100
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 11-SON (YOʻITJ)
MОLIYAVIY HISОBОTNI AKS ETTIRISHDA TOVAR
MODDIY ZAXIRALAR HISOBI DOLZARBLIGI
Chorshanbayev Umurzak
Guliston Davlat Universiteti “Raqamli iqtisodiyot va innovatsiyalar”
fakulteti o‘qituvchisi
Suvonqulova Zarinabonu Akmalovna
Guliston Davlat Universiteti “Raqamli iqtisodiyot va innovatsiyalar”
fakulteti talabalasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14025265
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 27-oktabr 2024 yil
Ma’qullandi: 29-oktabr 2024 yil
Nashr qilindi: 30-oktabr 2024 yil
Hоzirdа butun dunyodа mоliyaviy hisоbоtning
хаlqаrо stаndаrtlаrining аhаmiyati sеzilаrli dаrаjаdа
оshdi. Mоliyaviy hisоbоtning хаlqаrо stаndаrtlаri
nаfаqаt iqtisоdiy jihаtdаn rivоjlаngаn yеtаkchi
mаmlаkаtlаr tаjribаsini umumlаshlаshtirаdi, bаlki
buхgаltеriya hisоbi vа hisоbоtining milliy tizimlаrini
rivоjlаntirishgа hаm mоliyaviy hisоbоtning хаlqаrо
stаndаrtlаrini to‘g‘ridаn-to‘g‘ri milliy аmаliyotgа
tadbiq etish оrqаli hаmdа хаlqаrо vа milliy
stаndаrtlаr tаlаblаrini yaqinlаshtirish оrqаli fаоl
tа’sir kursаtаdi.
KEY WORDS
MXHS,
Tovar-moddiy
zaxiralar quyidagi holatlarda tan
olinadi,
Tovar-
moddiy
qiymatliklarni inventarizasiyasi.
Kirish
O‘zbekistonning jahon iqtisodiy hamjamiyatiga munosib tarzda kirib borishida
kichik biznes va tadbirkorlik korxonalarining faoliyat yuritishi, ayniqsa pandemiyadan
keyingi og‘ir iqtisodiy davrda kishilarni ish joylari va daromad manbai bilan ta’minlash,
joylarda tashabbusni rag‘batlantirish, aholi o‘rtasida shakllangan tadbirkorlik
ko‘nikmalariniommalashtirish, milliy, madaniy boyliklarni butun dunyoga namoyon etish
imkoniyatlari paydobo‘ladi. Tovar moddiy zahiralari korxonaning aylanma mablag‘larida
faoliyat sohasiga qarab, 30 foizdan 90 foizgacha bo‘ladi. Korxonaning moliyaviy va
iqtisodiy ahvoli ko‘p jihatdan ana shu tovar moddiy zaxiralaridan foydalanish
samaradorligiga bog‘liq. Har bir ishlab chiqarish korxonasida mahsulot ishlab chiqarish
jarayonining to‘xtovsiz davom etib turishida tovar moddiy zahiralarining o‘rni juda
kattadir.
Muxokamalar va natijalar
Ishlab chiqarishning moddiy sharoitlaridan biri mehnat buyumlari hisoblanadi. Amalda
ular TMZlar deb ataladi. Asosiy vositalardan farq qilib, TMZlar bir ishlab chiqarish
jarayonidao‘zining qiymatini to‘la ravishda mahsulot tannarxiga o‘tkazadi. Materiallarning
har bir turi bo‘yicha normativ miqdori korxona tomonidan mustaqil belgilanadi. Xo‘jalik
yuritishning yangi tizimi sharoitida moddiy boyliklardan foydalanish ustidan nazoratni
kuchaytirish, yashirin iqtisodiyotga qarshi kurash mahsulot tannarxida moddiy
xarajatlarning ulushini kamaytirib borish masalalariga alohida e’tibor beriladi. Ishlab
chiqarilayotgan mahsulotning asosini asosiy TMZlar tashkil qiladi. Masalan,
mashinasozlikda – metall, mebel ishlab chiqarishda yog’och, gazlama ishlab chiqarishda –
paxta va boshqalar. Qazib chiqaruvchi sanoat va qishloq xo‘jaligi mahsulotlari xom ashyo
deb ataladi. Masalan, neft, ruda, paxta, qand lavlagi va boshqalar. Boshqa korxonalardan
101
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 11-SON (YOʻITJ)
olinadigan mashina va agregatlarning to‘g’ri detallari va boshqalar yarim tayyor
mahsulotlar deb ataladi. Mol etkazib beruvchi yoki transport tashkiloti omboridan
TMZlarni olish uchun ta’minotchiga buxgalteriya tomonidan 10-15 kun muddati bilan
ishonchnoma beriladi. Ishonchnoma olish huquqiga ega bo‘lgan xodimlar ro‘yxati xo‘jalik
yurituvchi sub’ekt rahbari tomonidan imzolanadi. Ishonchnoma yozish uchun asos bo‘lib
shartnomalar, naryad, to‘lovnoma, buyurtmanoma yoki mol etkazib beruvchining boshqa
hujjatlari xizmat qiladi. Beriladigan ishonchnomalar eng avval ishonchnomalarni ro‘yxatga
olishdaftarida qayd etiladi. Bu daftar varaqlari oldindan raqamlanib, tiqilib so‘rg’uch bilan
muhrlanadi. Daftarning oxirgi betida bosh buxgalter imzosi bilan quyidagi yozuv qayd
etiladi:
«Bu daftarda hisob varaqlar raqamlangan va tikib chiqilgan» Varaqlar soni harf (so‘z)
bilan yozilishi kerak.
Xulosa
Tovar-moddiy zaxiralar xisobida boshqaruv va moliyaviy hisob ob’ektlarini aniq belgilab
olinishi va uni tadqiq etish natijasida shunday xulosaga kelish mumkinki, ushbu masala
yuzasidan aniq chegaralanish xaligacha belgilanmagan. Bu nafaqat material xarajatlarida,
balki xisobning boshqa ob’ektlarida xam ko‘zga tashlanadi. Tovar-moddiy zaxiralar
baxolanishi va uni auditni takomillashtirish yuzasidan yuqoridagi fikr va muloxozalarni
umumlashtirgan xolda quyidagi xulosalarga kelindi: Iqtisodiyotini modernizatsiyalash
sharoitida xujalik faoliyati jarayonining yakuniy bosoqichidan olinadigan tayyor
maxsulotlarning tannarxidagi sarflangan xom-ashyo va materiallarning ulushini
imkoniyati boricha kamaytirish muxim o‘rin tutadi, chunki, talab va taklifdan kelib chiqqan
xolda ularga o‘rnatilgan baxo (chunki, ushbu baxolarni tartibga solib turuvchi omil – bu
tannarxdir) maxsulotlarning xaridorgirlik darajasini belgilaydi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Journal.Yo‘ldoshev Suxrob Rustam o‘g’li. Innovative, educational, natural and
social sciences. “Korxonalar tmz hisobini takomillashtirish”.
2.
O‘zbekiston Respublikasi "Buxgalteriya hisobi to‘g‘risida"gi Qonuni. 2016 yil
13aprelda tasdiklangan
3.
Moliyaviy hisobot shakllarini to‘ldirish koidalari, O‘zbekiston Respublikasi
Moliya vazirligining 2002 yil 27 dekabrdagi 140-sonli buyrug‘i.
4.
Qaxxorovna, T. G. (2023). The Impact of Artificial Intelligence on the
Economy.
Web of Synergy: International Interdisciplinary Research Journal
,
2
(2), 57-61.
5.
Qudratullaevna, A. M., Qaxxorovna, T. G., & Eshbulovich, M. H. (2023). SUN’IY
INTELLEKT VA UNING IQTISODIYOTGA TA’SIRI.
BARQARORLIK VA YETAKCHI
TADQIQOTLAR ONLAYN ILMIY JURNALI
,
3
(2), 65-69.
6.
Qakhkhorovna, T. G., Musurmanovich, U. J., & Jumabekovich, M. T. (2022).
FACTORS REDUCING THE COST OF PRODUCTION IN THE DEVELOPMENT OF THE
AGRICULTURAL ECONOMY.
Gospodarka i Innowacje.
,
21
, 184-187.
7.
Qaxxorovna, T. G., & Ikrom o‘g‘li, X. J. (2023). QISHLOQ XO‘JALIGIGA BOZOR
MEXANIZMLARINI JORIY QILISH.
BARQARORLIK VA YETAKCHI TADQIQOTLAR ONLAYN
ILMIY JURNALI
,
3
(2), 85-90.
