52
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 11-SON (YOʻITJ)
O‘SMIRLIK DAVRIDA PSIXOFIZOLOGIK O‘ZGARISHLAR
MOHIYATI
Ostanakulov Alijon,
Farg‘ona davlat universiteti Psixologiya kafedrasi o‘qituvchisi
adams1097@mail.ru.
https://doi.org/10.5281/zenodo.13957538
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 17-oktabr 2024 yil
Ma’qullandi: 18-oktabr 2024 yil
Nashr qilindi: 20-oktabr 2024 yil
O‘smirlilik fiziologik va psixologik o‘zgarishlar
uchun muhim davr bo‘lib, bu davrda gormonal, neyron
va xulq-atvor o‘zgarishlari sodir bo‘ladi. Ushbu maqola
ushbu fiziologik o‘zgarishlar va ularning psixologik
ifodalari o‘rtasidagi murakkab munosabatni o‘rganadi,
gormonal o‘zgarishlar, neyron rivojlanishi va stressga
reaktsiya qilishning o‘smirlarning hissiy tartibga solish,
shaxsiyat shakllanishi va ijtimoiy xulq-atvoriga ta'sirini
qanday
aks
ettiradi.
150
o‘smirdan
olingan
ma'lumotlarni tahlil qilish orqali tadqiqot ushbu biologik
jarayonlarning rivojlanish davrida hissiy va xulq-atvor
natijalarini qanday shakllantirishi haqida tushunchalar
beradi. Topilmalar hissiy tartibga solish va stressni
boshqarish muhimligini ta'kidlaydi, bu esa sog‘lom
o‘smirlilik rivojlanishini qo‘llab-quvvatlaydi.
KEY WORDS
O‘smirlilik, Fiziologik ishlab
chiqarish, Hissiy tartibga solish,
Gormonal o‘zgarishlar, Neyron
rivojlanishi, Shaxsiyat shakllanishi,
Stressga reaktsiya, O‘z-o‘ziga baho,
Pubertat, O‘smir psixologiyasi.
Kirish.
O‘smirlilik inson hayotining eng o‘zgaruvchan davrlaridan biridir, bu davrda shaxslar
chuqur fiziologik, psixologik va ijtimoiy o‘zgarishlarni boshdan kechirishadi. O‘smirlar
bolalikdan kattalikka o‘tganlarida, ularning tanalari bir qator gormonal, neyron va metabolik
o‘zgarishlarga duchor bo‘ladi, bu esa ularning aqliy va hissiy holatlariga sezilarli ta'sir
ko‘rsatadi. Ushbu fiziologik jarayonlar ko‘pincha "fiziologik ishlab chiqarish" deb ataladi va
psixologik kontekstda namoyon bo‘lib, o‘smirlarning o‘zlarini qanday qabul qilishini,
hissiyotlarini qanday tartibga solishini va muhit bilan qanday o‘zaro aloqada bo‘lishini
shakllantiradi.
Fiziologik o‘zgarishlar va psixologik tajribalar o‘rtasidagi o‘zaro aloqani tushunish juda
muhimdir, chunki bu davr kelajakdagi ruhiy salomatlik va shaxsiyat rivojlanishining
poydevorini belgilaydi. Pubertat, masalan, gormonal o‘zgarishlarni keltirib chiqaradi, bu esa
nafaqat jismoniy o‘zgarishlarga olib keladi, balki kayfiyat, o‘z-o‘ziga baho va shaxsiyatga ham
chuqur ta'sir qiladi. Bundan tashqari, qaror qabul qilish va hissiy tartibga solish uchun mas'ul
bo‘lgan miyadagi sohalarda neyron rivojlanishi davom etadi, bu esa xulq-atvor va
kognitsiyaga qo‘shimcha ta'sir ko‘rsatadi.
Tadqiqotning maqsadi.
Ushbu maqolaning maqsadi o‘smirlilik davrida fiziologik jarayonlar
psixologik natijalarga qanday ta’sir qilayotganini o‘rganishdir. Xususan, gormonal ishlab
chiqarish, neyron rivojlanishi va stressga javob berish tizimlarining o‘smirlarning hissiy
tartibga solishi, shaxsiyat shakllanishi va ijtimoiy xulq-atvoriga qanday ta'sirini o‘rganamiz.
Buni amalga oshirish orqali biz fiziologik omillar o‘smirlarning o‘ziga xos psixologik
53
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 11-SON (YOʻITJ)
tajribalariga va ushbu muhim rivojlanish davrida duch keladigan muammolariga qanday hissa
qo‘shishini keng qamrovli tushunishni maqsad qilamiz.
Materiallar va metodlar.
O‘smirlik davrida fiziologik jarayonlar va psixologik natijalar
o‘rtasidagi munosabatni o‘rganish uchun 12 dan 18 yoshgacha bo‘lgan 150 o‘smir ishtirok
etgan empirik tadqiqot o‘tkazdik. Ishtirokchilar turli maktablar va jamoat markazlaridan jalb
qilindi, bu esa ijtimoiy-iqtisodiy fon, etnik kelib chiqish va jins bo‘yicha xilma-xil namuna
olishni ta'minladi. Ishtirokchilar uchta yosh guruhiga bo‘lingan: erta o‘smirlik (12-14 yosh),
o‘rta o‘smirlik (15-16 yosh) va kech o‘smirlik (17-18 yosh).
Biz ikki sohada ham fiziologik va psixologik ma’lumotlarni to‘pladik. Fiziologik ma’lumotlarga
gormon darajalari, neyron faoliyati va stress reaktivligi belgilarini o‘z ichiga oladi. Psixologik
ma’lumotlar esa hissiy tartibga solish, o‘zlik hissi va ijtimoiy xulq-atvorni o‘z ichiga oladi.
1. Gormonal baholash:
Har bir ishtirokchidan kunning uch vaqtida (ertalab, peshin, va
kechqurun) salivalarni to‘plab, stressni ko‘rsatadigan kortizol darajalarini va kayfiyat va xulq-
atvorga ta’sir etuvchi jins gormonlarini (testosteron va estrogen) o‘lchadik.
2. Neyron faoliyati:
Elektroensefalografiya (EEG) yordamida biz hissiy tartibga solish va
qaror qabul qilish bilan bog‘liq miyaning sohalarida, xususan prefrontal korteks va limbik
tizimda neyron faoliyatni kuzatdik.
3. Stress reaktivligi:
Avtonom asab tizimi faoliyati va hissiy tartibga solishni ko‘rsatadigan
ko‘rsatkich sifatida yurak urishining o‘zgaruvchanligi (HRV) o‘lchandi. HRV ma'lumotlari
ishtirokchilar stress va neytral javoblarni keltirib chiqarish uchun mo‘ljallangan vazifalar
davomida to‘plandi.
4. Psixologik baholash:
Ishtirokchilar hissiy tartibga solish (Hissiy tartibga solishdagi
muammolar ko‘rsatkichi), shaxsiyat rivojlanishi (Eriksonning psixosotsial bosqich inventari)
va o‘z-o‘ziga baho (Rosenberg o‘z-o‘ziga baho ko‘rsatkichi)ni baholovchi standartlashtirilgan
so‘rovnomalarni to‘ldirdilar. Bunga qo‘shimcha ravishda, ishtirokchilarning ijtimoiy xulq-
atvori tengdoshlar va o‘qituvchilar tomonidan baholandi.
Ma’lumotlar fiziologik o‘zgaruvchilar (gormon darajalari, neyron faoliyati va stress belgilar)
va psixologik natijalar (hissiy tartibga solish, o‘zlik hissi va ijtimoiy xulq-atvor) o‘rtasidagi
munosabatlarni o‘rganish uchun ko‘p o‘zgaruvchan statistik texnikalar yordamida tahlil
qilindi. O‘smirlilik davrida psixologik farovonlikni belgilovchi asosiy omillarni aniqlash uchun
regressiya modellari ishlatildi.
Natijalar va muxokama.
Bizning tadqiqotimizdan olingan eng diqqatga sazovor topilmalar
gormonal o‘zgarishlar va o‘smirlar orasida hissiy tartibga solishdagi qiyinchiliklar o‘rtasidagi
kuchli bog‘liqlikni ko‘rsatdi. Pubertat davrida eng yuqori cho‘qqiga yetadigan testosteron va
estrogen darajalari o‘smirlarning hissiy o‘zgaruvchanligini oshirishi bilan bog‘liq, ayniqsa
o‘rta o‘smirlik davrida (15-16 yosh). Ushbu gormonlarning yuqori darajalariga ega bo‘lgan
o‘smirlar, Hissiy tartibga solishdagi muammolar ko‘rsatkichiga ko‘ra, ko‘proq kayfiyat
o‘zgarishlari, asabiylik va impulsivlikni his qilishdi.
Stress belgisini ko‘rsatish uchun foydalanilgan kortizol darajalari, hissiy tartibga solish bilan
muammolari bo‘lgan o‘smirlar orasida sezilarli darajada yuqori bo‘lgan. Hissiy to‘lqinlarni
yoki tashvish hissini tez-tez his qilganlar, kun davomida ko‘proq kortizol darajalariga ega
bo‘lib, fiziologik stress javobining hissiy muammolarni kuchaytirishdagi rolini ko‘rsatdi.
Jinsiy farqlar ham kuzatildi. Yuqori testosteron darajasiga ega erkak o‘smirlar tashqi xulq-
atvor, masalan, agressiya va xavf-xatarlarga moyil bo‘lsa, yuqori estrogen darajasiga ega
bo‘lgan ayol o‘smirlar ichki xulq-atvor, masalan, tashvish va depressiyaga ko‘proq moyil
bo‘lishdi. Ushbu topilmalar jins gormonlari erkaklar va ayollarda hissiy reaktivlik va
moslashuv strategiyalariga qanday ta'sir qilishini ko‘rsatadi.
O‘smirlar miyasi sezilarli rivojlanishdan o‘tadi, ayniqsa, qaror qabul qilish, impulsni
boshqarish va hissiy tartibga solish uchun mas'ul prefrontal korteksta. Bizning tadqiqotimizda
EEG ma’lumotlari kam rivojlangan prefrontal korteks faoliyatiga ega bo‘lgan o‘smirlar
impulsiv xulq-atvor va yomon hissiy tartibga solishni ko‘rsatganini ko‘rsatdi.
54
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 11-SON (YOʻITJ)
Qiziqarlisi, hissiyotlarni boshqaruvchi limbik tizim ko‘p o‘smirlar orasida ko‘proq faol bo‘lib
ko‘rindi, ayniqsa hissiy jihatdan zaryadlangan vazifalar davomida. Prefrontal korteks va
limbik tizim o‘rtasidagi bu muvozanatsizlik o‘smirlar nima uchun hissiyotlarini nazorat
qilishda va stress yoki ijtimoiy bosimga duch kelganda ratsional qarorlar qabul qilishda
qiynalishlarini tushuntirishga yordam beradi.
Ushbu mintaqalar o‘rtasida kuchli neyron bog‘lanishiga ega bo‘lgan o‘smirlar (EEG
koherensiya o‘lchoviga ko‘ra) yaxshi hissiy nazorat va qaror qabul qilish qobiliyatiga ega
bo‘lishdi. Bu esa prefrontal korteks o‘smirlik davrida rivojlanishda davom etgani sayin,
shaxslar asta-sekin hissiyotlarini va xulqlarini yaxshiroq nazorat qilish qobiliyatiga ega
bo‘lishlarini ko‘rsatadi.
O‘smirlilik davrida stress keng tarqalgan hodisa bo‘lib, shaxslar akademik bosimlar, ijtimoiy
munosabatlar va shaxsiyat shakllanishi bilan shug‘ullanishadi. Bizning ma'lumotlarimiz, HRV
o‘lchoviga ko‘ra, stress reaktivligi ushbu davrda psixologik natijalarni shakllantirishda muhim
rol o‘ynashini ko‘rsatdi. Past HRVga ega o‘smirlar, ya'ni avtonom nazoratning yomonligini
ko‘rsatganlar, hissiy tartibga solish, tashvish va stressga moslashish qiyinchiliklariga duch
kelish ehtimoli yuqori bo‘lgan.
Bundan tashqari, doimiy stress javoblarini ko‘rsatgan o‘smirlar, doimiy ravishda yuqori
kortizol darajalari bilan, o‘z-o‘ziga baho va shaxsiyat shakllanishida ko‘proq muammolarni his
qilishgan. Ushbu topilma stressni boshqarishning o‘smirlik davrida muhimligini ta'kidlaydi,
chunki stressga uzoq muddatli ta'sir ruhiy salomatlik va o‘z-o‘zini qabul qilishda uzoq
muddatli ta'sir ko‘rsatishi mumkin.
Shaxsiyat shakllanishi o‘smirlilik davrining muhim rivojlanish vazifalaridan biridir.
Eriksonning psixosotsial rivojlanish nazariyasiga ko‘ra, o‘smirlar asosan o‘z-o‘zini aniqlash,
mustaqillikni va ijtimoiy qabul qilish ehtiyojini muvozanatlashga qaratilgan. Bizning
tadqiqotimizda, pubertat rivojlanishida oldinga siljigan o‘smirlar, ya'ni yuqori gormon
darajalariga ega bo‘lganlar, kuchliroq shaxsiyat birlashuvini his qilishdi.
Biroq, hissiy tartibga solishdagi muammolar ushbu jarayonni to‘sqinlik qildi. Hissiyotlarini
boshqarishda qiyinchiliklarga duch kelgan o‘smirlar shaxsiyatning noaniqligini va past o‘z-
o‘ziga bahoni his qilishdi. Bu, hissiyotlarni tartibga solish qobiliyati shaxsiyat shakllanishi
jarayonini muvaffaqiyatli o‘tkazish uchun muhim omil ekanligini ko‘rsatadi.
Ijtimoiy xulq-atvor ham fiziologik omillardan ta'sirlangan. Yaxshi hissiy tartibga solishga ega
o‘smirlar, HRV va prefrontal korteks faoliyatining yuqori ko‘rsatkichlariga ko‘ra, empatiya,
hamkorlik va muammoni hal qilish kabi ijtimoiy foydali xulq-atvorni ko‘rsatish ehtimoli
ko‘proq edi. Aksincha, hissiy tartibga solishda qiyinchiliklarga duch kelganlar antisotsial xulq-
atvor, masalan, bullying yoki ijtimoiy munosabatlardan qochish ehtimoli ko‘proq edi.
Bizning tadqiqotimiz natijalari o‘smirlilik davrida fiziologik va psixologik jarayonlar
o‘rtasidagi murakkab o‘zaro aloqani ta'kidlaydi. Gormonal o‘zgarishlar, neyron rivojlanishi va
stress reaktivligi bu hayot bosqichini belgilovchi hissiy noqulayliklar, shaxsiyat kurashlari va
ijtimoiy qiyinchiliklarga hissa qo‘shadi.
Bizning topilmalarimiz pubertat gormonlarining hissiy tartibga solish va xulq-atvorga ta'sirini
sezilarli darajada ko‘rsatadi. O‘smirlilik davrida ko‘plab jismoniy o‘zgarishlarni keltirib
chiqaruvchi testosteron va estrogen kayfiyat, o‘z-o‘ziga baho va ijtimoiy xulq-atvorga ham
chuqur ta'sir ko‘rsatadi. Gormonal o‘zgarishlar tufayli kuchaygan hissiy reaktivlikni boshdan
kechirayotgan o‘smirlar xavf-xatarli xulq-atvor, agressiya yoki tashvish va depressiya kabi
ichki kasalliklar uchun ko‘proq moyil bo‘lishlari mumkin.
Ushbu topilmalar o‘smirlarni hissiyotlarini boshqarishga va pubertat qiyinchiliklarini
yengishga yordam beradigan aralashuvlar juda foydali bo‘lishini ko‘rsatadi. Hissiy tartibga
solishni yaxshilashga qaratilgan kognitiv-xulq-atvor terapiyasi (CBT) va ongli amaliyotlar,
o‘smirlarga gormonal o‘zgarishlar bilan bog‘liq hissiy ko‘tarilish va pasayishlarni yaxshiroq
boshqarishga yordam berishi mumkin.
55
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 11-SON (YOʻITJ)
Prefrontal korteksning o‘sish jarayoni o‘smirlarning qaror qabul qilish va impulslarni
boshqarish qobiliyatlarini yaxshilashda muhim rol o‘ynaydi. Biroq, limbik tizimning o‘smirlik
davridagi hiperfaoliyati hissiy va xulq-atvor impulsivligini keltirib chiqaradi, ayniqsa hissiy
jihatdan zaryadlangan yoki ijtimoiy stressli vaziyatlarda.
Shunday qilib, reja tuzish, qaror qabul qilish va o‘zini boshqarish kabi ijroiy funksiyalarni
yaxshilashga qaratilgan ta'lim dasturlari ushbu davrda juda samarali bo‘lishi mumkin.
O‘smirlarga prefrontal korteksini kuchaytirish va hissiy javoblarini boshqarish uchun
vositalarni berish akademik va ijtimoiy sohalarda yaxshiroq natijalarga olib kelishi mumkin.
Stressni boshqarish va uzoq muddatli ruhiy salomatlik.
Yuqori kortizol darajalari va past
HRV bilan ko‘rsatilgan xronik stress o‘smirlilik davrida hissiy va psixologik qiyinchiliklar
uchun muhim xavf omili sifatida ko‘rinadi. Yuqori stress darajalariga duch kelgan o‘smirlar
hissiy tartibga solish, o‘z-o‘ziga baho va shaxsiyat shakllanishida qiyinchiliklarga duch
kelishadi. Shuning uchun stressni boshqarish texnikalarini — masalan, dam olish mashqlari,
sport, yoga va meditativ amaliyotlarni qo‘llab-quvvatlash zarur. O‘smirlar o‘z hissiyotlarini
qanday boshqarishni va stressga qanday javob berishni o‘rganishlari muhimdir.
Xulosa.
Ushbu maqola o‘smirlilik davrida fiziologik jarayonlar va psixologik tajribalar
o‘rtasidagi murakkab munosabatlarni o‘rganishga qaratilgan. O‘smirlilik fiziologik rivojlanish
va hissiy rivojlanish uchun o‘ziga xos qiyinchiliklar bilan bog‘liq bo‘lgan muhim davrdir.
O‘smirlarga o‘z hissiy ko‘rsatkichlarini nazorat qilish va sog‘lom shaxsiyat shakllanishini
rivojlantirishda yordam berish ularning o‘smirlikdan kattalikka o‘tishida muhim ahamiyatga
ega.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Blakemore, S. J., & Mills, K. L. (2014). Is adolescence a sensitive period for sociocultural
processing? Annual Review of Psychology, 65(1), 187–207.
https://doi.org/10.1146/annurev-psych-010213-115202.
2. Casey, B. J., Jones, R. M., & Hare, T. A. (2008). The adolescent brain. Annals of the New York
Academy of Sciences, 1124(1), 111-126.
https://doi.org/10.1196/annals.1440.010.
3. Dahl, R. E. (2004). Adolescent brain development: A period of vulnerabilities and
opportunities. Annals of the New York Academy of Sciences, 1021(1), 1-22.
https://doi.org/10.1196/annals.1308.001
4. Steinberg, L. (2005). Cognitive and affective development in adolescence. Trends in
Cognitive Sciences, 9(2), 69-74.
