29
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 11-SON (YOʻITJ)
MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALARNI GIMNASTIKA
MASHQLARI ORQALI HARAKAT KO‘NIKMALARINI
SHAKLLANTIRISH
Xidirova Rozaxon O‘ktamjon qizi
https://doi.org/10.5281/zenodo.13925405
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 10-oktabr 2024 yil
Ma’qullandi: 11-oktabr 2024 yil
Nashr qilindi: 13-oktabr 2024 yil
Mamlakatimizda jismoniy tarbiya va sportni
ommalashtirish
ijtimoiy
siyosatning
muhim
yo’nalishlaridan biri etib belgilangan. Chunki sport aholi
salomatligini mustahkamlash, yosh avlodni sog‘lom va
barkamol etib tarbiyalash orqali jamiyatda sog‘lom
turmush tarzini qaror toptiradi. Turli kasalliklar, yoshlar
o’rtasida zararli odatlarning oldini oladi. Sport yuksak
madaniyat, vatanparvarlik tuyg‘ularini shakllantirishda
ham muhim o’rin tutadi. Bu sohada erishilgan yutuqlar
mamlakatni dunyoga tanitadi, barcha yurtdoshlarga
g‘urur-iftixor bag‘ishlaydi.
KEY WORDS
KIRISH
Mamlakatimizda jismoniy tarbiya va sportni ommalashtirish ijtimoiy siyosatning
muhim yo’nalishlaridan biri etib belgilangan. Chunki sport aholi salomatligini mustahkamlash,
yosh avlodni sog‘lom va barkamol etib tarbiyalash orqali jamiyatda sog‘lom turmush tarzini
qaror toptiradi. Turli kasalliklar, yoshlar o’rtasida zararli odatlarning oldini oladi. Sport
yuksak madaniyat, vatanparvarlik tuyg‘ularini shakllantirishda ham muhim o’rin tutadi. Bu
sohada erishilgan yutuqlar mamlakatni dunyoga tanitadi, barcha yurtdoshlarga g‘urur-iftixor
bag‘ishlaydi.
Jismoniy harakat inson uchun, ayniqsa, bolalik va oʻsmirlik bosqichlarida hayotiy zarur
koʻnikma va malakalarni shakllantirish davri hisoblanadi. Jismoniy harakatlarsiz bolalarning
ijodiy faolligiga va jismoniy qobiliyatlarini yetarli darajada rivojlanmasligiga olib keladi.
Harakatni cheklash yoki uni buzish hayotning har bir bosqichida oʻzining salbiy ta’sirini
koʻrsatadi. Maktabgacha yoshdagi bolalarnining jismoniy rivojlanish va jismoniy
tayyorgarligini aniqlashda ko’plab olimlar oʻzlarining ilmiy-tadqiqotlarida ushbu masalada
izlanishlar olib borganlar. Lekin, hozirgi zamon nazariyasi va amaliyotining jadal su’ratlarda
rivojlanishi hamda ta’limga qoʻyilayotgan talablarning oshib borishi natajasida maktabgacha
yoshdagi
bolalarning
jismoniy
tayyorgarligini
rivojlantirish
uchun
zamonaviy
metodikalardan foydalanishni talab qiladi.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYASI
Maktabgacha yoshdagi bolalalarning jismoniy rivojlanish, jismoniy tayyorgarligini
rivojlantirishda, hayotiy harakat ko’nikmalarini shakllantirishda gimnastika mashqlari
muhim rol o’ynaydi.Gimnastika mashqlari bolaning ilk qadam qo’ygan kunlaridan boshlab
asosiy jismoniy mashqlar sifatida qo’llaniladi. Shuning uchun gimnastika mashqlari orqali
ularning harakat ko’nikmalarini shakllantirishning yangicha vosita va usullarini izlab topish
dolzarb masalalardan biri hisoblanadi. Maktabgacha yoshdagi bolalarda hayot uchun zarur
30
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 11-SON (YOʻITJ)
boʻlgan dastlabki asosiy harakat koʻnikma va malakalarini shakllantirish hamda rivojlantirish
masalalari boʻyicha T.S.Usmanxodjaev, A.N.Livitskiy, R.S.Salomov, K.M.Maxkamjonov;
maktabgacha yoshdagi bolalarni sogʻlomlashtirish va jismoniy mashqlarni bajarishga
moslashish nazariyasi boʻyicha F.X.Xodjaev, G.Q.Jalolova, F.A. Raimbekova olimlar va
mutaxassislar tomonidan olib borilgan ilmiy izlanishlarida maktabgacha ta’lim
muassasalarining katta guruh bolalarining jismoniy tayyorgarligini rivojlantirish yoʻllarini
ishlab chiqish bugungi kunda jismoniy tarbiya nazariyasi va amaliyotining dolzarb
muammolaridan biri boʻlib qolmoqda.
TADQIQOT MAQSADI.
Maktabgacha yoshdagi bolalarni gimnastika mashqlari orqali
harakat ko’nikmalarini shakllantirishga doir mashqlar kompleksini ishlab chiqish va
pedagogik tajribada asoslash.
TADQIQOT ISHINING VAZIFALARI:
1.Maktabgacha yoshdagi bolalarning harakat ko’nikmalarini shakllantirishga doir ilmiy-
uslubiy adabiyotlarni o’rganish va tahlil qilish;
2. Maktabgacha yoshdagi bolalarning jismoniy rivojlanish, jismoniy tayyorgarligini
rivojlanganlik darajasini aniqlash;
3.Gimnastika mashqlaridan foydalangan holda maktabgacha yoshdagi bolalarning
harakat ko’nikmalarini shakllantirishga,
jismoniy
tayyorgarlik darajasini oshirishga
qaratilgan mashqlar kompleksini ishlab chiqish va pedagogik tajribada asoslash.
TADQIQOT NATIJALARI VA UNING MUHOKAMASI
Gimnastika bolaning turli faoliyatlar uchun sog`lomlashishi va jismoniy tayyorgarligini,
jismoniy kamolotni shakllantirishni tizimli ravishda o`z ichiga oladi.Gimnastika hayotiy
harakat qobiliyatlarini tarbiyalashga yordam beradi, shuningdek, harakatlarga go`zallik,
joziba va aniqlik baxsh etadi. Qobiliyat, tezlik, kuch, egiluvchanlik, chidamlilik kabi rivojlanish
va psixofiziologik fazilatlarni ta`minlaydi; Iroda, xarakter, intizom, xotirani, fikrlashni
rivojlantiradi. Gimnastika - har tomonlama jismoniy rivojlanish va bolani sog`lomlashtirish
muammolarini hal etishga qaratilgan maxsus tanlangan jismoniy mashqlar tizimi va ilmiy
ishlab chiqilgan uslubiy ko`rsatmalar tizimidir.Bolalikdan boshlab gimnastika mashg`ulotlari,
maktabgacha yoshdagi barcha yosh guruhlarida qo`llaniladi. O`z-o`zidan bu jismoniy
ta`limning eng muhim usuli hisoblanadi.
Tadqiqot davomida ertalabgi gimnastika mashqlari;j jismoniy tarbiya daqiqalari; ritmik
gimnastika mashqlar, yosh toifasi bo‘yicha mashqlar va o‘yinlar kompleksi tanlab olinib,
amaliyotga tadbiq etildi.
Maktabgacha yoshdagi bolalarning harakat ko‘nikmalarini shakllantirish uhun
quyidagi mashqlar kompleksidan ham foydalanildi
:
1-mashq
. Koptokni bitta va ikkala qo’l bilan otish va ilib olish (ko’krakdan, bosh
ustidan). 4-8 marta takrorlanadi.
2-mashq
. Dastlabki holat-turish, qo’llar tushirilgan. Qo’llar yon tomonlarga keriladi
(nafas olinadi), ko’krak oldida chalkashtiriladi va “u-x-x-x” deyiladi (nafas chiqariladi). 2-4
marta takrorlanadi.
3-mashq
. Dastlabki holat-turish, oyoqlar kerilgan holatda turiladi. Qo’llar oldindan
ko’tariladi, Qo’lda halqani ushlab turib, bosh ustida yotqizilgan holatda ko’tariladi. Qo’llarni
bukib, halqani orqadan pastga, vertical tarzda o’girib tushiriladi. 4-8 marta takrorlanadi.
4-mashq
. Burilish. Dastlabki holat-tik turish.Oyoqlar kerilgan, qo’llar yelkalarga
bukilgan, orqadagi halqa ikkala qo’l bilan ushlab turiladi. O’ng va chap tomonga burilish. 4-8
marta takrorlanadi.
5-mashq
. Qopchalarni gorizontal nishonga (diametric bir metr) irg’itish. Bolaning ko’zi
balandligida osilgan halqadan 1-1,5 metr masofada turib, qopcha halqa ichiga otiladi. 4-6
31
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 11-SON (YOʻITJ)
marta takrorlanadi (bola oyoq va qo’lning qanday turishi,qanday harakat qilishi kerakligi
ko’rsatiladi).
6-mashq.
“Predmetni top” degan hotirjam o’yin. Rahbarnibg taklifiga muvofiq bola
(bolalar) devorga o’girilib turadi, rahbar esa kichikroq buyumni (o’yinchoq, qalam ) derazaga,
tokchaga yoki polga qo’yadi. Signal berilishi bilan bolalar xona ichida buriladi, buyumni
qidirib topishga harakat qiladi. Uni birinchi bo’lib ko’rgan bola bir chekkaga ohista chiqadi
yoki stulga o’tiradi.
Tadqiqotni tashkil etish maktabgacha yoshdagi bolalar jismoniy tayyorgarlik darajasini
belgilovchi nazorat mashqlaridan - 10m.masofaga yugurish; 3x5 m masofaga moksimon
yugurish; o`tirgan joyidan tananing egiluvchanlik burchagi aniqlash; gavdani orqa tomonda
yotgan joydan ko`tarish
mashqlari orqali tajriba va nazorat guruhi sinaluvchilarining
jismoniy tayyorgarligi aniqlandi.
1-jadval
Tadqiqot davomida tajriba va nazorat guruhi sinaluvchilarining jismoniy
tayyorgarlik ko
‘
rsatkichlarining qiyosiy tahlili
T/r
Testlar
Tajriba guruhi
Nazorat guruhi
T/o
T/K
FARQ
%
T/o
T/K
FARQ
%
1.
10m.masofaga
yugurish
(sekund
3,65
3,37
0,28
8,3
3,67
3,39
0,28
8,2
2.
3x5 m masofaga
moksimon
yugurish(sekund)
7,64
7,31
0,33
4,5
7,46
7,40
0,06
0,81
3.
O‘tirgan joyidan
tananing egiluvchanlik
burchagi aniqlash(sm)
19,6
23,5
3,9
16,5
19,4
21,7
2,3
10,5
4.
Gavdani orqa tomonda
yotgan joydan
ko‘tarish
(sm)
19,2
23,4
4,2
17,9
19,8
20,2
0,4
1,9
Tadqiqot oxiriga kelib tajriba guruhi sinaluvchilarning 10m.masofaga yugurish 8,3 %,
3x5 m masofaga moksimon yugurish 4,5 %, o‘tirgan joyidan tananing egiluvchanlik burchagi
aniqlash 16,5 %, gavdani orqa tomonda yotgan joydan ko‘tarish 17,9 %, nazorat guruhi
sinaluvchilarning 10m.masofaga yugurish 8,2 %, 3x5 m masofaga moksimon yugurish 0,81 %,
o‘tirgan joyidan tananing egiluvchanlik burchagi aniqlash 10,5 %, gavdani orqa tomonda
yotgan joydan ko‘tarish 1,9 % ga oshganligi kuzatildi.
XULOSA
Mavzu bo‘yicha qayd etilgan adabiyotlar tahlilidan shu narsa aniq bo‘ldiki, maktabgacha
yoshdagi bolalarning harakat ko‘nikmalarini shakllantirishda gimnastika mashqlari orqali
mashg‘ulot vosita va yuklamalar hajmini rejalashtirish yuzasidan ilmiy-amaliy tavsiyalar
yetarli darajada emas.Maktabgacha yoshdagi bolalarning morfo-fiziologik holatini ko’pincha
e’tiborga olmay, me’yorlanmagan hajmdagi jismoniy va tehnik tayyorgarlik vositalaridan
noto‘g‘ri foydalanish natijasida endi shug‘illanishni boshlagan qizlarning organizmida
zo‘riqish va ayrim patalogik holatlarga olib kelayotganini va sportga bo‘lgan qiziqishning
yo‘qolishiga sabab bo‘layotganligi aniqlandi.
32
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 11-SON (YOʻITJ)
Shunday qilib maktabgacha yoshdagi bolalarning mashg‘ulotlar jarayonida
qo‘llaniladigan yuklamalarni ularning organizm va jismoniy rivojlanish holatidan kelib chiqib
muntazam ravishda asta-sekinlik bilan belgilangan me’yorda olib borish, ularning sport
natijalarining o‘sishiga va keying tayyorgarlik bosqichiga hech qanday kamchiliklarsiz o’rin
bo‘shatishiga, sport turning tehnik-taktik ko‘rsatchilarining samarali egallash darajasini
shakllanishiga olib keladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YHATI
1.AbdullayevA, Xonkeldiyev Sh. Jismoniy tarbiya nazariyasi va uslubiyati. –T. O’ZDJTI.
2005.y.231b.
2. Eshtayev A.K. Gimnastika darsi. O`quv qo`llanma. 2004.O`zDJTI
3.B.T. Haydarov, G.X. Ibroimova, J.J. Kazimov Maktabgacha ta`lim tashkilotlarida
jismoniy tarbiya nazariyasi 2020 SamDu nashri
4..B.T. Haydarov. Eshtayev. G.X. Ibroimova «Maktabgacha ta`lim tashkilotlarida
gimnastika mashg`ulotlarini tashkil etish shakllari.
5. Gоnchаrоvа О.V. Yosh sportchilаrning jismoniy qоbiliyatlаrini rivоjlаntirish. T.,
O’zDJTI, 2005.- 171 b..
