4
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD,10-SON (YOʻITJ)
QARAQALPAQSTANNIŃ EKONOMIKALIQ
RAWAJLANIWI (1946-1980)
Saypnazarova Gúlnaz
Berdaq atındaǵı QMU, Tariyx qánigeligi
2-basqısh magistrantı
https://doi.org/
10.5281/zenodo.13756257
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 10-sentabr 2024 yil
Ma’qullandi: 11-sentabr 2024 yil
Nashr qilindi: 13-sentabr 2024 yil
Bul
maqalada
Qaraqalpaqstannıń
ekonomikası
rawajlanıwı
ushın
qanday
reformalar
ámelge
asırılǵanlıǵı hám bul reformalardıń qanday nátiyjeler
bergenligi kórsetip ótiledi.
KEY WORDS
reforma, ekonomika, xalıq xojalıǵı,
sanaat, texnika.
Ullı watandarlıq urıs tamamlanǵannan keyingi bizin elimizdiń baslı wazıypası ekonomikanı
qayta tiklew ham rawajlandırıwdan, xalıq xojalıǵın paraxat jolǵa ótkeriwden ibarat bolǵan.
Urıstan keyin pútkil elimizde, Qaraqalpaqstanda da xalıq xojalıǵın qayta tiklew jumısları keń
en jayıp ketti. Urıstan keyin xalıq xojalıǵın qayta tiklew hám rawajlandırıw haqqında nızam
(1946-1950-jıllar ushın), besinshi ham altınshı bes jıllıq jobaları (1950-jıllar ushın) qabıl
qılındı. 1959-jılı jeti jıllıq joba tastıyıqlandı. Jobalarda respublikanıń rawajlanıwı paxta hám
basqa shiyki zatlardı tayarlaw jumıslarına baylanıstırıldı. Urıstan keyingi jıllarda sanaat
tarawında Qaraqalpaqstanda tazadan Shabbaz paxta zavodın qayta qurıw ham paydalanıwǵa
beriw, Shımbay, Xojeli, Qońırat paxta tazalaw zavodların keńeytiw, Shımbay, Xojeli, Qońırat
may zavodlarınıń qurılısın tamamlaw jáne de Moynaq balıq-gósh kombinatınıń iskerligin
keńeytiriw ham sonday-aq basqada shiyki zat ónimleri tayarlanatuǵın sanaat qurılısların
qurıw belgilendi.
1946-1947-jılları paxta tazalaw sanaatı ushın arnawlı
kurslarda 59 adam hár túrlı
qánigelikler boyınsha oqıtılıp shıǵarıldı, 120 dan aslam adam óndirislik islep shıǵarıwdan
ajıratılmaǵan halda oqıtıldı: tikkeley brigadalarda hám tsexlarda djinshiler, lintershiler,
presslewshiler jáne mashinistler tayarlandı. Tórtkúl paxta tazalaw zavodında 60 tan aslam
adam, Qońırat paxta tazalaw zavodında 50 adam óz qánigeliklerin arttırdı. Sonıń menen
birgelikte basqa respublikalardan qánigeler, jumısshılar hám injener-texnika xızmetkerleri
shaqırıldı. Respublikada burınnan islep kiyatırǵan paxta hám may zavodlarınıń eskirgen
úskeneleri alıp taslanıp, olardıń ornına jańa úskeneler ornatıldı. Nátiyjede olardıń ónimliligi
bir neshe ese arttı hám sapası joqarıladı [1, 271].
Eger Qaraqalpaqstan paxta tazalaw zavodları 1940-jılı 29902 tonna shigitsiz paxta jetistirgen
bolsa, al 1950-jılı 36614 tonna shigitsiz paxta jetistiriwge eristi. Qaraqalpaqstannıń paxta
tazalaw sanaatı burınǵıday ulıwma sanaattıń jetekshi tarawı bolıwın dawam etip keldi. Paxta
tazalaw zavodlarınıń jumısshıları, injener-texnikalıq xızmetkerleri leningradlılardıń shaqırıǵı
boyınsha sotsialistlik jarısqa qosılıp, bes jıllıq reje tapsırmaların tórt jılda orınlap shıǵıw ushın
gúresip, jańa óndirislik tapsırmalardı arttırıp orınlawǵa erisip, úlken tabıslardı qolǵa kirgizdi.
5
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD,10-SON (YOʻITJ)
1949-1950-jıllarda Qaraqalpaqstannıń jıl sayın óndirislik rejelerin arttırıp orınlawǵa erisip
júrgen aldınǵı kárxanaları arasında Xojeli paxta tazalaw zavodı, Qazaqdárya, Porlıtaw balıq
zavodları da boldı. Jergilikli sanaat ministrliginiń karxanalari jıllıq óndirislik rejelerin 110
protsentke orınlap shıqtı. Olardıń arasında óz tapsırmaların gerbish zavodı - 114,4 protsent,
Aqtaw hák zavodı - 163 protsent, ag’ashtan zat islew zavodı - 119,1 protsent etip orınlap
shıqtı. Jergilikli sanaat kárxanalarınıń jumısındaǵı bul tabısı sotsialistlik jarıstıń keń eń
jaydırılıwı, qolda bar rezervlerden sheberlik penen paydalanıw ham basqalar nátiyjesinde
qolǵa kirgizildi. Máselen Nókis úst kiyim-ayaq kiyim kombinatı 1950-jili shiyki zattı únemlew
esabınan 983 hayal qızlar kóylegin hám 211 jup ayaq kiyim tigip tayarlawǵa eristi. Al Xojeli
may shıǵarıw zavodı únemlengen shiyki zat esabınan 34 tonna shigit mayın tayarladı. 1951-
1955-jılları Xojeli gósh kombinatı, Xojeli gerbish zavodı, Beruniy paxta tazalaw zavodı hám
Taqıyatasta ońlaw-mexanikalıq zavodları iske qosıldı. 1951-jılı Taqıyatas energetikalıq
xojalıǵı dúzilip, ol respublikanıń energetikalıq bazasın dúziwge tiykar boldı. [4, 304].
1946-1950-jılları Qaraqalpaqstannıń xalıq xojalıǵın qayta tiklew hám rawajlandırıwdıń bes
jıllıq rejesi haqqındaǵı Nızamda respublikanıń pútkil xalıq xojalıǵın rawajlandırıwdıń eń
áhmiyetli ilajlarınıń biri retinde respublikalıq suw hám avtomobil trantportın qayta tiklew
jáne rawajlandırıw, Nókis qalasınıń rayon orayları menen telefon, telegraf baylanısın jaqsılaw,
jergilikli orınlardaǵı telefon stantsiyalarınıń quwatın kúsheytiw, telefon baylanısın , radio
esittiriw tochkalarınıń tarawın keńeytiw názerde tutıldı. 1950-jılǵa shekem-aq Nókis,
Tashkent hám Moskva aralıǵında telefon baylanısı ornatılǵan edi. Bunnan keyingi jıllarda
basqa qalalar menen telefon baylanısı dúzildi. Nókis qalası qalalar hám basqa aymaqlar
menen telefon arqalı baylanıstı [3, 242].
Urıstan keyingi dáwirde awıl xojalıǵın qayta tiklew hám bunnan bılay da rawajlandırıw
dástúri islep shıǵıldı ham onı ámelge asırıwdıń jolları belgilep alındı. Bul dástúrdiń
Qaraqalpaqstannıń
awıl
xojalıǵına
baylanıslı
konkret
ilajları
1946-1950-jılları
Qaraqalpaqstannıń xalıq xojalıǵın qayta tiklew hám rawajlandırıwdın bes jıllıq rejesi
haqqındaǵı nızamda aytılǵan edi Bul nızamda paxtashılıqtıń urısqa shekemgi darejesin 1947-
jılı qayta tiklew hám 1960-jılı paxta jetistiriwdi 163 mıń tonnaǵa jetkiziw, paxta jetistiriwdi
barǵan sayın kóbeytiw, jerlerdiń meliorativ jaǵdayların jaqsılap barıw hám bos jatqan jerlerdi
ózlestirip barıw, mal sharwashılıǵın jáne awıl xojalıǵınıń basqa tarawların qayta tiklew hám
rawajlandırıw Qaraqalpaqstannıń awıl miynetkeshleriniń tiykarǵı wazıypaları etip belgilendi.
Xojeli rayonı boyınsha 1946-jılı paxtanıń zúráátliligi urıstan burınǵı dárejesinen - gektarınan
9,4 tsentner ornına 14,5 tsentnerge jetkerildi. Usıǵan baylanıslı kolxozlardıń dáramatı ádewir
ósti. Eger 1945-jılı kolxozlardıń paxtashılıqtan alǵan doxodı 41 million manattı quraǵan bolsa,
al 1946-jılı bul 65 million manattan asıp ketti Paxtashılıqtı rawajlandırıwdaǵı joqarı
jetiskenlikleri ushın hám 1946-jılı mámleketke paxta tapsırıw rejelerin arttırıp orınlawǵa
eriskenligi ushın respublika awıl xojalıǵı aldınǵılarınıń úlken bir toparı orden hám medallar
menen sıylıqlandı. Urıstan keyingi jıllarda paxtashılıqtı rawajlandırıwda belgili tabıslar qolǵa
kirgizildi hám bul tabıslar awıl xojalıǵınıń usı áhmiyetli tarawın bunnan bılay da tez pátler
menen rawajlandırıw ushın qolaylı sharayat dúzip berdi. 1968-jıldan baslap Qaraqalpaqstan
Ózbekstannıń paxta rejesin birinshilerden bolıp orınlap, 300 mıń tonna paxta jetistirip,
Ózbekstannıń paxta rejesin orınlawǵa kómeklesti [2, 50].
1947-jılǵı 25-oktyabrdegi „Tut aǵashı nállerin jetistiriw ilajları haqqında“ǵı qararına muwapıq
Qaraqalpaqstanda jeti kolxozda jer maydanı 14 gektardan 16 gektarǵa shekem bolǵan tut
aǵashı nállerin jetistiriwshi pitomnikler qayta tiklendi yamasa jańadan shólkemlestirildi.
Olar mámleketlik pitomnikler menen birge kolxozlardı tut aǵashı nálleri menen tolıq túrde
táminlep turdı. Pilleshilikti bunnan bılay da rawajlandırıw azıqlıq bazanı jaqsılawdı hám
keńeytiwdi talap etti. Qaraqalpaqstan kolxozları 1947-1948-jıllar dawamında jańa jerlerge tut
nállerin egip, jaqsı sortlı tut aǵashlarına iye tutzarlıqlardıń maydanın 1946-jılǵa salıstırǵanda
6
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD,10-SON (YOʻITJ)
2,5 ese keńeytti. Azıq-awqat sanaatında Moynaq balıq konserva kombinatı eń kóp, yaǵnıy 20,1
mln qutı balıq konserva ónimin islep shıǵardı. Moynaq kombinatınıń jıllıq quwatı 17,1 mln edi
[5, 58].
Juwmaqlap aytqanda Qaraqalpaqstan xalıq xojalıǵında alıp barılǵan reformalar hám
jańalıqlar respublika ekonomikasınıń belgili bir dárejede rawajlanıwına alıp keldi.
Ádebiyatlar
1. Kamalov Q. El xizmetinde. Nókis., «Qaraqalpaqstan». 1995.
2. Kamalov Q. Qaraqalpaq xalqınıń tariyxı haqqında jańa derekler. Nókis., «Bilim». 2020.
3. Mambetullaev M., Turebekov M., Yusupov O. Qaraqalpaqstan tariyxı. Nókis.,
«Qaraqalpaqstan» . 2010.
4. Qaraqalpaqstannıń jańa tariyxı: Qaraqalpaqstan XIX ásirdiń ekinshi yarımınan XXI
ásirge shekem. Nókis «Qaraqalpaqstan» 2003.
5. Qoshanov A.B. Qaraqalpaqstan tariyxnaması. (Eń jańa dáwir). Oqıw qollanba — Nókis.,
2016.
