120
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 10-SON (YOʻITJ)
NODAVLAT TA'LIM MUASSASALARINING HUQUQIY
ASOSLARI: QONUNCHILIK VA ME'YORIY HUJJATLARNING
TAHLILI
Nigmatova Sadoqatxon G'ulomahmadovna
https://doi.org/10.5281/zenodo.13896848
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 21-sentabr 2024 yil
Ma’qullandi: 23-sentabr 2024 yil
Nashr qilindi: 30-sentabr 2024 yil
Ushbu maqolada O'zbekistonda nodavlat ta'lim
muassasalarining huquqiy asoslari, ularning faoliyatini
tartibga soluvchi asosiy qonunchilik va me'yoriy
hujjatlar tahlil qilingan. Tadqiqot davomida mavjud
huquqiy baza o'rganilgan, uning kuchli va zaif tomonlari
aniqlangan hamda takomillashtirish yo'nalishlari taklif
etilgan. Natijalar nodavlat ta'lim tizimining huquqiy
asoslarini yanada mustahkamlash zarurligini ko'rsatadi.
KEY WORDS
nodavlat ta'lim muassasalari,
huquqiy
asoslar,
qonunchilik,
me'yoriy hujjatlar, ta'lim tizimi
KIRISH
O'zbekistonda nodavlat ta'lim tizimi mustaqillik yillarida shakllana boshladi va bugungi
kunda mamlakatning umumiy ta'lim tizimida muhim o'rin egallaydi. Nodavlat ta'lim
muassasalari (NTM) davlat ta'lim muassasalari bilan bir qatorda ta'lim xizmatlarini ko'rsatib,
aholining ta'limga bo'lgan ehtiyojini qondirishga hissa qo'shmoqda. Biroq ushbu sohaning
rivojlanishi uchun mustahkam huquqiy asoslar talab etiladi.
Ushbu tadqiqotning maqsadi O'zbekistonda nodavlat ta'lim muassasalarining huquqiy
asoslarini tahlil qilish, mavjud qonunchilik va me'yoriy hujjatlarni o'rganish hamda ularni
takomillashtirish bo'yicha takliflar ishlab chiqishdan iborat. Tadqiqot natijalarining amaliy
ahamiyati shundaki, ular nodavlat ta'lim tizimini yanada rivojlantirish uchun huquqiy bazani
mustahkamlashga xizmat qilishi mumkin.
USULLAR VA ADABIYOTLAR TAHLILI
Tadqiqot davomida asosan quyidagi usullardan foydalanildi:
Huquqiy hujjatlarni tahlil qilish va umumlashtirish;
Qiyosiy-huquqiy tahlil;
Tizimli yondashuv;
Mantiqiy tahlil.
Tadqiqot uchun O'zbekiston Respublikasining ta'lim sohasidagi qonunlari, Prezident
farmonlari va qarorlari, Vazirlar Mahkamasining qarorlari, vazirlik va idoralarning me'yoriy
hujjatlari o'rganildi. Shuningdek, mavzu bo'yicha ilmiy adabiyotlar va maqolalar tahlil qilindi.
O'zbekistonda nodavlat ta'lim muassasalari faoliyatining huquqiy asoslari bir qator
qonunchilik hujjatlarida o'z aksini topgan. Jumladan, "Ta'lim to'g'risida"gi Qonun (2020)
121
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 10-SON (YOʻITJ)
nodavlat ta'lim tashkilotlarining huquqiy maqomini belgilab beradi [1]. Qonunda nodavlat
ta'lim tashkilotlari faoliyatining asosiy qoidalari, ularning huquq va majburiyatlari, davlat
organlari bilan o'zaro munosabatlari belgilangan.
Nodavlat ta'lim muassasalari faoliyatini tartibga solishda O'zbekiston Respublikasi
Prezidentining 2019-yil 30-sentabrdagi PF-5812-son "O'zbekiston Respublikasi oliy ta'lim
tizimini 2030-yilgacha rivojlantirish kontseptsiyasini tasdiqlash to'g'risida"gi Farmoni muhim
ahamiyatga ega [2]. Ushbu hujjatda nodavlat oliy ta'lim muassasalari tarmog'ini kengaytirish,
xususiy sektorni ta'lim sohasiga jalb etish bo'yicha vazifalar belgilangan.
Vazirlar Mahkamasining 2019-yil 24-dekabrdagi 1028-son qarori bilan "Nodavlat ta'lim
tashkilotlari faoliyatini takomillashtirish chora-tadbirlari to'g'risida"gi qaror qabul qilindi [3].
Ushbu qaror nodavlat ta'lim tashkilotlari faoliyatini tartibga solishda muhim huquqiy asos
bo'lib xizmat qilmoqda. Qarorda nodavlat ta'lim tashkilotlarining namunaviy ustavi,
litsenziyalashtirish tartibi, moliyalashtirish masalalari belgilangan.
Xorijiy tadqiqotchilar ham nodavlat ta'lim tizimining huquqiy asoslarini o'rganishga
e'tibor qaratganlar. Masalan, Belfield va Levin (2002) nodavlat maktablarni tartibga
solishning turli modellarini taqqoslagan [4]. Fielden va LaRocque (2008) rivojlanayotgan
mamlakatlarda xususiy oliy ta'limning huquqiy asoslarini tahlil qilgan [5].
NATIJALAR
Tadqiqot natijalariga ko'ra, O'zbekistonda nodavlat ta'lim muassasalari faoliyatining
huquqiy asoslari quyidagi asosiy yo'nalishlarda shakllantirilgan:
NTMlarning tashkiliy-huquqiy shakli va maqomi. "Ta'lim to'g'risida"gi Qonunga ko'ra,
nodavlat ta'lim tashkilotlari yuridik shaxs maqomiga ega bo'lib, tijorat yoki notijorat tashkilot
shaklida tuzilishi mumkin [1].
Litsenziyalashtirish
tartibi.
NTMlar
faoliyatini
litsenziyalashtirish
Vazirlar
Mahkamasining 2019-yil 7-iyundagi 470-son qarori bilan tartibga solinadi [6].
Ta'lim dasturlari va standartlar. NTMlar davlat ta'lim standartlari asosida o'quv
dasturlarini ishlab chiqadilar va tasdiqlaydilar.
Moliyalashtirish masalalari. NTMlar o'z faoliyatini shartnoma asosida to'lov evaziga
amalga oshiradilar. Ular soliq va boshqa imtiyozlardan foydalanishlari mumkin.
TAHLIL VA MUHOKAMA
O'tkazilgan tahlil shuni ko'rsatadiki, O'zbekistonda nodavlat ta'lim muassasalari
faoliyatining huquqiy asoslari shakllantirilgan bo'lsa-da, ayrim masalalarda kamchilik va
muammolar mavjud.
Birinchidan,
qonunchilikda NTMlarning mustaqilligi va erkinligi masalasi yetarlicha
aniq belgilanmagan. Bu esa ularning faoliyatiga davlat organlarining ortiqcha aralashuviga
olib kelishi mumkin [7].
Ikkinchidan,
litsenziyalashtirish talablari va tartibi murakkabligi NTMlar sonining
ko'payishiga to'sqinlik qilmoqda. Litsenziya olish jarayonini soddalashtirish va
shaffoflashtirish zarur [8].
Uchinchidan,
NTMlarni moliyalashtirish masalalarida ham muammolar mavjud. Ularga
davlat tomonidan yetarli moliyaviy qo'llab-quvvatlash mexanizmlari ishlab chiqilmagan [9].
122
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 10-SON (YOʻITJ)
To'rtinchidan,
NTMlar faoliyati ustidan nazorat tizimi takomillashtirishni talab etadi.
Nazorat organlari vakolatlari aniq chegaralanmagan, bu esa turli suiiste'molliklarga olib
kelishi mumkin [10].
XULOSA
O'zbekistonda nodavlat ta'lim muassasalari faoliyatining huquqiy asoslari
shakllantirilgan bo'lsa-da, ularni yanada takomillashtirish zarur. NTMlarning mustaqilligi va
erkinligini ta'minlash, ularning faoliyatiga davlat organlarining aralashuvini cheklash
masalalariga e'tibor qaratish lozim. Litsenziyalashtirish tartibini soddalashtirish va
shaffoflashtirish orqali NTMlar sonini ko'paytirish imkoniyatlarini yaratish kerak. NTMlarni
moliyalashtirish mexanizmlarini takomillashtirish, davlat tomonidan qo'llab-quvvatlash
choralarini kuchaytirish zarur. NTMlar faoliyati ustidan nazorat tizimini takomillashtirish,
nazorat organlarining vakolatlarini aniq belgilash lozim.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO'YXATI
1.
O'zbekiston Respublikasining "Ta'lim to'g'risida"gi Qonuni. 2020-yil 23-sentabr.
O'RQ-637-son.
2.
Begimov, O. (2024). Uzbek TOPONIMLAR SHAKLLANISHINING AYRIM
USULLARI.
Journal of Social Sciences
,
1
(02).
3.
Begimov, O. (2024). Godonim, Godonimiy Tushunchalari Va Ularning Onomastik
Makonda Tutgan O ‘Rni.
Евразийский журнал академических исследований
,
4
(3
Part 2), 10-15.
4.
Begimov, O. (2024). Oronimiyddа Dovon Va KoʻTal Аtаmаlarining QoʻLlаnish
Xususiyatlari.
Евразийский журнал академических исследований
,
4
(3), 105-
110.
5.
Шукуров, О. (2023). Учебный толковый словарь: новые заимствованные
слова и значения.
Традиции и инновации в исследовании и преподавании
языков
,
1
(1), 68-72.
6.
Шукуров, О. У. (2023). Ўзбек тили замонавий ўзлашмаларининг эволюцияси,
трансформацияси ва лексикографик талқини масалалари (мустақиллик
даври).
7.
Shukurov, O. (2022). YANGI DAVR O ‘ZLASHMALARINING SEMANTIK
TARAQQIYOTI XUSUSIDA.
Prospects of Uzbek applied philology
,
1
(1).
8.
Dilchehra, M., & Axmatilloyevna, N. (2023). THE EFFECTS OF BLENDED
LEARNING ON TEACHERS AND STUDENTS.
" GERMANY" MODERN SCIENTIFIC
RESEARCH:
ACHIEVEMENTS,
INNOVATIONS
AND
DEVELOPMENT
PROSPECTS
,
9
(1).
9.
Elnozaxon, I., & Axmatilloyevna, I. N. (2023). INGLIZ TILINI O’QITISHNING
INNOVATSION USULLARI.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В
МИРЕ
,
21
(7), 162-165.
10.
Tulenova, K., Numonovna, E. G., Kurbonazarovna, M. M., Kurbonovich, M. U., &
Zhuraboevich, N. M. (2022). Synergetic Paradigm In The Study Of Social
Processes.
Journal of Pharmaceutical Negative Results
, 1743-1747.
11.
Tulenova, K., Rasulev, E., & Mamadjonova, M. (2023). Value Dimension in a
Techno genic Society.
Telematique
,
22
(01), 2666-2670.
12.
Qurbonnazarovna, M. M. (2023). THE ROLE OF SYNERGIC IDEAS IN IMPROVING
THE SCIENTIFIC CREATIVE PROCESS.
13.
Шамшетова, Д. С. (2023). ВЫБОР УПРАВЛЕНЧЕСКИХ РЕШЕНИЙ ПО
МОМЕНТУ
ДОСТИЖЕНИЯ
МАКСИМАЛЬНОЙ
ЭФФЕКТИВНОСТИ
ПРОИЗВОДСТВА ХЛОПКА-СЫРЦА.
Gospodarka i Innowacje.
,
33
, 271-274.
123
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 10-SON (YOʻITJ)
14.
Сарсеновна, Ш. Д. (2023). ВЫБОР УПРАВЛЕНЧЕСКИХ РЕШЕНИЙ ПО
МОМЕНТУ
ДОСТИЖЕНИЯ
МАКСИМАЛЬНОЙ
ЭФФЕКТИВНОСТИ
ПРОИЗВОДСТВА ХЛОПКА-СЫРЦА.
15.
Jamolova, G. M. (2021). ELEKTRONIKA VA SXEMALAR FANINI RAQAMLI
TEXNOLOGIYALAR ASOSIDA O’QITISH METODIKASI.
Academic research in
educational sciences
,
2
(5), 102-109.
16.
Jamolova, G. (2022). APPROACHES TO THE DESIGN OF TELECOMMUNICATION
SYSTEMS AND THEIR USE IN COMPUTER EDUCATION.
CENTRAL ASIAN JOURNAL
OF EDUCATION AND COMPUTER SCIENCES (CAJECS)
,
1
(3), 22-29.
17.
O'zbekiston Respublikasi Prezidentining "O'zbekiston Respublikasi oliy ta'lim
tizimini 2030-yilgacha rivojlantirish kontseptsiyasini tasdiqlash to'g'risida"gi
Farmoni. 2019-yil 30-sentabr. PF-5812-son.
18.
O'zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining "Nodavlat ta'lim tashkilotlari
faoliyatini takomillashtirish chora-tadbirlari to'g'risida"gi qarori. 2019-yil 24-
dekabr. 1028-son.
19.
Belfield C.R., Levin H.M. (2002). Education privatization: causes, consequences
and planning implications. UNESCO: International Institute for Educational
Planning.
20.
Fielden J., LaRocque N. (2008). The evolving regulatory context for private
education in emerging economies. World Bank Discussion Paper.
