91
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 11-SON (YOʻITJ)
YOSHLAR TOMONIDAN SODIR ETILADIGAN RETSIDIV
JINOYATCHILIK PROFILAKTIKASINI
TAKOMILLASHTIRISH
BABABEKOV NODIR DJURABAYEVICH
Toshkent Davlat Agrar universiteti “Huquqshunoslik” kafedrasi katta
o‘qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14010794
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi:23-oktabr 2024 yil
Ma’qullandi: 25-oktabr 2024 yil
Nashr qilindi: 30-oktabr 2024 yil
maqolada yoshlar tomonidan sodir etilayotgan retsidiv
jinoyatchilikning
profilaktika
yo‘llari,
yoshlar
jinoyatchiligining dolzarb muammolari, shuningdek,
mualliflarning yoshlar jinoyatchiligining erta oldini
olishga oid zamonaviy yondashuvlari, yoshlarning
huquqiy madaniyati va huquqiy ongini oshirish, ta’lim va
tarbiya, yoshlarni Vatanga sadoqat ruhida tarbiyalash
masalalari va yoshlar siyosati haqida fikr, tahlil, taklif va
tavsiyalar bayon etilgan. Bundan tashqari, yoshlar
jinoyatchiligini erta oldini olishning ayrim yo‘nalishlari
ishlab chiqildi, bo‘sh vaqtni samarali tashkil etish
bo‘yicha ayrim taklif va tavsiyalar ishlab chiqildi.
KEY WORDS
yoshlar, retsidiv jinoyatchilik va
uning oldini olish, huquqbuzarlik,
ta’lim va tarbiya, yoshlar siyosati,
profilaktika.
Bugungi kunda mamlakatimizda amalga oshirilayotgan barcha sohalardagi keng ko‘lamli
islohotlarning barchasi yoshlarni ijtimoiy himoya qilish masalasi bilan bevosita bog‘liq. Ammo
hozirgi dunyoda paydo bo‘layotgan tahdid va muammolar, albatta, mamlakatimizda o‘sib
borayotgan yoshlarning ongiga ta’sir qiladi. Shunday ekan, siyosatimizning ustuvorligi yoshlar
o‘rtasida huquqbuzarlik oqibatlariga qarshi kurashish emas, balki bunday holatlarning oldini
olish va bartaraf etishdan iborat. O‘tgan davr mobaynida respublikamizda
huquqbuzarliklarning oldini olish va yoshlar bilan ishlashni samarali yo‘lga qo‘yish borasida
bir qator chora-tadbirlar amalga oshirildi. Natijada yoshlar o‘rtasida huquqbuzarliklar soni
sezilarli darajada kamaydi va jinoiy vaziyat sezilarli darajada yaxshilandi.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning Oliy Majlisga murojaatida
“Mamlakatimizdagi tub o‘zgarishlar, yoshlarga oid davlat siyosatini yanada rivojlantirishni kun
tartibiga qo‘ymoqda. Yoshlar bilan ishlash samaradorligini baholash bo‘yicha yagona
ko‘rsatkichlar ishlab chiqish, yoshlar siyosatini baholash milliy indeksini joriy etish kerak.
O‘zbekiston Yoshlar ittifoqi
“O‘zbekiston yoshlari – 2025” konsepsiyasini
ishlab chiqishi,
unda ma’naviy va jismoniy barkamol avlodni voyaga yetkazishning amaliy chora-tadbirlari
belgilanishi zarur.
Jamiyatda tinchlik va osoyishtalikni ta’minlashda hech kim chetda turmasligi,
“O‘z bolangizni,
o‘z uyingizni, o‘z Vataningizni ko‘z qorachig‘idek asrang”!
degan shior odamlarimiz
qalbidan chuqur joy olishi kerak.
Jamiyatimizda aholi, ayniqsa, yosh yigit-qizlarimizning ma’naviy va ma’rifiy saviyasini doimiy
yuksaltirish – birinchi darajali ahamiyatga egadir.
92
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 11-SON (YOʻITJ)
Shu bois,
“Milliy tiklanishdan – milliy yuksalish sari”
degan dasturiy g‘oya asosida, yoshlarni
ona yurtga sadoqat ruhida tarbiyalash, ularda tashabbuskorlik, fidoyilik, axloqiy fazilatlarni
shakllantirish – o‘ta sharafli vazifadir.
Yoshlar bo‘yicha Qoraqalpog‘iston Respublikasidan boshlangan yangi tashabbusimizni butun
mamlakatimiz bo‘yicha amalga oshiramiz. Men viloyat rahbarlarini, joylardagi barcha
jamoatchilikni ushbu masalaga jiddiy e’tibor berishga chaqiraman”. [1].
Huquqbuzarlikning oldini olish haqida fikr yuritishdan avval “huquqbuzarlik” va
“profilaktika” tushunchasiga e’tibor qaratish maqsadga muvofiqdir. Chunki bu terminlar
nafaqat huquq nazariyasi va amaliyotida, balki fanning boshqa sohalarida ham qo‘llanilishi
mumkin.
Huquq nazariyasida “huquqbuzarlik” jamiyat uchun xavfli bo‘lgan qilmish (harakat yoki
harakatsizlik) [2, s. 45], boshqa manbada - jamoaga asoslangan va qonuniy belgilangan qonun
yoki jamiyat hayoti qoidasining buzilishi sifatida aniqlanadi [3, s. 652]. Ushbu ta’riflar asosida
qonunda jinoyatlarning ijtimoiy xavfliligi va jinoyatlar uchun javobgarlik belgilangan: a)
fuqarolik; b) intizomiy;
v) ma’muriy; g) jinoyat turlari.
“Profilaktika” so‘zi yunoncha “propylylacticos” so‘zidan kelib chiqqan bo‘lib, o‘zbek tiliga
so‘zma-so‘z tarjima qilib, “himoya”, “oldini oluvchi” degan ma’nolarni anglatadi [4, s. 316].
“Profilaktik yordam” atamalari “oldini olish, bartaraf etish” (saqlash), “asrash”, “xabarnoma,
bildirishnoma, ogohlantirish” atamalarining sinonimlari hisoblanadi [5].
O‘zbekiston Respublikasining 2014 yil 14 maydagi “Huquqbuzarliklar profilaktikasi
to‘g‘risida”gi Qonuniga muvofiq,
huquqbuzarliklar profilaktikasi
huquq-tartibini saqlash
hamda mustahkamlash, huquqbuzarliklarni aniqlash, ularga barham berish, shuningdek,
huquqbuzarliklarning sodir etilishi sabablarini va ularga imkon berayotgan shart-sharoitlarni
aniqlash, bartaraf etish maqsadida qo‘llaniladigan huquqbuzarliklar umumiy, maxsus, yakka
tartibdagi va viktimologik profilaktikasining huquqiy, ijtimoiy, tashkiliy va boshqa chora-
tadbirlar tizimi [6].
Ilmiy tadqiqotlar jinoyatchilikning oldini olish tushunchasining ma’nosini yanada
aniqlashtirishga qaratilgan ta’riflarni taklif etadi:
X.M.Abzalovning so‘zlariga ko‘ra, jinoyatchilikning oldini olish ijtimoiy va huquqiy jarayon
bo‘lib, uni iste’mol qilish, oziqlantirish hamda ijtimoiy ahamiyatga ega bo‘lgan hodisalarni
bartaraf etadi, kamaytiradi, cheklaydi, zaiflashtiradi va yo‘q qiladi [7, b. 573];
N.S.Salayevning so‘zlariga ko‘ra, “profilaktika tushunchasi ikki jihatdan iborat:
1) tibbiy ma’noda kasalliklarning oldini olishga qaratilgan chora-tadbirlar majmui;
2) huquqbuzarlik va jinoyatlarning oldini olishga qaratilgan chora-tadbirlar majmui.
Shu ma’noda, penitensiar tizimining profilaktik funksiyasi deganda, mahkumni qonunga
itoatkor fuqaro sifatida tuzatish orqali yangi ijtimoiy xavfli harakatlarni sodir etishga
to‘sqinlik qilishga qaratilgan kompleks chora-tadbirlar, shu jumladan, harakatlar majmui va
vazifalar majmui tushuniladi” [8, p. 15];
I.Ismailov, K.R.Abdurasulova, I.Yu.Fozilov tomonidan ta’kidlanganidek, jinoyatchilikning oldini
olish - umumiy, maxsus, shaxsiy va jabrdiyda jinoyatchilikning oldini olishning huquqiy,
ma’rifiy, profilaktik, ijtimoiy-iqtisodiy, ma’naviy-axloqiy, tibbiy, psixologik, tashkiliy va boshqa
chora-tadbirlar tizimidir [9, p. 190].
93
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 11-SON (YOʻITJ)
Jinoyatchilikning oldini olish qonun va tartibni muhofaza qilish va mustahkamlash,
shuningdek, jinoyat sodir yetilishiga imkon beruvchi sabab va sharoitlarni aniqlash va
bartaraf yetishga xizmat qiluvchi umumiy, individual, maxsus va jabrlanuvchining oldini olish
tizimi, degan olimlarning yuqoridagi fikrlariga qo‘shilamiz.
Yuqoridagi fikrlarga asoslanib, yoshlar o‘rtasida retsidiv jinoyatchilikning profilaktikasi – bu
yoshlarni retsidiv jinoyat qurboni bo‘lish xavfini kamaytirishga qaratilgan profilaktik chora-
tadbirlari bo‘lib, yoshlarga ta’lim va tarbiya berish, retsidiv jinoyatlarni sodir etishga moyil
yoshlarni o‘z vaqtida aniqlash, o‘rganish, sabab va sharoitlarini bartaraf etish, yoshlar
tomonidan sodir etilgan retsidiv jinoyatlarning erta oldini olish, retsidiv jinoyatlarning har
qanday namoyon bo‘lishiga nisbatan murosasizlik hissini shakllantirish va rivojlantirish
degan xulosaga kelish mumkin.
Bundan tashqari, yoshlar o‘rtasida retsidiv jinoyatchilikning profilaktikasi quyidagilarga
qaratilgan:
1) retsidiv jinoyatlarni sodir etayotgan yoshlar o‘rtasida qonun ustuvorligini mustahkamlash;
2) retsidiv yoshlar tomonidan retsidiv jinoyatlarni sodir etishga imkon beruvchi sabab,
sharoitlarni aniqlash va o‘rganish hamda bartaraf etish;
3) yoshlar tomonidan sodir etilgan retsidivizm sabablarini aniqlash va ularga imkon beruvchi
sharoitlarni o‘rganish, bartaraf etish (zararsizlantirish);
4) yoshlarning retsidiv jinoyatlar qurboniga aylanishi xavfini kamaytirish;
5) retsidiv jinoyatlar sodir etishga moyil yoshlar, muqaddam sudlangan va jazoni ijro etish
muassasasidan ozod etilgan, shu jumladan, retsidiv jinoyatlarni sodir etgan yoshlarlarni
ijtimoiy qayta tiklash va ijtimoiy moslashishiga yordam berish;
6) yoshlar o‘rtasida huquqiy ong va huquqiy madaniyatni yuksaltirish, qonun ustuvorligini
mustahkamlash.
Muxtasar qilib aytganda, yoshlar o‘rtasida retsidiv jinoyatchilikni oldini olish va profilaktika
ishlarini rivojlantirish eng muhim vazifalardan biri bo‘lmog‘i kerak. Quyidagilarni samarali
tashkil etish maqsadga muvofiq deb hisoblaymiz:
- yoshlarning retsidiv jinoyatchiligi va boshqa daydi xatti-harakatlarining barham berish,
ayniqsa, yosh avlodning noqonuniy faoliyat bilan shug‘ullanishiga yo‘l qo‘ymaslikka qaratilgan
kompleks chora-tadbirlarni amalga oshirish;
- yoshlarning huquq, erkinliklari va qonuniy manfaatlari himoyasini ta’minlash, ularning
umumiy o‘rta, o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limiga kirish, ishga joylashishiga ko‘maklashish
hamda bo‘sh vaqtlarini mazmunli tashkil etish;
- istiqlol g‘oyalariga sadoqat, vatanparvarlik, milliy va umuminsoniy qadriyatlarga, xalqning
an’ana va urf-odatlariga hurmat tuyg‘usini chuqurlashtirishga qaratilgan kompleks chora-
tadbirlarni ishlab chiqish va amalga oshirish;
- yoshlarni zo‘ravonlik va shafqatsizlik g‘oyalaridan, “ommaviy madaniyat”ning halokatli
oqibatlaridan, shuningdek, boshqa axborot va mafkuraviy tahdidlardan himoya qilish;
- davlat organlari va tashkilotlari, fuqarolik jamiyati institutlari, o‘zini o‘zi boshqarish
organlari va boshqa fuqarolik jamiyati institutlari bilan yoshlar yoki boshqa daydi xatti-
harakatlarning sabablari va shartlarini bartaraf etishda yaqin hamkorlik.
94
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 11-SON (YOʻITJ)
Yoshlar o‘rtasida retsidiv jinoyatchilikning oldini olishni tartibga soluvchi huquqiy hujjatlar
tahlili natijalari asosida yoshlar o‘rtasida jinoyatchilikning profilaktikasi samaradorligini
oshirish bo‘yicha asosiy chora-tadbirlar:
- penitensiar muassasalardan ozod etilgan yoshlarning huquqlari, erkinliklari va qonuniy
manfaatlarini ishonchli himoya qilish kafolatlarini o‘rnatish, shu jumladan ular bilan bevosita
va ochiq muloqot qilish;
- retsidiv jinoyatchilikning oldini olish va chek qo‘yish chora-tadbirlari samaradorligini
oshirish, ayniqsa, yoshlar tomonidan, shuningdek, qonunchilikni rivojlantirish va qo‘llash
orqali ularni amalga oshirish sabablari va shartlarini aniqlash, tahlil qilish va bartaraf etish;
- idoralararo hamkorlikni yanada rivojlantirish, zamonaviy axborot-kommunikatsiya
texnologiyalarini keng joriy etish, jumladan, videokuzatuv, elektron hisob-kitob va axborot
almashinuvi;
- yoshlar o‘rtasida retsidiv jinoyatchilikning oldini olishda jamoatchilik nazoratini
mustahkamlash, davlat-xususiy sherikchiligini rivojlantirish, fuqarolarning o‘zini o‘zi
boshqarish institutlari va fuqarolik jamiyatining boshqa institutlari bilan bevosita
hamkorlikni yo‘lga qo‘yish;
- yoshlarni profilaktik chora-tadbirlarning mazmun-mohiyati, qonuniylik holati va
jinoyatchilik darajasi haqida xabardor qilish maqsadida ommaviy axborot vositalari bilan faol
hamkorlik;
- yoshlar o‘rtasida retsidiv jinoyatchilikning oldini olish samaradorligi darajasini, shu
jumladan, huquqbuzarliklar dinamikasini aniqlashda fuqarolar bilan hamkorlik darajasini
hisobga olish;
- yoshlar o‘rtasida retsidiv jinoyatchilikning oldini olish bo‘yicha idoralararo dasturlarni
ishlab chiqish va amalga oshirishda maqsadli, sohaviy ixtisoslashuv, mintaqaviy va boshqa
xususiyatlarni ta’minlash;
- ijtimoiy muammolarni hal etish chora-tadbirlari samaradorligini oshirish, birinchi navbatda,
yoshlar bandligini, ularning ijtimoiy foydali faoliyatga jalb etilishini ta’minlash, yoshlarning
bo‘sh vaqtini mazmunli tashkil etish;
- yoshlar tomonidan sodir etilgan retsidiv jinoyatchilikni sodir etish sabab va shart-
sharoitlarni o‘rganish, oldini olish, va bartaraf etish bo‘yicha profilaktika ishlarining
zamonaviy usullarini joriy etish imkonini beruvchi har tomonlama ilmiy-amaliy tadqiqotlar
o‘tkazish;
- retsidiv jinoyatchilik qurboniga aylangan, jinoyat sodir etishga moyil bo‘lgan yoki takroran
jinoyat sodir etgan, xulq-atvor normalariga rioya qilmaydigan yoshlarga huquqiy, ijtimoiy,
psixologik, tibbiy, pedagogik va boshqa yordam ko‘rsatish tizimini ishlab chiqish.
Xulosa qilib aytganda, yoshlar o‘rtasida jinoyatchilik sabablarini aniqlashga qaratilgan keng
ko‘lamli profilaktika ishlarini amalga oshirish lozim. Bu borada davlat hokimiyati va
boshqaruvi organlari, fuqarolik o‘zini o‘zi boshqarish organlari, nodavlat notijorat
tashkilotlari, korxonalar, ta’lim muassasalari va boshqa muassasalar yoshlarning
jinoyatchilikka salbiy munosabatini shakllantirishi lozim. Buyuk ma’rifatparvar Abdulla
Avloniyning so‘zlarining ahamiyati bugungi kunda ham millatimiz uchun muhim va dolzarbdir:
“Tarbiya biz uchun yo hayot yo mamot, yo najot yo halokat, yo saodat yo falokat masalasidir”.
95
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 11-SON (YOʻITJ)
Adabiyotlar ro‘yxati
1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning Oliy Majlisga Murojaatnomasi
[Elektron resurs]. Kirish rejimi: http://uza.uz/oz/politics/zbekiston-respublikasiprezidenti-
shavkat-mirziyeevning-oliy-25-01-2020 Murojjat /(murojaat sanasi: 25.10.2021).
2. Saidov A., Tadjixanov U., Odilqoriyev X. Davlat va huquq asoslari: darslik: Darslik. T.:
«Sharq», 2001. 450 b.
3. Yuridik ensiklopediya / yuridik fanlari doktori, professor U.Tadjixanov. T.: «Sharq», 2001.
1205 b.
4. O‘zbek tilining izohli lug‘ati: 80000 dan ortiq so‘z va iboralar. J.III. T.: «O‘zbekiston milliy
ensiklopediyasi» GNI, 2006. 1032 b.
5.
Slovari
i ensiklopedii na
Akademike. [Elektron
resurs].
Kirish rejimi:
https://dic.academic.ru./ (murojaat sanasi: 25.10.2021).
6. O‘zbekiston Respublikasining Qonuni «Huquqbuzarliklar profilaktikasi to‘g‘risida» 2014 yil
14 maydagi [Elektron resurs]. Kirish rejim: https://lex.uz/docs/2387359/ (murojaat vaqti:
25.10.2021).
7. Abzalova X.M. Kriminologik tasniflash va qasddan odam o‘ldirish jinoyatining profilaktikasi
// Kriminologiya. Maxsus qism: Darslik / mualliflar jamoasi. T.: O‘zbekiston Respublikasi IIV
Akademiyasi, 2015. 573 b.
8. Salayev N.S. Penitensiar tizimning profilaktik vazifalari samaradorligini oshirish: yuridik
Fanlar doktori dissertatsiyasining aftoreferati (DSc). T., 2017. 53 b.
9. Kriminologiya. Umumiy qism: IIV oliy o‘quv yurtlari uchun darslik /
I.Ismailov, Q.R.Abdurasulova, I.Yu.Fazilov. T.: O‘zbekiston Respublikasi IIV Akademiyasi, 2015.
272 b.
