68
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 10-SON (YOʻITJ)
EKONOMETRIKALIQ MODELLESTIRIWDIŃ TIYKARǴI
BASQISHLARI
Abdiramanov Ruslan Abdiramanovich
Qaraqalpaqstan Respublikası Investiciyalar, sanaat hám sawda ministrligi
bólim baslıǵı
10.5281/zenodo.1388156
4
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 21-sentabr 2024 yil
Ma’qullandi: 23-sentabr 2024 yil
Nashr qilindi: 30-sentabr 2024 yil
Maqalada ekonmetrikalıq model túsinigi hám onıń
túrleri,
ekonmetrikalıq
modellestiriwdiń
tiykarǵı
basqıshlari analizlendi.
KEY WORDS
Ekonometrikalıq
model,
menshikli
statikalıq
model,
menshikli
dinamikalıq
model,
ulıwma
dinamikalıq
model,
matematikalıq model.
Ekonometrikalıq model járdeminde ekonomikalıq kórsetkishlerdi ózgeris nizamlıqların
matematikalıq kórinisinde teńlemeler, teńsizlikler hám teńlemeler sisteması kóriniste
túsindiriw múmkin.
Ekonometrikalıq modellerdiń tómendegi túrlerin bólip kórsetiw múmkin:
1. Menshikli statikalıq model.
Ayırım kárxanalardıń menshikli dinamikalıq modeli keńislikte
ekonomikalıq kórsetkishler málim noqatı waqıtlı háreketin keńislikte usı obyekttiń islep
shıǵarıw faktorları menen baylanıstıradı. Bunday model kópshilik jaǵdaylarda kárxana ishki
analizi, normallastırıw hám basqarıw ushın qollanıladı.
2. Menshikli dinamikalıq model.
Menshikli dinamikalıq model ekonomikalıq kórsetkishleri
menshikli keńislikdegi modeli kárxanalar ekonomikalıq kórsetkishleriniń keńislikgi túrli
jaǵdayın túsintiredi. Ádetde bul model kárxanalar (tsexlar) dárejesi ushın dúziledi hám de
joqarılaw dárejede (ministrlikte) analitik maqsetler ushın paydalanıladı.
3. Ulıwma dinamikalıq model.
Obyektler kompleksi ekonomikalıq kórsetkishler teoriyasınıń
ulıwma dinamikalıq modelleri qálegen ózgeriwshen ekonomikalıq kórsetkishlerge islep
shıǵarıw faktorlarınıń tásirin bahalaydı. Usı modellerden úyrenilip atırǵan obyektler toparın
analiz hám prognoz qılıw hám de qararlar qabıllawda paydalanıladı.
Zamanagóy ekonomika teoriyası da joqarı dárejede tábiyiy, zárúrli element retinde
matematikalıq modeller hám usıllardı óz ishine aladı. Matematikadan ekonomikada
paydalanıw ekonomikalıq ózgeriwshiler hám obyektlerdiń eń zárúrli, áhmiyetli
baylanısıwların ajıratıwǵa hám formal súwretlewge, ekonomika teoriyasınıń qaǵıydaları,
túsinikleri hám juwmaqların anıq hám qısqasha bayanlawǵa múmkinshilik beredi. Bul
usıllardıń tiykarı – korrelyaciyalıq-regressiyalıq analiz. Ekonometrika ayriqsha bolǵan usıllar
sisteması retinde ekonomikalıq ózgeriwshiler hám olar arasındaǵı baylanıslardıń qásiyetlerin
suwretlep óziniń máselelerin anıqlastırıw menen rawajlana basladı.
69
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 10-SON (YOʻITJ)
Ekonomikalıq mashqalanıń qoyılıwı hám onı sapa tárepten analiz qılıw tómendegilerdi óz
ishine aladı.
- modellestiriletuǵın ob'ekttiń eń zárúrli qásiyetleri hám ózgesheliklerin ajıratıp, olardı
ekinshi dárejelilerinen abstrakciyalawdı;
-obyekttiń strukturası hám onıń elementlerin baylanıstırıwshı tiykarǵı baylanıslardı
úyreniwdi;
-obyekttiń jaǵdayı hám rawajlanıwın túsintiriwshi (hesh bolmaǵanda dáslepki) gipotezalardı
qáliplestiriwdı.
Matematikalıq modeldi qurıw.
Bul basqısh ekonomikalıq mashqalanı formallastırıw, onı
tayınlı matematikalıq baylanıslar hám qatnaslar (funkciyalar, teńlemeler, hám t.b. )
kórinisinde ańlatıw basqıshı bolıp tabıladı. Ádetde aldın matematikalıq modeldiń tiykarǵı
apparatı (túri) anıqlanadı, keyin bul qurılmanıń strukturalıq bólimleri (ózgeriwshiler hám
parametrlerdiń anıq dizimi, baylanlar forması) anıqlastırıladı.
Modeldi matematikalıq analiz qılıw.
Bul basqıshtıń maqseti modeldiń ulıwma
ózgesheliklerin anıqlawdan ibarat. Bul jerde izertlewdiń sap matematikalıq usılları qollanıladı.
Modeldiń analitikalıq izertlewinde sheshimniń bar ekenligi, birden-birligi, sheshimge qaysı
ózgeriwshiler (belgisizler) kiriwi múmkinligi, olar arasındaǵı qatnaslar, bul ózgeriwshiler
qaysı sheńberde hám onıń dáslepki shártlerge baylanıslı túrde ózgeriwi, olardıń ózgeriwiniń
baǵdarları hám sol sıyaqlı máseleler aydinlastiriladi. Analitik usıllar menen modeldiń ulıwma
ózgesheliklerin anıqlawdıń ılajısı bolmaytuǵın hám de modeldi ápiwayılastırıw maqsetke
muwapıq bolmaǵan nátiyjelerge alıp keletuǵın jaǵdaylarda izertlewdiń sanlı usıllarına ótiledi.
Dáslepki maǵlıwmatlardı tayarlaw.
Modellestiriw informaciya sistemasına qatań talaplar
qoyadı. Usınıń menen birge informaciya alıwdıń haqıyqıy múmkinshiliklerin ámelde qóllaw
ushın arnalǵan modellerdiń tańlanıwın shegaralap qóyadı. Bunda tekǵana (anıq múddetlerde)
informaciya tayarlawdıń ámeldegi múmkinshiligi, bálki tiyisli informaciya massivlerin
tayarlawdıń sarp etiw-ǵárejetleri de itibarǵa alınadı. Bul sarp etiw ǵárejetler qosımsha
informaciyadan paydalanıw nátiyjesinen asıwı kerek emes.
Sanlı sheshiw.
Bul basqısh máseleni sanlı sheshiw ushın algoritmlerdi islep shıǵıw, EEMlarda
programmalar dúziw hám tikkeley esaplawlar ótkeriwdi óz ishine aladı. Bul basqıshtaǵı
qıyınshılıqlar, birinshi náwbette, ekonomikalıq máselelerdiń úlken kólemi, kútá úlken
informaciya massivlerin qayta islew zárúriyatınan kelip shıǵadı. Sanlı usıllar menen
ótkeriletuǵın izertlew analitiklıq izertlew nátiyjelerin saldamlı tolıqtırıwı múmkin, kóplegen
modeller ushın bolsa ol ámelge asırilatuǵın birden-bir izertlew boladı. Sanlı usıllar menen
sheshiw múmkin bolǵan ekonomikalıq máseleler klassı analitiklıq izertlew múmkin bolǵan
máseleler klassınan keńlew. Cikldıń bul juwmaqlawshı basqıshında modellestiriw
nátiyjeleriniń tuwrılıǵı hám tolıqlıǵı, olardıń ámelde qollanıw dárejesi haqqında mashqala
kóteriledi. Tekseriwdiń matematikalıq usılları modellerdiń nadurıs dúzilisin anıqlawı hám
usınıń menen tuwrı bolıwı múmkin bolǵan modeller klassın taraytiradı.
Juwmaqlap aytqanda ekonometrikalıq modellestiriw model jardeminde alınatuǵın teoriyalıq
juwmaqlar hám sanlı nátiyjelerdiń formal bolmaǵan analizi, olardı ámeldegi bilimler hám
faktlar menen salıstırıw ekonomikalıq másele qoyılıwınıń, qurılǵan matematikalıq modeldiń,
onı informaciya menen hám matematikalıq támiyinlewdiń kemshiliklerin bayqawǵa
múmkinshilik beredi.
70
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 10-SON (YOʻITJ)
Paydalanılǵan ádebiyatlar:
1.
Xodiev В.Yu., Shodiev T.Sh., Berkinov В.В. Ekonometrika: O’quv qo’llanma. -Т.:
IQTISODIYOT, 2018. -178 b.
2.
Валентинов В.А. Эконометрика: Учебник. –М.: ИТК «Дашков и К», 2006. – 289 с.
3.
Кремер Н.Ш. Эконометрика: Учебник. /Под. ред. Н.Ш. Кремера. – М.: ЮНИТИ-
ДАНА, 2008. -250 с.
