41
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 12-SON (YOʻITJ)
SHARYAR DÁSTANÍNDA GÓNERGEN SÓZLERDIŃ
QOLLANÍLÍWÍ
Sipatdinova Qumar Murat qızı.
Qaraqalpaq filologiyası hám jurnalistika fakulteti 2-kurs student.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14059602
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 1-noyabr 2024 yil
Ma’qullandi: 5-noyabr 2024 yil
Nashr qilindi: 9-noyabr 2024 yil
Bul maqalada Qaraqalpaq xalıq dástannı bolǵan
"Sharyar" dástanında qollanılǵan gónergen sózler hám
olardıń túsindirme sózlikleri berilgen.
KEY WORDS
Sharyar dástanı, folklor, gónergen
sózler, leksika, fonetika, kelip
shıǵıw tariyxı, jıraw.
Qaraqalpaq tilinde gónergen sózler ańlatatuǵın túsiniklerge qatnasına qaray, hár qıylı bolıp
keledi. Olardıń bir qatarı jámiyet rawajlanıwınıń belgisi bir dáwirinde ómir súrgen, biraq
házir turmıstan shıqqan túsiniklerdiń, máselen kiyim-kensheklerge, úy-ishi zatlarına (jegde,
túrme, háykel, boǵjama, sabayaq hám t.b) baylanıslı atamalar bolsa, ekinshi birewleri
mámleketlik basqarıw islerine baylanıslı túsiniklerdiń (qusbegi, datqashı, bolıs, biy, oyaz t.b
atamaları al úshinshi birewleri házirde ómir súrip kiyatırǵan túsiniklerdiń dáslepki atamaları
t.b sıpatında (jarlıq, hámir, buyrıq, ukaz, párman t.b.) ushrasadı[1.117].
Biz gónergen sózlerdi kúndelikli leksikamızda qollanbaǵanımız benen, biraq tariyqıy
shıǵarmalardı oqıǵan waqtımızda olarǵa kózimiz túsedi. Olardıń ayrımlarınıń ataması bizge
túsinikli bolǵanı menen ayrımlarınıń ataması túsinikli emes. Sebebi olardı biz kúndelikli
turmısımızda qollanıp júrgenimiz joq. Bunnan biz olardı qollanbaymız demek olardı
úyreniwdiń hájeti joq degen túsinik kelip shıqpawı kerek. Sebebi biz olardı sóylewde
jumsamaǵanımız benen olardıń mánisin, burın qanday maǵananı ańlatqanın bilsek sol
zamandaǵı insanlardıń jasaw sharayatı menen jaqınnan tanısamız. Biz "Sharyar"dástanınıń
tilin úyrenedi ekenbiz onda házirgi kúnde qollanbaytuǵın kiyim - kenshek atamaları hám de
E.Berdimuratovtıń aytıp ótkenindey mámleketlik basqarıw islerine baylanıslı túsinikler keń
qollanılǵan. Biz bul dástandı oqıp otırıp, onıń leksikasına itibar bergenimizde olarda
qollanılǵan sózlerdi kórip dástannıń bunnan neshe ásirler burın dórelgenine isenemiz. Sebebi
onıń leksikasında da, fonetikasındada kóp ózgeshelikler bar. "Sharyar" dástanın bir neshe
jırawlar atqarǵan. Mısal etip aytatuǵın bolsaq, Nurabılla jıraw, Qulamet jıraw, Esemurat jıraw,
Óteniyaz jıraw hám t.b. Biraq bul jırawlardıń atqarǵan dástanıń tillik qurılısı derlik
birdey.Olardıń hesh qaysısı da Nurabılla jırawdıń úlgisinen sırtqa shıǵıp ketpegen.
Dástandaǵı kiyim-kenshek atamalarına mısal keltiretuǵın bolsaq.
Telpegi
joq,
Taqıyashań,
Gewishi
joq
42
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 12-SON (YOʻITJ)
Másisheń
Hasıl
tonın
jamılıp,
Bawırı ottay qamınıp,
Juwırıp dalaǵa shıqtı[2,49].
Bul mısaldaǵı
"Telpek, taqıya, gewish, mási, ton"
sıyaqlı kiyim kenshek atamaları bir qosıq
qatardın ózinde qollanılǵan. Bunıń ishindegi
mási, gewish s
ózlerin házirgi kúnde azǵana
bolsada turmısımızda qollanamız. Biraq telpek hám ton sózlerin kúndekikli turmısımızda
paydalanbaymız, sebebi
telpek, ton
kiyip júrgen insanlar aramızda ushıraspaydı.
Telpek
- tóbesi biyik emes, dóngelek kórinisli júni saqlanǵan terisinen islenedi. Bastı
shayqaǵanda ushı shıyratılǵan qoydıń júni háreketke keletuǵın bolǵanlıqtan, ayırım dawlı
jaǵdaylarda "telpek dirildespe boldı" dep aytılǵan. Sonday-aq er adamlarda <<basıńda telpek
barǵoy, bir sózli bol>> dep qollanıw jaǵdaylarıda ushırasadı[3,21].
Ton
- Iylengen qoy terisinen, jún jaǵı ishine qaratılıp tigilgen jıllı kiyim, postın[4,238].
Taqıya -
sırıp, kestelenip, naǵıslanıp islengen, sheńber formasında tigilgen juqa bas
kiyim[4,264].
Mási -
juqa teriden tigilip, sırtınan gewish kiyetuǵın ayaq kiyim. Bul ayaq kiyimniń teriden
islengenleri burın islenilgen bolsa, házir zamanagóy hár qıylı materiallardan islengen másiler
qollanıladı[3,46].
Gewish -
Bılǵarı teriden qolda tigilip islengen ayaq kiyim(kalosh).Onıń ózin yáki mesi menen
birge kiygen[3,46]
Qosıq qatarında kelgen sózler júdá úylesimli qollanılıp tur. Sebebi Sasuwar obrazın ashıp
beriwge bul sózlerdiń járdemi úlken esaplanadı. Dástannan málim bolǵanınday Sasuwar bay
adam bolıp táriplenedi. Bundaǵı
telpek, taqıya, gewish, mási, ton
sózleri onıń shınındada
bay ekenin biliwimmizge dálil boladı. Sebebi
mási, gewish, tondı
hámmede kiye bermegen ,
olardı satıp alıwǵa paqır-puqaranıń jaǵdayı jetpegen.Bunday qımbat bahalı, teriden islengen,
kiyim-kensheklerdi tek ǵana baylar kiyiwge ǵana qurbı jetken.Solay eken bunday sózlerdi
hesh qashan dıqqattan shette qaldırmawımız kerek.
Joqarıda aytıp ótkenimizdey gónergen sózler turmıstıń hár qıylı tarawlarına baylanıslı
bolıp keledi. Birazları kiyim-keshek, ásbap-úskene atları bolsa, al basqaları mámleket
basqarıw islerinede tiyisli bolıwı múmkin. Sharyar dástanı folklorlıq shıǵarma bolıp, onıń
mazmunı sol dáwirdegi xan hám onıń aqılgóyleri, xannıń biybishleriniń jamanlıqları,
Gúlsharanıń basınan ótken qıyınshılıqları súwretlenedi.Solay eken bul dástanda xannıń
xızmetkerleriniń lawazımları búgingi dáwir menen salıstırǵanda aspan menen jershelli parıq
bar. Sebebi ol waqıtları qollanılǵan saray lawazımları házirgi kúnde qollanılmaydı.
Mısalı ushın; Pashshanıń ashıwı keldi,-
<<Jállat!>>
- dedi. Jállatı tayın boldı.
Jállat -
Ólim jazası haqqında berilgen húkimdi orınlaytuǵın adam.
Taqsır,
xanda
qırıq kisiniń aqılı bar boladı dep edi, o bir yalǵan gáp eken.
Xan -
Hámme lawazımlı shaxstan joqarı turıwshı, eldiń basshısı.
- Xan
qasında bóriler,
Bórimen dep júrgenler,
Biriń
meter,
biriń
diywan,
43
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 12-SON (YOʻITJ)
Qusbegi, inaq, wázirler
[2,33]
Bul mısaldaǵı
meter, qusbegi, inaq, diywan, wázir
hámmesi xannıń aqılgóy máslahatshileri
esaplanadı. Biraq bulardıńda hár qaysısınıń orınlaytuǵın wazıypaları bar. Mısalı ushın;
Meter -
xannıń aqılgóyi
Qusbegi
- áskeriy bólimniń baslıǵı bolıp, bul hámel áskeriy júris hám urıs payıtlarında
berilgen. Mıńbası ataǵın alıwǵa da dawager bolǵan[6]
Diywan -
Xannıń hákimshilik xızmetindegi adamı, xatshı sekretar[5,76]
Inaq -
Xiywa xan dógeregindegi hákimshikik lawazımnıń atı, 5,271]
Wázir -
( arabsha.- júk kóteriwshi ) Jaqın hám Orta shıǵıs mámleketlerinde sol tiykarınan Orta
Aziyada xanlıqlarda mámleketti basqarıw menen shuǵıllanǵan[6]
Juwmaqlap aytqanda gónergen sózler sol dáwirdiń jasaw koloritin ashıp beriwge járdem
beredi. Biz joqarıda keltirip ótken mısallarǵa uqsasların qaraqalpaq folklorındaǵı basqada
dástanlardan, aytıslardan, ańız-ápsanalardan da tawsaq boladı. Sebebi oladıń bárshesi bunnan
neshe mıń jıllar aldın dórelgen. Solay eken bunday shıǵarmalardı úyreniw arqalı gónergen
sózlerdiń sol waqıttaǵı qollanıw órisin úyrenemiz.
REFERENCES:
1.Бердимуратов.Е Хәзирги қарақалпақ тили(лексикология)-Нөкис,1984.
2.Қарақалпақ фольклоры(көп томлық XII том Шарьяр) - Нөкис,1984.
3.Қарақалпақ тилиндеги кийим-кеншек атамалары - Ташкент,2020.
4.Қарақалпақ тилиниң тусиндирме сөзлиги - Нөкис,1992.
5.Қарақалпақ тилиниң тусиндирме сөзлиги - Нөкис,1984.
6.uz.m.wikipedia.org
