlarimizning takrorlanmasligi uchun so‘z boyligimiz ko‘p bo‘lishi va sinonim so‘zlarni
qo‘llashimizga bog‘liq. Yuqorida ta’kidlab o‘tilgan umumnazariy mulohazalardan kelib
chiqib,sinonimlarning har birini o‘z o‘rnida ishlatish ma’qul. Zeroki, sinonimlar shunchaki
hashamdorlik emas, tilimizning chinakam boyligidir.
Foydalanilganadabiyotlarro‘yxati
1.
Sayfullayeva R.R, Mengliyev B.R, Boqiyeva G.H, Qurbonova M.M, Yunusova Z.Q, Abuzalova
M.Q. Hozirgio‘zbekadabiytili: –Toshkent: Fan vatexnologiya, 2009.–B.414
2.
Jumaniyozov R. Sinonimlarta’rifimasalasi, O‘zbektilivaadabiyoti, 1970.1- son,5-bet.
3.
Azim Hojiyev. O‘zbektilisinonimlariningizohlilug‘ati, “O‘qituvchi” nashriyoti,1974.
4.
https://tsuull.uz/sites/default/files/nauka_lhxiv_part_1_web._kvazisinonimlar.pdf
5.
https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/download/26056/26902
6.
https://www.researchgate.net/publication/379754263_O'zbek_tilidagi_sinonimlar
