16
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 12-MAXSUS SON (YOʻITJ)
СУД ЭКСПЕРТИЗА ХУЛОСАЛАРИ ВА УЛАРНИ
БАҲОЛАШНИНГ ҲУҚУҚИЙ ТАБИАТИ
Закурлаев Абдумутал Каримович
Ўзбекистон Республикаси Жамоат хавфсизлиги университети
“Жиноий-ҳуқуқий фанлар” кафедраси профессори ю.ф.д.,
профессор
Бабабеков Нодир Джурабаевич
Ўзбекистон Республикаси Миллий гвардияси
Ихтисослаштирилган ўқув маркази катта ўқитувчиси
https://doi.org/10.5281/zenodo.14208030
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 9-noyabr 2024 yil
Ma’qullandi: 10-noyabr 2024 yil
Nashr qilindi: 14-noyabr 2024 yil
Мақолада
эксперт
хулосасини
илмий
асосланганлиги ва экспертиза ўтказиш учун
белгиланган барча процессуал қоидаларга риоя
этилганлиги
нуқтаи
назаридан
баҳолаш
масалалари ўрганилган. Ўрганиш натижаларига
ҳамда криминалист-олимларнинг ушбу масала
бўйича назарий қарашларининг таҳлилларига
асосланиб,
экспертиза
хулосасини
баҳолаш
жараёнида ҳар доим текширилиши лозим бўлган
ҳолатлар, эксперт хулосасининг ҳар бир таркибий
қисмини баҳолаш босқичлари ва бу босқичларда
алоҳида
эътибор
қаратиш
лозим
бўлган
жиҳатлар ёритилган. Экспертиза натижалари ва
эксперт
хулосасини
расмийлаштириш
жараёнларини такомиллаштириш бўйича илмий
асосланган таклиф берилган.
KEY WORDS
Суд
экспертизаси,
эксперт
хулосаси, далиллар, далилларни
баҳолаш, эксперт хулосаларини
баҳолаш,
экспертиза
тадқиқотларини ўтказиш ва
натижаларни
расмийлаштириш фаолиятини
назорат
қилиш,
эксперт
хулосасини
баҳолаш
босқичлари,
эксперт
хулосасининг таркиби, эксперт
хулосаси
илмий
асослантирилганлигини
баҳолаш, якуний хулосаларни
баҳолаш,
эксперт
хулосаларининг
объективлигини баҳолаш.
Суд экспертиза хулосаси муайян ҳуқуқий (процессуал-ҳуқуқий) хусусиятга эга.
“Экспертиза хулосаси – экспертиза тадқиқоти натижасида экспертнинг фан, техника,
санъат, касб-ҳунар соҳалари бўйича махсус билимидан фойдаланиб, суриштирувчи,
терговчи, суд томонидан юборилган экспертиза тайинлаш тўғрисидаги қарор,
ажримда акс этган саволларига берган жавоби акс этган далил манбаи ҳисобланган
процессуал ҳужжатдир” [1, Б.29]. Кўриниб турибдики, бир томондан, суд экспертиза
хулосаси маълум бир билим соҳасида маълумотга эга бўлган шахс фаолиятининг
натижаси бўлган суд далилларини шакллантириш усули бўлса, иккинчи томондан, у
суд эксперти томонидан суд экспертизасини билиш усулларидан биридир. Натижада,
суд эксперти хулосалари қонун нормалари билан тартибга солинадиган процессуал
ҳаракат сифатида ишлайди.
Криминалистик адабиётларда “Экспертиза хулосаси – иш бўйича энг муҳим
далиллардан бири ҳисобланади” деб таъкидланган [2, Б.566]. Ушбу фикрларга тўлиқ
17
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 12-MAXSUS SON (YOʻITJ)
қўшилиш мумкин, чунки, суд экспертиза хулосаси терговчи (суд) унинг тегишлилиги,
мақбуллиги ва ишончлилигига, эксперт топшириғига мувофиқлиги, тўлиқлиги ва
илмий характерига ишонч ҳосил қилганлиги учун иш бўйича далил бўлиб хизмат
қилади. У суд, прокурор, терговчи ва суриштирув ўтказаётган шахс томонидан ҳамма
далиллар каби баҳоланади.
Ҳеч қандай далиллар, шу жумладан экспертнинг хулосаси ҳам, суд, прокурор,
терговчи, суриштирувчи учун муқаррар кучга эга ҳисобланмайди. Аммо, унга
қўшилмаслик қарорда, айблов хулосасида асослаб берилиши лозим. “Далилларни
баҳолаш – аниқланган далилларнинг текширилаётган жиноят ҳодисасига
тегишлилигини аниқлаш, улар орасидан ўзаро боғлиқликни мавжудлиги ва табиати,
ҳақиқатни аниқлаш учун далиллардан фойдаланиш йўлларини аниқлаш бўйича
мантиқий жараён ҳисобланади” [2, Б.11].
Фикримизча, айнан шу жиҳатдан эксперт хулосасини баҳолаш муҳим аҳамият
касб этади. Чунки, иш бўйича далил сифатида экспертиза натижалари ва эксперт
хулосасини
расмийлаштириш
фаолиятини
такомиллаштириш
соҳа
мутахассисларининг фикрича қуйидаги икки хилда усулда амалга оширилиши мумкин:
1)
эксперт хулосаларини баҳолаш;
2)
экспертиза тадқиқотларини ўтказиш ва натижаларни расмийлаштириш
фаолиятини назорат қилиш [3, С.104].
Бироқ, ҳозирги кунда айнан эксперт хулосасини баҳолаш бўйича методик
тавсиялар мавжуд эмас [4, С.103]. Россиялик олимлардан Е.Р.Россинская ва
Е.И.Галяшиналар эксперт хулосасини қуйидаги босқичлар бўйича баҳолашни таклиф
қилганлар: “Экспертиза тайинлашнинг қонун талабларига мувофиқлигини текшириш;
тадқиқот қилинган ашёвий далиллар ва намуналарнинг ҳақиқийлиги ва етарлилигини
текшириш; эксперт методикаларининг илмий асосланганлиги ва уни ушбу ҳолатда
қўллашнинг қонунийлигини баҳолаш; хулосанинг тўлиқлиги ва ҳар томонламалигини
текшириш ва баҳолаш; экспертиза тадқиқотлари жараёнлари ва тадқиқотлар
натижаларини мантиқийлигини баҳолаш; экспертиза тадқиқотлари натижаларининг
кўрилаётан иш (жиноий, фуқаролик иши ёки маъмурий ҳуқуқбузарлик иши) билан
боғлиқлигини текшириш; эксперт хулосаларининг ишда мавжуд бўлган далилларга
мувофиқлигини текшириш” [5].
Эксперт хулосасини баҳолаш масаласи Ўзбекистон Республикаси Жиноят-
процессуал кодексининг 187-моддасида аниқ белгиланган, яъни: “Эксперт хулосаси
терговга қадар текширувни амалга оширувчи органнинг мансабдор шахси,
суриштирувчи, терговчи ёки суд томонидан жиноят иши ёки терговга қадар текширув
материаллари бўйича тўпланган бошқа далиллар билан биргаликда унинг илмий
асосланганлиги ва экспертиза ўтказиш учун белгиланган барча процессуал қоидаларга
риоя этилганлиги нуқтаи назаридан баҳоланади” деб қайд этилган [6]. Шунингдек,
А.Х.Рахманкулов ва Д.М.Миразовлар ҳам “Эксперт хулосаси терговчи томонидан иш
бўйича тўпланган бошқа далиллар билан биргаликда унинг илмий асосланганлиги ва
экспертиза ўтказиш учун белгиланган барча процессуал қоидаларга риоя этилганлиги
нуқтаи назаридан баҳоланади” деб таъкидлайдилар [7, Б.305]. Бошқа олимлар эса
“Эксперт хулосасини баҳолаш унинг алоқадорлиги, йўл қўйилиши, ишончлилиги,
18
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 12-MAXSUS SON (YOʻITJ)
далилий аҳамиятга эгалиги нуқтаи назаридан амалга оширилади” деб ёзадилар [1,
С.74].
Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик процессуал кодексининг
61-моддасида эса “Далилларни тўплаш, текшириш ва баҳолашда маслаҳатлар
(тушунтиришлар) бериш йўли билан кўмаклашиш ҳамда илмий-техника воситаларини
қўллашда ёрдам бериш мақсадида фан, техника, санъат ёки ҳунар соҳасида махсус
билим ва кўникмага эга бўлган, ишнинг якунидан манфаатдор бўлмаган вояга етган
шахс суд мажлисида ёки процессуал ҳаракатларда иштирок этиш учун суд томонидан
мутахассис сифатида жалб этилиши мумкин” дея келтирилган [8].
Суд, прокурор, терговчи ва суриштирувчи далилларни баҳолашда қонунга
таянган ҳолда кўрилаётган ишнинг тафсилотини ҳар томонлама чуқур ва объектив
ўрганиб, ўзининг ички ишончига асосланади. Эксперт хулосасини судда ўрганиш ва
баҳолаш далилларни текшириш ва баҳолашнинг умумий қоидалари асосида амалга
оширилади. Бу борада Д.Базарова ва И.Астановлар “Ҳар қандай далил сингари
экспертиза хулосаси ҳам далилларни баҳолашнинг умумий принципи асосида таҳлил
қилинади ва терговчи, прокурор, судьянинг ички ишончи асосида баҳоланади. Ички
ишонч далилни мақбуллиги, етарлилиги, ишончлилиги юзасидан қарор чиқариши
мумкин бўлган шахсларнинг ўз амалга ошираётган ҳаракатларнинг адолатли
эканлигига ишончи йиғиндисидир” деб таъкидлаганлар [1, Б.73].
Таъкидлаш жоизки, эксперт хулосасини ички ишонч асосида баҳолаш объектив
ҳолатларни инобатга олмасдан баҳолаш дегани эмас. Шу сабабли, юқорида ҳуқуқшунос
олимлар томонидан эксперт хулосасини баҳолаш босқичлар бўйича билдирилган
фикрларини умумлаштириб, экспертиза хулосасини баҳолаш жараёнида қуйидагилар
ҳар доим текширилиши лозим деган хулосага келдик:
– экспертиза тайинланганда ва ўтказилганда жиноят процесси ва фуқаролик процесси
қонунларининг талабларига риоя қилинганлиги;
– замонавий фан нуқтаи назаридан берилган эксперт хулосаси асослантирилганлиги;
– экспертиза ўтказилганда тадқиқ қилинган материаллар, уларга қўйиладиган талабга
жавоб бериши, экспертиза ўтказилганда усул ва услублар тўғри қўлланилганлиги;
– иш бўйича тўпланган далилларга эксперт томонидан аниқланган фактларнинг тўғри
келиши.
Ушбу босқичларни батафсил кўриб чиқайлик. Соҳа мутахассисларининг фикрича,
“Эксперт хулосасини олганидан сўнг, терговчи уни чиқариш жараёнида процессуал
қонун талаблари бузилмаганини текшириши керак. Эксперт хулосаси иш бўйича
мавжуд бўлган ва инкор этишга имкониятлар яратмайдиган далиллар асосида
чиқарилиши ва бу далиллар қонуний жиҳатдан тўғри аниқланган ва олиб қўйилган,
қайд этилган бўлиши лозим” [7, Б.307]. Д.Базарова ва И.Астановлар эса “Эксперт
хулосасининг тўғрилигини баҳолаганда, маълумки унинг шаклан мувофиқлиги, ЖПК
талабларига тўғри келиши текширилади. Бундай текшириш тадқиқот объектларининг
процессуал мақомини аниқлаш, иш бўйича экспертиза тайинлаш, уни ўтказиш,
натижаларни расмийлаштиришнинг процессуал тартибига риоя қилиш билан боғлиқ”
деб ёзганлар [1, Б.75].
Юқоридагилардан келиб чиқадики, экспертиза тайинлаш ва ўтказишда
процессуал қонунчиликка риоя қилинганликни баҳолашда, экспертнинг хулосасида
19
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 12-MAXSUS SON (YOʻITJ)
аниқланган фактлардан далил сифатида фақат “Суд экспертизаси тўғрисида”ги
қонунга риоя қилинган ҳолда тайинланган ва ўтказилган бўлса, фойдаланиш мумкин.
Шу сабабли, эксперт хулосаси баҳоланганда суд, прокурор, терговчи ёки
суриштирувчи қуйидагиларга эътибор қаратиши лозим деб ҳисоблаймиз:
биринчидан
, хулоса ваколатли шахс томонидан берилганлигини текшириш керак.
Амалдаги процессуал қонунчилик ҳал этилаётган масалалар бўйича махсус билимларга
эга бўлган шахслар томонидан экспертиза ўтказилишига рухсат беради (Жиноят
процессуал кодексининг 67-моддаси ва Фуқаролик процессуал кодексининг 54-
моддаси).
иккинчидан
, экспертни процессда иштирок этишга монелик қиладиган ҳолатлар
йўқлигига ишонч ҳосил қилиши зарур.
учинчидан
, экспертиза муассасасининг раҳбари томонида эксперт била туриб
ёлғон хулоса берганлиги, хулоса беришдан бўйин товлаганлиги учун жиноий
жавобгарлик ҳақида огоҳлантирилганлиги текширилиши керак. Бу ҳақида
экспертнинг тилхати хулосанинг кириш қисмида баён қилинади.
тўртинчидан
, экспертиза ўтказиш учун зарур бўлган иш материаллари билан
экспертнинг танишишига имкон яратилганлиги, қўшимча материал тақдим қилиш
тўғрисидаги экспертнинг талабномаси тўлиқ ва сифатли қондирилгани аниқланади.
Экспертнинг хулосасини тўғри баҳолаш учун унинг таркибини ташкил қилган
кириш, тадқиқот ва якун қисмларини синчиклаб кўриб чиқиш лозим, чунки, “Сўнгра
хулоса ҳақиқатга мувофиқ ва асосланганлиги текширилади. Бунда қуйидаги
ҳолатларга алоҳида эътибор берилади: экспертга текширув ўтказиш учун тақдим
этилган материалларнинг тўлиқлиги ва ишончлилиги; эксперт текширувининг
тўлиқлиги, объективлиги ва ишончлилиги; ўтказилган текширувдан келиб чиқадиган
хулосаларнинг асосланганлиги ва мантиққа мослиги” [1, Б.75].
А.К.Закурлаев ва К.О.Махмудовлар “Хулосанинг кириш қисми баҳоланганда
аввало, экспертиза қайси ҳужжат асосида ўтказилганлигини аниқлаш керак.
Экспертиза ўтказиш учун фақат экспертиза тайинлаш ҳақидаги қарор (ажрим)
процессуал асос бўлиб хизмат қилади. Қарор (ажрим) билан танишганда, хулосанинг
кириш қисмида ҳамда қарорда (ажрим) текшириладиган ҳужжатлар, материаллар,
объектлар ва уларнинг номланиши тўғри қайд этилганлигини аниқлаш лозим” деб
ёзадилар [2, Б.568]. Бу фикр унчалик тўғрига ўхшамайди, чунки, экспертиза тайинлаш
тўғрисидаги қарор ёки ажрим терговчи (суриштирувчи, суд ва бошқ.) томонидан
чиқарилгани сабабли, бундай уларнинг ҳаракатларини процессуал баҳолаш
ҳисобланади. Бизнинг фикримизча, эксперт хулосасини баҳолашнинг ушбу босқичига
фақат эксперт хулосасини расмийлаштиришнинг процессуал шаклига риоя қилиш
ҳолатини баҳолаш тааллуқлидир.
Хулосада келтирилган эксперт олдига ҳал қилиши учун қўйилган саволларга
жиддий аҳамият берилади, чунки уларнинг анализи эксперт олдига қўйилган
вазифалар тўғри талқин қилинганлиги ҳақида мулоҳаза юритиш мумкин.
Агар эксперт савол шаклини ўзгартирган ёки саволларни гуруҳларга бўлган
бўлса, эксперт олдига қўйилган саволларнинг маъноси ўзгариб кетганми-йўқми
текширилиши лозим. Бугунги кунда экспертизанинг аксарият турларини бажариш
алоҳида эксперт мутахассислиги бўйича зарур билимларни талаб қилганлиги сабабли
20
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 12-MAXSUS SON (YOʻITJ)
терговчи
(суд)
тадқиқот
экспертиза
муассасасининг
ходими
томонидан
ўтказилганлигини ҳамда шу ходим экспертиза масалаларини ечиш учун керакли
ихтисослиги бор-йўқлиги аниқлаши лозим. Бу борада профессор И.Астановнинг
фикрича “Эксперт хулосасини баҳолашда эксперт маълумот бераётган фактлар
ҳақидаги билимлар ҳақиқатга мос келиши ва хулосаларнинг мантиқий
асосланганлигига ишонч ҳосил қилиш учун суд мантиқий исботлаш жараёнига
эътибор қаратиши лозим” [1, С.75].
Криминалистик адабиётларда “идентификацион тадқиқотлар ўтказилганда
таққослаш учун тақдим этилган намуналарни танлаб олиш қоидалари
таъминланишини ва шу намуналарнинг сифати, тўлиқлигини текшириш лозим, чунки
хулосанинг тўғрилиги айнан шунга боғлиқ. Ундан ташқари экспертиза тайинлаш
ҳақидаги қарорда (ажрим) намуна сифатида қайд этилган ҳужжатлар қўлланилганлиги
аниқланади” деб таъкидланган [2, Б.568]. Бу фикрга тўлиқ қўшилиб бўлмайди. Чунки,
экспертнинг хулосалари далилларга мос келиши ёки уларга зид бўлиши мумкин. Аммо,
агар эксперт тадқиқотни тўлиқ якунлаган бўлса ва хулосалар асосли, ишончли ва
ишончли бўлса, унда терговчи ёки суд тадқиқот натижаларини эътиборсиз
қолдиролмайди.
Хулосанинг кириш қисмини ўрганиш орқали экспертиза тайинлаш тўғрисидаги
қарорда намуна сифатида қайд этилган ҳужжатлар кўлланилганлиги аниқланади.
Жумладан, эксперт бошқа бир масалани ҳал қилиш учун тақдим қилинган муҳр излари
намуналаридан фойдаланмаганми, намуналар қаторига бошқа бир шахс томонидан
бажарилган имзоларни қўшмаганми, деган масалалар ҳам аниқланиши лозим.
Хулосанинг тадқиқот қисми баҳоланганда биринчи ўринда эксперт фойдаланган
усуллар илмий жиҳатдан асосланганлиги аниқланиши керак. Чунки тергов (суд)
томонидан иш бўйича қабул қилган қарор (ҳукм) асосига фақат илмий услубларга
таянган экспертнинг хулосаси қўйилиши мумкин. “Эксперт хулосасининг
ишончлилигини баҳолаш мураккаб, кўп поғонали жараён ҳисобланади. Эксперт
шахсининг ўзини баҳолаш (маълум масала унинг билим доирасига кириши ва унинг
ушбу соҳа бўйича билимга эгалиги) билан бир қаторда унга тақдим этилган объектлар
ва дастлабки маълумотларнинг ишончлилиги, тўлиқлиги ва етарлилигини баҳолашда
хулосанинг илмий асосланганлигини текшириш муҳим аҳамиятга эга” [1, Б.75].
Экспертиза хулосасини тасдиқлаш учун у ёки бу илмий асос келтирилганда унинг
афзаллигини тушунтириш ва хулоса баҳолаган шахсларда бунга ишонч ҳосил қилиш
учун имкон яратиш лозим. Лекин бунда эксперт нима сабабдан бундай хулосага
келганлигини тушунтириши зарур. Акс ҳолда хулосанинг тўғрилигида шубҳа
туғилиши мумкин.
Эксперт хулосаси илмий асослантирилганлигини баҳолаш эксперт тадқиқоти
учун қўллаган услубларни баҳолаш билан чамбарчас боғлиқ. “Ушбу экспертиза
ўтказиш жараёнини баҳолашда терговчи экспертнинг ҳаракатлари унинг хулосасида
қай даражада ўз аксини топганлиги ва илмий нуқтаи назардан тўғри ўтказилганлиги,
тўғри услублар ва усуллар қўлланилганлиги, тахминий эмас, балки қатъий натижалар
олинганлигига улар ишда мавжуд ва воқеликка тўғри бўлган далилларга мос
эканлигини аниқлаши керак ҳамда ҳозирги фан-техника имкониятларидан тўла
фойдаланилганлигини эътиборга олиш керак” [7, Б.307]. Экспертиза услубиётига амал
21
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 12-MAXSUS SON (YOʻITJ)
қилмаслик экспертнинг хулосасини рад этишга ва қайта экспертиза тайинлашга асос
бўлади.
Хулосанинг тадқиқот қисмини ўрганиш жараёнида тадқиқ қилиниши лозим
бўлган объектларнинг ҳаммаси текширилганлиги, текширув натижалари тўғри талқин
қилиниши, аниқланган хусусиятлар, белгилар турғунлиги ва аҳамиятлилигига
эътибор бериш зарур. “Эксперт хулосаси унинг воқеликка тўғрилиги ва далилий
аҳамиятга эгалиги бўйича баҳоланади. Воқеликка тўғрилиги эксперт хулосасини ишда
мавжуд бўлган бошқа далиллар билан солиштириш натижасида аён бўлади. Хулоса
мазмунини ўрганганда уни воқеликка тўғри бўлиши, тўлиқ бўлганлиги ва илмий
жиҳатдан асосланганлигига эътибор бериш керак” [7, Б.307].
Экспертнинг якуний хулосаларини баҳолашда, аввало, эксперт ҳамма қўйилган
саволларга жавоб берганлигини, сўнгра якунлар хулосанинг тадқиқот қисмида
келтирилган ҳолатларга мослигини текширилади. Қўйилган саволларга жавоблар
тўлиқ, тушунарли ва қисқа бўлиши лозим. Агар эксперт саволларнинг ҳаммасига жавоб
бермаган бўлса, қўшимча экспертиза тайинланиши мумкин.
Айрим терговчилар фақат хулосанинг якунига диққатини қаратиб, кириш ва
тадқиқот қисмларини эътиборсиз қолдирадилар. Бундай қилиш нотўғридир, чунки
хулосага объектив баҳо бериш учун нафақат текширув натижасида аниқланган
фактлар, балки солиштирув материалларининг етарли бўлганлиги, экспертиза олдига
қўйилган саволларга тўлиқ жавоб берилганлиги, эксперт фикрлари ва хулосаси
ўртасида мантиқий боғланиш борлиги ўрганиб чиқилиши керак.
Экспертнинг хулосасидаги қарама-қаршиликлар унинг аҳамиятини пасайтиради
ва хулосани рад этишга ёки қайта экспертиза тайинлашга асос бўлади.
Экспертнинг хулосаси бошқа далилларга нисбатан устунликка эга эмас ва уни иш
бўйича тўпланган ишончли далиллар билан таққослаш хулосанинг тўғрилигини
аниқлашнинг муҳим усули бўлиб хизмат қилади. Экспертнинг хулосаси терговчида
шубҳа туғдирмайдиган иш бўйича йиғилган бошқа далилларга мослиги унинг янада
ишончлилигининг омилидир. Агар экспертнинг хулосаси бундай далилларга зид бўлса,
бунинг сабабини аниқлаб, қарама-қаршиликни бартараф этиш чоралари кўрилиши
лозим. “Далилий аҳамиятга эга бўлиш процессуал қонун асосида экспертиза ўтказиш
қоидаларига бўйсуниши билан таърифланади, яъни экспертни ишга нисбатан
манфаатдор бўлмаганлиги, экспертга берилган материаллар процессуал манбалардан
берилганлиги, шунингдек айбланувчини экспертиза ўтказиш вақтида иштирок
этганлиги билан таърифланади” [7, Б.307].
Экспертиза ўтказиш амалиёти шуни кўрсатадики, терговчи, судлар
ўз диққатларини ҳар доим ҳам иш бўйича бошқа материаллар билан биргаликда
эксперт хулосасини ҳар томонлама танқидий баҳолашга жалб қилмайдилар.
Бизнинг фикримизча, эксперт хулосасини баҳолаш торроқ тушунча бўлиши керак
- экспертнинг экспертиза тайинлаш тўғрисидаги қарор (ажрим) олингандан бошлаб то
эксперт хулосаси билан бирга материалларни ташаббусчига (экспертиза тайинлаган
орган ёки шахс) юбориш билан якунланадиган, экспертизаларни ўтказишдаги
ҳаракатларини ҳамда бу жараёнда олинган натижаларни баҳолаш.
Экспертизаларни ўтказишдаги ҳаракатларга эса қуйидагилар киради:
22
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 12-MAXSUS SON (YOʻITJ)
суд экспертиза муассасаси (ёки эксперт) томонидан экспертиза учун тақдим
қилинган материалларни қабул қилиш ва уларни рўйхатдан ўтказиш;
агар экспертизага оид материаллари суд экспертиза муассасасига юборилган
бўлса, уларни қабул қилиш тартибига риоя қилиш;
эксперт олдига ҳал қилиш учун қўйилган саволларга жавоб беришга қаратилган
тадқиқот усуллари ва услубиётидан фойдаланиш;
экспертиза тадқиқотларини ўтказишда зарур бўлган криминалстик-техник
воситалардан фойдаланиш;
тадқиқот натижаларини баҳолаш ва хулосаларни (якуний жавоблар)
шакллантириш;
ўтказилган тадқиқотларни расмийлаштириш – хулоса тайёрлаш.
Эксперт хулосасини баҳолаш фикримизча қуйидаги уч босқичдан иборат бўлиши
керак:
1)
эксперт хулосасини процессуал қонунчиликка, суд эксперт муассасасининг суд
экспертизаларини ўтказишни тартибга солувчи идоравий-меъёрий ҳужжатларга
(Йўриқнома, Низом) риоя қилиш нуқтаи назаридан баҳолаш;
2)
эксперт хулосасини холислик, тўлиқлик, ҳар томонламалик ва ишончлилиги
нуқтаи назаридан баҳолаш;
3)
эксперт хулосасини умум қабул қилинган илмий ва амалий маълумотлар асосида
чиқарилган якуний хулосаларнинг асосланганлиги ва ишончлилигини текшириш
имкони берадиган процессуал тартибда расмийлаштирилганлиги нуқтаи назаридан
баҳолаш.
Эксперт хулосаларининг объективлигини баҳолашда, уни бу ишдан манфаатдор
бўлмаган, махсус билимлар асосида ва текшириш натижаларига ишонган шахслар
томонидан берилгани асос бўлади. Бу талабнинг бузилишига экспертнинг
исботланмаган, рад қилинган ва тўлиқ бўлмаган далиллар асосида, эксперт ваколати
доирасига кирмайдиган ҳаракатлар доирасида баҳолаш ва хулоса бериш киради.
Эксперт мажбуриятига экспертиза объектини сақлаш ва тўлиқлигини таъминлаш
киради. Агар объект экспертиза қилиш жараёнида тўлалигини йўқотган ёки қисман
бузилган ёки шакли ўзгарган бўлиб, бунинг натижасида қайта экспертиза ўтказиш
имконияти қолмайдиган ҳолатга келиши мумкин бўлган тақдирда, эксперт жиноят
ишини юритаётган органдан тегишли рухсат олиши ва бундай натижаларнинг бўлиши
тўғрисида огоҳлантириб қўйиши шарт.
Эксперт хулосаларини баҳолашда қуйидагиларга алоҳида эътибор қаратиш
лозим:
– суд экспертизаси муассасаларининг раҳбарлари тергов хизмати раҳбарлари билан
ҳамкорликда, ҳодиса содир бўлган жойни кўздан кечиришда эксперт иштирокида
олинган ҳамда экспертиза тайинлаш учун тақдим этилган ашёвий далиллардан
фойдаланиш фаолиятини таҳлил этишлари лозим;
– тергов хизматлари томонидан экспертиза хулосаларини жиноятларни очиш ва
тергов қилиш фаолиятида қай даражада фойдаланганликларини мунтазам таҳлил
қилиб боришлари керак;
– суд экспертиза муассасалари ходимларининг ҳар бирини иш фаолияти
кўрсаткичларини ишлаб чиқиш (масалан, ўтказилган экспертиза тадқиқотлари
23
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 12-MAXSUS SON (YOʻITJ)
миқдори, сифати, экспертиза натижаларини расмийлаштириш фаолияти, қўйилган
саволларга жавоб бериш сифати ва ш.к.);
– суд экспертизаси муассасаларининг экспертиза ўтказиш, экспертиза натижалари
ҳамда эксперт хулосаларини расмийлаштириш фаолиятини такомиллаштириш
масалаларини йиғилишларда кўриб чиқиш ва муҳокама этиш, уларнинг фаолиятини
баҳолаш, мавжуд камчиликларни аниқлаш ҳамда ушбу камчиликларни бартараф этиш
бўйича таклифлар ишлаб чиқиш.
Экспертиза тадқиқотларини ўтказиш ва натижаларни расмийлаштириш
фаолиятини назорат қилишда эса қуйидаги тадбирлар орқали амалга оширилиши
лозим:
– экспертиза ўтказишнинг муддати ва сифатини назорат қилиш;
– суд экспертизаси муассасалари ходимларига бошқа вазирликлар ва органларнинг
экспертиза муассасаларида фаолият кўрсатадиган мутахассислари томонидан
маслаҳатлар ўтказилишини ташкил қилиш;
– ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлар ҳамда бошқа органларнинг етакчи
мутахассислари, амалий ва назарий ходимлари иштирокида, экспертиза натижалари ва
эксперт хулосасини расмийлаштириш фаолиятини такомиллаштириш, мавжуд
муаммоларни аниқлаш ҳамда уларни бартараф этиш масалаларига бағишланган давра
суҳбатлари, илмий-амалий анжуманлар ва йиғилишлар ўтказиш;
– суд экспертиза муассасалари ходимларининг хулосаларини мунтазам равишда,
соҳанинг етакчи мутахассислари томонидан тақриздан ўтказилишини ташкил
қилиш [9].
Юқорида ташкилий ишларнинг аҳамияти экспертиза натижалари ва эксперт
хулосасини расмийлаштириш фаолиятини такомиллаштиришда каттадир, жумладан,
экспертиза ўтказишнинг муддати ва сифатини назорат қилишда суд экспертизаси
муассасаларининг раҳбари эксперт хулосаларини муддатлари, тадқиқотларнинг
тўлиқлиги ва ҳар томонламалиги, якуний хулосаларнинг асосланганлиги ва уларнинг
қўйилган саволларга мослиги, кўргазмали материалларнинг сифати, тадқиқот
услубларининг тўғрилиги ва самарадорлиги нуқтаи-назаридан текширилади.
Суд экспертизаси муассасалари ходимларига бошқа вазирликлар ва органларнинг
экспертиза муассасаларида фаолият кўрсатадиган мутахассислари томонидан
маслаҳатлар ўтказилишини ташкил қилиш эса объектларни тадқиқот қилишнинг
хусусий услубиятлари бўлмаса ёки етарлича даражада ишлаб чиқилмаган ҳолларда,
суриштирувчи, терговчи ва судья томонидан қўйилган саволларга илмий асосланган ва
илм-фаннинг илғор ютуқларига асосланган ҳолда жавоб бериш имкони яратади.
Ундан ташқари, суд экспертизаси муассасалари ходимларининг хулосаларини
мунтазам равишда, соҳанинг етакчи мутахассислари томонидан тақриздан
ўтказилишини ташкил қилишда мураккаб ва кўп объектли экспертиза хулосалари,
уларнинг фотожадваллари, суриштирувчи, терговчи ва судьянинг экспертиза
тайинлаш тўғрисидаги қарорлари тақризга юборилади, тақриз натижасида
аниқланган камчиликлар ва уларни бартараф этиш бўйича таклифлар экспертларнинг
келгуси фаолиятида инобатга олинади.
24
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 12-MAXSUS SON (YOʻITJ)
Юқоридаги фикрлар асосида экспертиза натижалари ва эксперт хулосасини
расмийлаштириш жараёнларини такомиллаштириш бўйича қуйидагилар таклиф
этилади:
– экспертиза амалиётини мунтазам равишда таҳлил қилиш ва умумлаштириб бориш
зарур. Чунки, таҳлил натижасида ушбу фаолиятдаги мавжуд камчиликлар аниқланади
ва уларни бартараф этиш бўйича тегишли таклиф ва тавсиялар ишлаб чиқилади. Ушбу
таклиф ва тавсиялардан суд экспертиза муассасаларининг келгуси фаолиятида
фойдаланиш, экспертиза натижалари ва эксперт хулосасини расмийлаштириш
фаолиятини такомиллаштиришга сабаб бўлади;
– суд экспертизаси муассасалари иш фаолиятида мавжуд назорат ҳужжатлар,
ҳужжатлаштириш ҳамда иш юритиш фаолиятини тўғрилиги мунтазам равишда
текшириш. Бу фаолият натижасида ҳисобга олиш ва рўйхатга олиш журналларини
юритиш, экспертиза натижалари ва эксперт хулосаларини расмийлаштириш жараёни
тўғри юритилаётганлиги аниқланади, камчиликларга йўл қўйилмаслигига эришилади;
– тадқиқот объектларининг текширишда экспертиза тадқиқотлари имкониятларидан
тўлиқ фойдаланмаслик ҳолатларини аниқлаш ва бунга нисбатан тегишли чоралар
кўриш лозим. Чунки, бу ҳолат суд экспертизаси муассасалари ходимларининг иш
фаолиятида масъулиятсизликни келтириб чиқаради ва натижада бутун тизим
самарасиз иш олиб боради.
Шундай қилиб, эксперт хулосасини баҳолаш масаласи ҳозирги вақтда ушбу
йўналишда фундаментал тадқиқотлар ўтказилишини талаб қилади. Қонунчилик
ҳужжатларида эксперт хулосасини баҳолашда процесс иштирокчиларининг
ҳаракатлари аниқ кўрсатилиши керак. Зарур ҳолларда суд мажлисига тадқиқотни
ўтказган экспертгина емас, балки шу соҳа мутахассиси ҳам таклиф этилиши керак,
чунки эксперт хулосасини баҳолашда махсус билимлар ҳам зарур.
REFERENCES:
1.
Kriminalistika va ekspertiza. Darslik. yu.f.n. prof. v.b. D.Bazarova, yu.f.d. prof.
I.R.Astanov. – T.: TDYuU, 2020. – 618 b.
2.
Криминалистика: Дарслик. / А.К.Закурлаев, К.О.Махмудов. – Т.: Ўзбекистон
Республикаси Миллий гвардияси Ҳарбий-техник институти, 2018. – 690 б.
3.
Деятельность
экспертно-криминалистических
подразделений
органов
внутренних дел по применению экспертно-криминалистических методов и средств в
раскрытии и расследовании преступлений: учеб. пособие / Ивашков В.А. [и др.];
Эксперт-криминалист центр МВД Рос. Федерации. – М.: ЭКЦ МВД РФ, 1996. – 107 с.
4.
Кудрявцев Ю.С. Об оценке экспертного заключения. Судебная власть и уголовный
процесс. 2018. №3. – С.103-106. / file:///C:/Users/Avtech/Downloads/ob-otsenke-
ekspertnogo-zaklyucheniya.pdf.
5.
Российская Е.Р., Галяшина Е.И. Настольная книга судьи: судебная экспертиза. – М.,
2010. – 464 с.
6.
Ўзбекистон Республикаси Жиноят-процессуал кодекси. 187-м. / Қонунчилик
маълумотлари миллий базаси, 21.04.2021 й., 03/21/683/0375-сон, 17.08.2021 й.,
03/21/708/0799-сон,
26.08.2021
й.,
03/21/711/0825-сон;
17.09.2021
й.,
03/21/716/0877-сон,
30.10.2021
й.,
03/21/726/1001-сон,
07.12.2021
й.,
25
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 12-MAXSUS SON (YOʻITJ)
03/21/735/1141-сон;
16.02.2022
й.,
03/22/754/0134-сон;
14.03.2022
й.,
03/22/759/0213-сон, 12.04.2022 й., 03/22/762/0290-сон // https://lex.uz/acts/111460.
7.
Рахманкулов А.Х. Миразов Д.М. Дастлабки тергов: Дарслик. – Т.: Ўзбекистон
Республикаси ИИВ Академияси, 2012. – 455 б.
8.
Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик процессуал кодекси / Қонунчилик
маълумотлари миллий базаси, 21.04.2021 й., 03/21/683/0375-сон, 26.08.2021 й.,
03/21/711/0825, 17.09.2021 й., 03/21/716/0877-сон; 14.03.2022 й., 03/22/759/0213-сон.
// https://lex.uz/docs/3517337.
9.
Рисунков Н.К. Криминалистика: проблемы и тенденция развития. – М., 2006. – 446
с.
