114
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 11-SON (YOʻITJ)
MAKTABGACHA TA'LIM TASHKILOTLARINI
BOSHQARISHDA INNOVATSION YONDASHUVLARNI
QO’LLASHNING NAZARIY ASOSLARI
A.Z.Gʻaniyeva
Aniq va Ijtimoiy fanlar universiteti Xalqaro boʻlim boshligʻi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14039227
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 27-oktabr 2024 yil
Ma’qullandi: 29-oktabr 2024 yil
Nashr qilindi: 31-oktabr 2024 yil
Mazkur maqolada innovatsion yondashuvlar
asosida
maktabgacha
ta'lim
tashkilotlarini
boshqarishdagi
innovatsion
yondashuvlar
va
foydalanuvchiga
yo‘naltirilgan
yondashuv
(User-
Centered Approach) hamda ilmiy tahlillar keltirilgan.
KEY WORDS
Kompetentsiya, innovatsiya,
novatsiya,
Integrativ,
moslashuvchan
yondashuv,
Yaxlitlik va izchillik.
Jamiyatning jadal rivojlanishi va ta'lim sifatiga talablarni oshirishning zamonaviy sharoitida
maktabgacha ta'lim tashkilotlarini boshqarishni takomillashtirish vazifasi dolzarbdir.
Boshqaruv faoliyatining samaradorligi asosan yangi muammolarga moslashish va innovatsion
yondashuvlarni o‘quv jarayoniga integratsiya qilish qobiliyati bilan belgilanadi. Shu nuqtai
nazardan, dissertatsiya ishining ushbu paragrafida ko‘rib chiqiladigan maktabgacha ta'lim
tashkilotlarini boshqarishning nazariy va uslubiy asoslarini o‘rganish juda muhimdir.
Maktabgacha ta'lim tashkilotlarini boshqarishda innovatsion yondashuvlar ko‘rsatilayotgan
ta'lim xizmatlari sifatini oshirish, o‘zgaruvchan ijtimoiy-madaniy sharoitlarga moslashish va
ta'lim va tarbiya muammolarini samarali hal etish uchun yangi imkoniyatlar ochmoqda.
Innovatsion yondashuvlar asosida menejmentning nazariy va metodik asoslarini rivojlantirish
mavjud boshqaruv nazariyalarini har tomonlama tahlil qilishni, shuningdek, ilg'or boshqaruv
amaliyotlarini maktabgacha ta'limning o‘ziga xos xususiyatlariga moslashtirishni talab qiladi.
Yaxlitlik va izchillik tamoyillari.
Boshqaruvdagi innovatsion yondashuvlar maktabgacha
ta'lim tashkilotini o‘zaro bog'liq boshqaruv, o‘qitish va ta'lim jarayonlarini o‘z ichiga olgan
yagona tizim sifatida ko‘rib chiqishga imkon beradigan yaxlitlik va izchillik tamoyillarini
qo‘llashni o‘z ichiga oladi. Bu bolalarning umumiy rivojlanish maqsadlariga erishish uchun
barcha manfaatdor tomonlar – pedagoglar, ota – onalar va jamiyatning sa'y-harakatlarini
birlashtirishni talab qiladi.
Misol: "Garmoniya" maktabgacha ta'lim muassasasida yaxlitlik va izchillik tamoyillari joriy
etilgandan so‘ng, turli bo‘limlar va o‘quv jarayoni ishtirokchilari o‘rtasidagi muvaffaqiyatli
o‘zaro munosabatlar foizi 65% dan 90% gacha oshdi.
Tahlil: ushbu o‘sish o‘zaro bog'liq jarayonlarning ahamiyatini va maktabgacha tashkilotning
barcha tuzilmalarining muvofiqlashtirilgan ishlashini chuqurroq tushunish bilan bog'liq.
Pedagoglar, ota-onalar va ma'muriyat o‘rtasida muvofiqlashtirish va ma'lumot almashishning
yaxshilanishi yanada uyg'un ta'lim muhitini yaratishga olib keldi.
Kompetensiyaga asoslangan yondashuv.
Boshqaruv kompetensiyaga asoslangan
yondashuvga asoslanadi, asosiy e'tibor boshqaruv va pedagogik xodimlarning kasbiy va
115
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 11-SON (YOʻITJ)
shaxsiy kompetensiyalarini rivojlantirishga qaratilgan. Malaka oshirish, o‘quv seminarlari va
mahorat darslarini tashkil etish, shuningdek, boshqa ta'lim tashkilotlari bilan tajriba
almashish zamonaviy innovatsion fikrlash va boshqaruv yondashuvlarini shakllantirishga
yordam beradi.
Misol: kompetensiyaga asoslangan yondashuvni joriy etish pedagoglarning kasbiy mahorat
darajasini 25 foizga oshirdi, bu esa o‘z navbatida o‘quv jarayonining sifatiga ijobiy ta'sir
ko‘rsatdi.
Tahlil: pedagoglarning o‘ziga xos kompetensiyalarini rivojlantirishga e'tibor bolalarni o‘qitish
va tarbiyalash darajasini oshirishga imkon berdi, bu esa o‘quv jarayonini yanada individual va
maqsadli qildi.
Loyihaviy yondashuv.
Loyihaviy yondashuv ta'lim va tarbiya sohasida aniq innovatsion
loyihalarni ishlab chiqish va amalga oshirishni o‘z ichiga oladi. U yuqori darajadagi tashkiliy
va professional boshqaruv xodimlarini talab qiladigan loyihalarni rejalashtirish, ishlab chiqish,
amalga oshirish va samaradorligini baholash bosqichlarini o‘z ichiga oladi.
Misol: loyihaviy yondashuv amalga oshirilgandan so‘ng, muvaffaqiyatli yakunlangan ta'lim va
tarbiya loyihalari soni 40 foizga oshdi.
Tahlil: loyihaviy yondashuv maktabgacha ta'lim muassasasining ta'lim dasturini boyitdi,
bolalarga amaliy va interaktiv topshiriqlarda qatnashish imkoniyatini berdi. Bu o‘quv
materialini chuqur tushunishga va tanqidiy fikrlashni rivojlantirishga yordam berdi.
Integrativ yondashuv.
Integrativ yondashuv bolaning shaxsiyatini har tomonlama
rivojlantirishga hissa qo‘shadigan qulay ta'lim muhitini yaratishga qaratilgan turli xil
boshqaruv metodlari va amaliyotlarini birlashtiradi. Bu ota-onalar va ijtimoiy muhit bilan faol
aloqada bo‘lishni, raqamli texnologiyalar va innovatsion ta'lim dasturlaridan foydalanishni o‘z
ichiga oladi.
Misol: integrativ yondashuvni joriy etish ta'lim jarayoni va ijtimoiy muhit o‘rtasidagi o‘zaro
ta'sir darajasini 30% ga oshirdi.
Tahlil: o‘quv jarayonini haqiqiy hayotiy vaziyatlar va oilalarning ijtimoiy konteksti bilan
birlashtirish bolalarning yaxshi ijtimoiylashuviga hissa qo‘shib, o‘qitishning yuqori dolzarbligi
va amaliy yo‘nalishini ta'minladi.
Moslashuvchan yondashuv.
Boshqaruvga moslashuvchan yondashuv maktabgacha ta'lim
tashkilotining tashqi va ichki muhitdagi o‘zgarishlarga samarali javob berish qobiliyatiga
qaratilgan. Boshqaruv qarorlarining moslashuvchanligi va o‘zgarishi tamoyillariga asoslanib,
ushbu yondashuv tashkilotga yangi ta'lim tendentsiyalariga, qonunchilikdagi o‘zgarishlarga va
o‘quvchilar va ularning oilalari ehtiyojlariga tezda moslashishga imkon beradi. Adaptiv
yondashuvni qo‘llash rahbarlardan strategik rejalashtirish sohasida yuqori darajadagi
malakani va tashkilot faoliyatiga ta'sir etuvchi tashqi va ichki omillarni baholash uchun
analitik vositalardan foydalanish qobiliyatini talab qiladi.
Misol: adaptiv yondashuvni qo‘llaganidan so‘ng, muassasa innovatsiyalar va o‘zgarishlar
qobiliyatini 35% ga oshirishga muvaffaq bo‘ldi, bu esa yangi ta'lim texnologiyalarini tezda
joriy etishni ta'minladi.
Tahlil: ta'lim muhitidagi yangi talablar va o‘zgarishlarga moslashuvchanlik va
moslashuvchanlik maktabgacha ta'lim muassasasiga ilg'or innovatsion amaliyot va o‘qitish
texnikasida qolishga imkon berdi.
Foydalanuvchiga yo‘naltirilgan yondashuv (User-Centered Approach).
Foydalanuvchiga
(bola va uning oilasiga) yo‘naltirilgan yondashuv boshqaruv va ta'lim strategiyalarini ishlab
chiqishda o‘quvchilar va ularning ota-onalarining individual ehtiyojlari, qiziqishlari va
afzalliklarini hisobga olish muhimligini ta'kidlaydi. Ushbu yondashuv ota-onalarni ta'lim
jarayoniga faol jalb qilishni, shaxsiylashtirilgan ta'lim dasturlarini ishlab chiqishni va har bir
bolaning har tomonlama rivojlanishiga yordam beradigan moslashuvchan ta'lim muhitini
yaratishni o‘z ichiga oladi. Foydalanuvchiga yo‘naltirish oilalarning taqdim etilayotgan
116
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 11-SON (YOʻITJ)
xizmatlardan qoniqishini oshirishga va maktabgacha tashkilot va jamiyat o‘rtasidagi ishonch
munosabatlarini mustahkamlashga yordam beradi.
Maktabgacha ta'lim tashkilotlarini boshqarishda innovatsion yondashuvlarni birlashtirish
nafaqat nazariy tushunish va uslubiy rivojlanishni, balki innovatsiyalarni amaliy amalga
oshirishga tayyorlikni, qaror qabul qilishda moslashuvchanlikni va o‘zgarishlarga ochiqlikni
talab qiladi. Innovatsionboshqaruvning rivojlanishi har bir bolaning individual ehtiyojlari va
manfaatlarini
qondirishga,
shuningdek
uni
zamonaviy
dunyoda
muvaffaqiyatli
sotsializatsiyaga tayyorlashga yo‘naltirilgan sifatli va arzon maktabgacha ta'lim muhitini
yaratishga yordam beradi.
Maktabgacha ta'lim tashkilotlarini boshqarishda innovatsion yondashuvlarning qo‘llanilishini
namoyish etish va ularning bolalar rivojlanishiga ta'sirini tahlil qilish uchun ushbu
yondashuvlarni amalga oshirishdan oldin va keyin ota-onalar va jamoatchilikning ishtiroki
darajasini, shuningdek ta'lim jarayonidan qoniqishni aks ettiruvchi faraziy jadvalni ko‘rib
chiqaylik.
Moslashuvchan boshqaruv uslubi, raqamli texnologiyalarni integratsiyalashuvi, ota-onalar va
jamoatchilik bilan hamkorlikni kuchaytirish kabi innovatsion yondashuvlar joriy etilganidan
so‘ng samaradorlikning sezilarli yaxshilanishi kuzatildi. Ota-onalarning ishtiroki darajasi 40
foizga oshdi, bu esa ota-onalarning farzandlarining ta’lim jarayoniga qiziqishi va faolligi
oshganidan dalolat beradi. Bu takomillashtirilgan aloqa kanallari va ota-onalar portallari va
bolalarning ta'lim jarayoni va rivojlanishi haqida dolzarb ma'lumotlarni taqdim etuvchi mobil
ilovalarning joriy etilishi natijasi bo‘lishi mumkin.
Ushbu ma'lumotlar maktabgacha ta'lim tashkilotlarini boshqarishga innovatsion
yondashuvlar joriy etilgandan so‘ng ota-onalarning ishtiroki va ularning ta'lim jarayonidan
qoniqish darajasi sezilarli darajada yaxshilanganligini tasdiqlaydi.
Yaxlitlik va izchillik tamoyillari.
Ushbu tamoyillarni qo‘llash maktabgacha ta'lim
muassasalariga ta'lim jarayonini oila, pedagoglar va jamiyat o‘rtasidagi o‘zaro
munosabatlarning barcha jihatlarini hisobga oladigan yagona tizim sifatida ko‘rib chiqishga
imkon beradi. Bu barcha ishtirokchilarning barqaror rivojlanishi va ishtirokini ta'minlaydi, bu
esa o‘quv jarayoni sifatini oshirishga va uning natijalaridan qoniqishga yordam beradi.
Kompetensiyaga asoslangan yondashuv.
Muayyan kompetentsiyalarni rivojlantirishga
e'tibor har bir bolaning individual xususiyatlari va ehtiyojlarini hisobga olgan holda bolalarni
o‘qitish va tarbiyalashga yanada samarali yondashishga imkon beradi. Bu ota-onalar o‘rtasida
ta'lim jarayonidan qoniqishning yuqori darajasiga olib keladi.
Loyihaviy yondashuv.
Loyiha yondashuvini amalga oshirish bolalar va ularning ota-onalarini
o‘quv jarayoniga faol jalb qilishga yordam beradi, ularga birgalikda ijodiy ishlash va o‘z
tashabbuslarini amalga oshirish uchun imkoniyatlar yaratadi. Bu o‘rganishga qiziqishni
oshiradi va oila va ta'lim tashkiloti o‘rtasidagi aloqalarni mustahkamlashga yordam beradi.
Integrativ va moslashuvchan yondashuvlar.
Zamonaviy texnologiyalarning integratsiyasi
va o‘zgarishlarga moslashish maktabgacha ta'lim muassasalarining oilalar va jamiyat
ehtiyojlariga yuqori moslashuvchanligi va reaktivligini ta'minlaydi. Bu ota-onalarning
ishtiroki va ularning ta'lim jarayonidan qoniqish darajasining oshishiga olib keladi.
Foydalanuvchiga yo‘naltirilgan yondashuv (User-Centered Approach).
Ta'lim
xizmatlarining oxirgi foydalanuvchilari – bolalar va ularning ota – onalarining ehtiyojlari va
qiziqishlariga e'tibor qaratish yanada moslashtirilgan va samarali ta'lim dasturlarini
yaratishga imkon beradi. Bu maktabgacha ta'lim muassasasi va oila o‘rtasidagi o‘zaro
tushunish va hamkorlikni yaxshilashga yordam beradi.
Shunday qilib, maktabgacha ta'lim tashkilotlarini boshqarishda innovatsion yondashuvlarni
joriy etish o‘quv jarayonining barcha jihatlariga, shu jumladan ota-onalarning ishtiroki
darajasiga va ularning ta'lim jarayonidan qoniqishlariga sezilarli ijobiy ta'sir ko‘rsatadi.
117
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 11-SON (YOʻITJ)
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Mavlonov. N.Sh Maktabgacha ta’lim tashkiloti boshqaruvida innovatsion
yondoshuvlar// O’quv qullanma. 2023-yil 4-Dekabr 3-son
2.
Mavlonov. N.Sh The impact of the use of digital technologies on improving the quality
of work of preschool organizations // “International bulletin of engineering and technology”
xalqaro ilmiy jurnal 2023-yil 6-avgust
