116
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 10-SON (YOʻITJ)
QORAQALPOG‘ISTON RESPUBLIKASI HUDUDIDA
TARQALGAN ITLAR (CANIS LUPUS FAMILIARIS) NING
ASOSIY GELMINTOZLARI VA ULARGA QARSHI KURASHISH
CHORALARI
Safarov Alisher b.f.f.d (PhD)
Kutlimuratov Nietulla
Samarqand davlat veterinariya, meditsinasi chorvachilik va
biotexnologiyalar universiteti , 2-bosqich magistranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.13896826
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 21-sentabr 2024 yil
Ma’qullandi: 23-sentabr 2024 yil
Nashr qilindi: 30-sentabr 2024 yil
ushbu maqolada Qoraqalpog‘iston Respublikasi
hududida tarqalgan sut emizuvchi hayvonlar itlar
haqida (canis lupus familiaris) hamda gelmintoz
kasalliklari va ularga qarshi kurashish choralari haqida
so‘z borgan.
KEY WORDS
gelmintoz,
parazit,
profilaktika, gigiena, preparat,
giardioz, lepotspira, toksoplazma.
Canis lupus familiaris, ya’ni it, insonlar bilan eng yaqin aloqada bo‘lgan va ko‘plab
madaniyatlarda muhim rol o‘ynagan hayvonlardan biridir. Biroq, itlarda turli xil
germinintozlar mavjud bo‘lib, ular sog‘liq va farovonlikka tahdid solishi mumkin. Ushbu
maqolada itlardagi germinintozlar va ularga qarshi kurashish usullari haqida so‘z yuritamiz.
Itlarda eng ko‘p uchraydigan germinintozlar quyidagilar:
1.
Toksoplazmoz
- Toksoplazma gondii paraziti tomonidan keltirib chiqariladi. Bu kasallik asosan
mushuklardan tarqaladi va itlarni ham zararlashi mumkin.
2.
Lepotspira
- Bu bakteriya itlarda leptospirozi keltirib chiqaradi. Ushbu kasallik, asosan, suvli muhitlarda
tarqaladi va itlar uchun xavfli bo‘lishi mumkin.
3.
Giardioz
- Giardiya lamblia paraziti orqali kelib chiqadi. U ichaklarda joylashib, ich ketish va boshqa
muammolarni keltirib chiqaradi.
4.
Birjilash kasalliklari
- Bu kasalliklar itlarda qizilo‘ngach va ichak sistemalarini zararlashi mumkin. Ular bir necha
turli xil bakteriyalar yoki viruslar orqali tarqaladi.
Germinintozlardan saqlanish:
Itlarda germinintozlardan saqlanish uchun quyidagi choralar ko‘rilishi kerak:
1. Profilaktik vaksinatsiya
- Itlarni tegishli vaksinatsiya dasturi bilan himoya qilish. Bu kasalliklarning oldini olishda
muhim rol o‘ynaydi.
2. Gigiena va tozalik
117
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 10-SON (YOʻITJ)
- Itlar uchun toza muhitni ta’minlash, ularning ovqat va ichimlik suvini har doim toza tutish.
Shuningdek, itlarni muntazam ravishda tozalash va parazitlarga qarshi davolash.
3. Doimiy tibbiy nazorat
- Veterinarga muntazam ravishda tashrif buyurish, sog‘liqni tekshirish va zarur bo‘lsa,
davolash.
4. Parazitlarga qarshi preparatlar
- Itlar uchun maxsus parazitlarga qarshi dorilarni qo‘llash. Bu dori vositalari parazitlarning
paydo bo‘lishini kamaytiradi.
5. Ovqatlantirish va suyuqlik
- Itlarni sifatli va to'yimli ovqatlar bilan ta'minlash, shuningdek, toza ichimlik suvi berish.
Hozirgi vaqtda Qoraqalpogʻiston hayvonot dunyosi ham xilma-xil: umurtqali hayvonlarning
500 ga yaqin, shu jumladan, sut emizuvchilarning 68, qushlarning 300 dan ziyod,
sudraluvchilarning 33, suv va quruqlikda yashovchilarning 2, baliqlarning 50 ga yaqin turi
maʼlum. Umurtqasiz hayvonlarning 3500 dan ortiq turi aniqlangan. Soʻnggi 10 yil ichida
Qoraqalpogʻiston hayvonot dunyosi ancha oʻzgarishlarga uchradi. Koʻpgina turlar soni
qisqardi va ular noyob yoki yoʻqolib borayotgan turlar qatoriga kiritildi. Sut emizuvchilarning
10, baliqlarning 12, qushlarning 37, sudralib yuruvchilarning 10 turi Oʻzbekiston Qizil
kitobiga kiritilgan.
Gelmintologiya (gelmintlar va ...logiya) — parazit chuvalchanglar — gelmintlar hamda odam,
hayvonlar va oʻsimliklarda ular keltirib chiqaradigan kasalliklarni oʻrganadigan fan.
Gelmintologiya parazit chuvalchanglarning tuzilishi, fiziologiyasi, biokimyosi, rivojlanishi,
ekologiyasi, geografik tarqalishi va zoologiya sistemasidagi oʻrnini, shuningdek ularning
xoʻjayin organizmiga taʼsirini oʻrganadi, Gelmintoz kasalliklarga (qarang [Gelʼmintozlar)
tashhis qoʻyish], ularning klinik belgilari, patogenezi, epidemiologiyasi va epizootologiyasini
oʻrganish, ular asosida davolash va profilaktik tadbirlar ishlab chiqish ham
gelmintologiyaning vazifalariga kiradi. Parazit chuvalchanglarni oʻrganish tufayli
gelmintologiya, bir tomondan, zoologiyaning bir tarmogʻi boʻlsa, ikkinchi tomondan,
gelmintlarning patogenlik xususiyati va ularga qarshi kurash choralarini oʻrganish orqali
klinik fanlar — patfiziologiya, patanatomiya, biokimyo, immunologiya va b. bilan bogʻlangan.
Amaliy gelmintologiya tibbiyot va agronomiya gelmintologiyasiga ajratiladi.
Gelmintologiyaning bunday boʻlinishi aksariyat sunʼiy boʻlsada, amaliy jihatdan zarur
hisoblanadi. Tibbiyot gelmintologiyasi odam organizmida parazitlik qiladigan gelmintlarni
oʻrganadi. Agronomiya Gelmintologiyasi oʻsimliklar gelmintlarini oʻrganish va ularga karshi
kurash tadbirlarini ishlab chiqish bilan shugʻullanadi. Veterinariya gelmintologiyasi esa
xonaki, ov qilinadigan va yovvoyi hayvonlarda parazitlik qiladigan gelmintlarni va ularga
qarshi kurash choralarini oʻrganadi. Odamlarda parazitlik kiladigan gelmintlar toʻgrisidagi
dastlabki maʼlumotlar Abu Ali ibn Snnoning "Kitob-ash-shifo" asarida uchraydi. Unda ibn Sino
odam ichagida parazitlik qiladigan "katta va uzun qurt" (qoramol tasmasimoni), "qovoq
urugʻiga oʻxshash qurt"(qovoqsimon gijja), "mitti qurt" (kichik zanjirsimon gijja) va b. hamda
ular keltirib chiqaradigan kasalliklarni davolash haqida maʼlumotlar bergan.
Gelmintologiya sohasidagi dastlabki tadqiqot rus sayyohi A. P. Fedchenko tomonidan 1868
yilda olib borilgan. U Samarqandda rishtaning biol. sini oʻrgangan. Gelmintologiya sohasidagi
tadqiqotlar 20-asrning 20-yillaridan boshlab Oʻrta Osiyo davlat universiteti, Tibbiyot
parazitologiyasi instituti hamda bir qancha tropik st-yalarning tashkil etilishi bilan kengayib
bordi. L. M. Isayev rishta hayotini oʻrganib, unga qarshi kurash choralarini ishlab chiqdi va
tibbiyot parazitologiyasi sohasidagi tadqiqotlarni boshlab berdi. Bu boradagi ishlar
keyinchalik S. N. Bobojonovning tadqiqotlarida oʻz aksini topdi. Oʻzbekistonda veterinariya
gelmintologiyasi sohasidagi tadqiqotlarga N. V. Badan i n asos solgan. Yovvoyi va uy
hayvonlari gelmintlarining turlar tarkibi, biologik va ekologik xususiyatlari hamda ularga
qarshi kurash usullari M. A. Sultonov, I. X. Ergashev, J. A.Azimov, N. M. Matjonov, A. N.
Brudastov, B. S. Salimov. Sh. A. Azimov, M. A. Aminjonov, A. O. Oripov, S. Dadayev,
118
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 10-SON (YOʻITJ)
gelmintologiya S. Poʻlatov va b.ning ishlarida aks etgan. Oʻzbekistonda fitogelmintlarni
oʻrganishni Ye. S. Kiryanova boshlab bergan. Turli xil qishloq xoʻjaligi ekinlari ildizi va uning
at-rofidagi tuproq nematodalarini oʻrganish A. T. Toʻlaganov va shogirdlari ishlari bilan bogʻliq.
Gʻoʻza, kanop, sabzavot va yem-xashak ekinlari, subtropik oʻsimliklarning nematodalari
oʻrganilgan; boʻrtma nematodalariga qarshi kurashning profilaktik va kimyoviy usullari ishlab
chiqilgan (A. T. Toʻlaganov, O. 3. Usmonova, O. Mavlonov, 3. Norboyev, Sh. Xurramov, A. I.
Zemlyanskaya va b.). Tuproqda erkin yashovchi gelmintlarning indikatorlik xususiyatlari,
parazit fitogelmintlar evolyutsiyasi ular zararlaydigan oʻsimliklar bilan birga borishi ochib
berilgan (O. Mavlonov, 3. Norboyev).
Fitogelmintlarning 600 dan ortiq turi, jumladan 80 ga yaqin yangi turi aniqlangan. Keyingi
yillarda gelmintologiyada asosiy eʼtibor ekologiya, biokimyo va b. eksprimental tadqiqotlarga
qaratilmoqda, gelmintlar bilan ular xoʻjayinlari oʻrtasidagi parazit xoʻjayin va filogenetik
munosabatlar tadqiq qilinmoqda. Gelmintologiya sohasidagi ishlar kishilar sogʻligʻini saqlash,
qishloq xoʻjaligi hayvonlari mahsuldorligi va ekinlarning hosildorligini oshirishda katta amaliy
ahamiyatga ega, Gelmintologik tadqiqotlar Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Zoologiya,
Veterinariya va Chorvachilik institutlari lab.lari, Oʻzbekiston milliy universitetida, shuningdek,
Termiz, Samarqand, Nukus davlat universitetlari, Toshkent, Samarqand, Andijon tibbiyot
intlari, Toshkent pedagogika universiteti hamda Samarqand va Toshkent davlat agrar untlari
kafedralarida olib boriladi.
Uy itlari va kulrang bo'rilarning boshqa kenja turlari o'rtasidagi aralashma eng keng tarqalgan
bo'ribosarlardir, chunki itlar va kulrang bo'rilar bir xil tur hisoblanadi, genetik jihatdan juda
yaqin va ming yillar davomida ularning tarqalish joylarining katta qismini bo'lishib olgan.
Yovvoyi tabiatdagi bunday aralashmalar Yevropa va Shimoliy Amerika bo'ylab tarqalgan
ko'plab populyatsiyalarda aniqlangan, odatda bo'rilar populyatsiyasi inson ta'siridan va
ta'qiblardan kamaygan joylarda sodir bo'ladi.
Shu bilan birga, bo'ribosarlar ham ko'pincha tutqunlikda turli maqsadlarda yetishtiriladi. Itlar
va Shimoliy Amerikaning boshqa ikkita bo'ri turlarining aralashmasi yovvoyi tabiatda ham
sodir bo'lgan, ammo biologlar uchun sharqiy yog'ochdagi it genlarini va qizil bo'rilarni bu
bo'ri turlarida ham mavjud bo'lgan kulrang bo'ri genlaridan ajratish ko'pincha qiyin. Ularning
tarixiy o'xshashligi Shimoliy Amerika kulrang bo'rilari, shuningdek, sharqiy yog'och va qizil
bo'ri genofondiga kirib kelgan.[1] Shu bilan birga, Shimoliy Amerikadagi uchta bo'ri turining
ko'plab alohida populyatsiyalari yovvoyi tabiatda koyotlar bilan aralashib ketganligi sababli,
ba'zi biologlar tomonidan qit'aning shimoliy-sharqiy uchdan bir qismidagi bo'ri
duragaylarining ba'zilari bo'rilar bo'lishi mumkin, deb taxmin qilingan. Ularning genofondida
ham coydoglar, ham bo'ribosarlar mavjud. Efiopiya tog'larida topilgan itlar va Efiopiya
bo'rilari o'rtasidagi duragaylar, ehtimol, erkin yuruvchi yovvoyi itlar va alohida hududlarda
yashovchi Efiopiya bo'rilari bilan o'zaro chatishuvdandan kelib chiqqan.
Xulosa
Canis lupus familiaris germinintozlari itlar va ularning egalariga jiddiy tahdid solishi mumkin.
Ushbu kasalliklardan saqlanish va ularga qarshi kurashish uchun o'z vaqtida profilaktik
choralarni ko'rish zarur. Ularni muntazam ravishda veterinarga ko'rsatish, gigiena qoidalariga
rioya qilish va parazitlarga qarshi kurashish orqali itlarimizni sog'lom va baxtli saqlashimiz
mumkin.
Adabiyotlar
1.
Wolf.nrdpfc.ca
. 2020-yil 22-fevralda asl nusxadan
. Qaraldi: 2016-yil 6-aprel.
2.
Yoon, Carol Kaesuk.
„Mysteries That Howl and Hunt“
(2010-yil
27-sentyabr). Qaraldi: 2016-yil 6-aprel.
119
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 10-SON (YOʻITJ)
3.
Gottelli, D.; Sillero-Zubiri, C.; Applebaum, G.D.; et al. (2015-09-28). „Molecular genetics
of the most endangered canid: the Ethiopian wolf Canis simensis“.
3-jild, № 4. 301–12-
bet.
10.1111/j.1365-294X.1994.tb00070.x
.
