12
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 12-SON (YOʻITJ)
M. NÍZANOVTÍŃ «HAWA KEMESINDEGI EKEW»
POVESTINDE QAHARMAN OBRAZÍN JASAWDA DIALOG
HÁM MONOLOGTÍŃ XÍZMETI
Gúlshada Kenjebaeva Baxtiyarovna
QMU magistrantı
https://doi.org/10.5281/зенодо.14050219
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 1-noyabr 2024 yil
Ma’qullandi: 5-noyabr 2024 yil
Nashr qilindi: 7-noyabr 2024 yil
Maqalada belgili jazıwshı M. Nızanovtıń “Hawa
kemesindegi ekew” povesti analizge tartılıp,
qaharman obrazın jasaw ózgesheligi úyreniledi.
Avtordıń obraz jasawda dialog hám monologtı
qollanıw sheberligi ashıp beriledi.
KEY WORDS
kórkem shıǵarma, hayal-qızlar
obrazı, qaharman obrazı, kórkem
til,
dialog,
monolog,
ishki
monolog.
Kórkem shıǵarma kórkem obrazlar menen túrlendirilse, keskin konfliktler menen oqıwshınıń
qálbinen orın alsa, onıń tárbiyalıq hám de estetikalıq áhmiyeti joqarı bolsa ǵana ol haqıyqıy
kórkem shıǵarma bola aladı. Ádebiyattanıwshı, professor Q. Járimbetovtıń pikiri menen
aytqanda: “Kórkem shıǵarma bolıw ushın birinshi gezekte sol waqıyalar, adamlar, oy-pikirler
kórkemlep, yaǵnıy kórkem obraz túrinde beriliwi shárt.”[1:19]. Álbette, joqarıda aytılǵan
pikirlege juwap beretuǵın kórkem shıǵarmalar qaraqalpaq prozasında barshılıq hám onıń iri
wákilleriniń biri retinde kóp qırlı jazıwshı M. Nızanovtıń shıǵarmaların atap ótiwge boladı. Ol
turmıstı baqlap, ondaǵı júz berip atırǵan waqıyalardı kórkem obrazlar arqalı sheber
súwretleydi. Avtor shıǵarmalarınıń tendenciyası kóbirek turmıslıq waqıyalarǵa sınlıq kóz
qaras penen jantasıwında, sonday-aq, waqıya qaharmanları hayal-qızlar etip alınıwında
kórinedi. Jazıwshınıń “Hawa kemesindegi ekew” povesti hayal obrazı baslı orındı iyeleytuǵın
shıǵarmalardıń biri esaplanadı. Bul povestte M. Nızanov qaharman obrazın jasawda kórkem
tilge dıqqat qaratadı. Sebebi, kórkem til qaharmandı háreketke keltiredi, ásirese, dialog hám
monolog obrazǵa jan endiredi, onıń xarakterin ashıw arqalı qaharman obrazınıń jasalıwın
támiyinleydi hám shıǵarmanıń oqıwshıǵa tásir etiw kúshin asıradı. Prozalıq shıǵarmalarda
qollanılǵan monolog hám dialoglar qaharmannıń ishki keshirmelerin, onıń maqsetin, niyet-
oyların, syujettiń qalay barıw tárizin, konflikttiń shiyelenisiwin, kulminaciyanıń ósiwin,
waqıyanıń sheshimine shekemgi bolǵan aralıqtı sáwlelendiriwde belsendi xızmet atqaradı.
Prozanıń barlıq janrlarında dialog hám monologlar usı wazıypanı atqaradı. Biziń bul
pikirmizdi dialog haqqındaǵı mına pikirler tastıyıqlaydı: “Dialog ( grekshe “dialogos”- eki
adamnıń óz ara sóylesiwi) - kórkem shıǵarmada waqıyanı túsindiriwge, xarakterdi ashıwǵa
járdem beretuǵın usıllardıń biri1. Usı jol menen shıǵarmanıń tásirsheńligi ele de artadı.[2:63]
Shıǵarmada dialog bastan ayaq júdà kòp jerde qollanılǵan. Màselen Shazada menen taksis
ortasında, Nursulıw menen Shazada, Nursulıw menen Shazadanıń xanalası orıs kempir
arasında, Shazadanıń bayanlawı barısında onıń ajapası hàm jezdesi arasındaǵı h.t.b da
dialoglardı kòplep ushıratamız. Biraq bulardıń ishinde basım kòpshiligin Nursulıw menen
Shazadanıń dialogı quraydı. Waqıya ushıw qarsańında turǵan somolyotqa Shazadanıń asıǵıp
13
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 12-SON (YOʻITJ)
jetip keliwi hám Nursulıwdıń qasındaǵı orınlıqqa otırıwı menen baslanadı. Somolyottaǵı
dáslepki dialog hár eki qaharmannıń tábiyatın, xarakterin ashıp beredi. Mısal keltireyik:
“ – Apa, sumkańızdı joqarıdaǵı tekshege qoyayıq pa? – dedi Nurjamal oǵan.
– Qoy, sińlim, tura bersin. Jarlınıń múlki kóz aldında turmasa bereketi qashadı. Ózi mına orındı
meniń turpatıma hám sumkama qarap keń etip soqqan eken. Ya aynadan meniń turqımdı kórip
sen ortanı ashıńqırattıń ba?
Nurjamal kúlip jiberdi.
– Burın bul somolyotta ushıp kórmeppe edińiz? – dedi soń.
Wá-áy, qayda sińlim-aw. Biz tań atsa atızǵa qarap ushamız. Keshte úyge qarap ushamız. Jerde
ushamız biz!”[4:5].
Keltirilgen mısalda Shazadanıń sózleri arqalı onıń adam tańlamay sóylese
beretuǵın, sózge sheshen, qarapayım awıldıń hayalı ekeni oqıwshıǵa málim boladı.
Qaharmannıń bul sıpatları syujet waqıyalarınıń súwretleniwi dawamında ele de rawajlanıp
baradı. Al, ekinshi qaharman Nursulıw kóp sóylemeytuǵın, tuyıq minezli qız. Bul eki
qaharmannıń xarakteri, sırt pishimi, ómir tárizi pútkilley bir-birine qarama-qarsı. Shazada
tuwılǵanlı awılda jasap, miynetke shınıqqan awıl hayalı, al Nursulıw bolsa qalada tuwılıp
ósken. Avtor bul eki qaharmandı sóyletiw dawamında usı táreplerin oqıwshıǵa málim etip
baradı:
“ –
Gúzde paxta keptirgendi kórippe ediń?
– I-im! – dedi Nurjamal biykarlap.
– Pay-pa-ay! Qalada óskenseń ǵo shaması?”[4:6].
Joqarıda keltirilgen mısallarda
Nurjamaldıń sorawǵa qısqa juwabı onıń onsha ashılısıp sóylese bermeytuǵını, sheriginiń
sóylew tempi, manerasınan bolsa bar bilgeni awzında bolatuǵın adamnıń obrazı sezilip turadı.
Bul eki joldastıń dialogları sanatoriyaǵa barǵannan soń da usı taqlette dawam ete beredi.
Povestte jazıwshı Shazadanıń is-háreketleri hám de replikaları arqalı haqıyqıy komik obrazdı
dórete alǵan. Sebebi, qaharmannıń replikaları janlı, jasalmalılıqtan tıs halda berilgen.
Kórkem shıǵarmada qaharman obrazın jasawda áhmiyetli bolǵan kórkemlew usıllarınıń biri
monolog bolıp tabıladı.
Monolog – jeke bir adamnıń ózi menen ózi yamasa sırtqı ortalıqqa qarata aytqan ishki
keshirmeleri, tolǵanısları, qanday da bir sırtqı tásirler yamasa waqıyalarǵa qatnası. Ilimpaz T.
Boboev monolog tuwralı: “Monolog qaharmannıń ruwxıy keshirmelerin, pikir-kózqarasların
bayanlaydı, obrazdıń mazmun-maǵanasın ashadı.” [3:173] - degen bahalı pikirlerdi aytadı.
Monolog ishki hám sırtqı bolıp bólinedi. Ishki monologlarda jeke bir qaharmannıń
keshirmeleri beriledi. Al sırtqı monologlarǵa jeke bir qaharmannıń hámmege qarata aytqan
sózleri kiredi. Kúndelikli turmısta monologlardıń kóplegen túrlerin ushıratıwǵa boladı.
Máselen, muǵallimniń sabaq túsindiriwi, kópshilik aldınan shıǵıp oqılǵan bayanat yamasa sud
processinde advokat yamasa prokurordıń jınayat isi ústinen bildirgen kózqarasları hám taǵı
basqalar. Tiykarınan, kórkem shıǵarmada monolog qaharmannıń ishki oy-tolǵanısların,
ruwxıy keshirmelerin, psixologiyalıq jaǵdayın bildiriw arqalı obraz jasawǵa xızmet etedi. Usı
jol menen avtor kitap oqıwshısına ruwxıy hám estetikalıq tásir etiwge háreket etedi. Óytkeni,
insan sanalı túrde oylaydı, quwanadı, qıynaladı. Bulardıń barlıǵın jazıwshı ózi dóretken
qaharman obrazı arqalı jetkerip beredi.
M. Nızanovtıń “Hawa kemesindegi ekew” povestinde monologlar jiyi qollanılmaydı. Bunnan,
obraz jasaw dialogtıń wazıypası etip júkletilgen degen juwmaqqa keliwge boladı. Shıǵarma
syujetinde monologlar, tiykarınan, qaharmannıń
belgili bir momenttegi oyın beriw
maqsetinde qollanılǵan. Mısalı,
«Nege ol indemedi? » «Nege erkek qusap bir nàrse demedi?!
Yaki men suwıq hàm shıraysız nasharman ba? »
Usı oylar onı qıynar hàm qapa eter edi. Sebebi
Nursulıw àlleqashan baslıǵına ashıq bolıp qalǵan edi. Usınday sezimlerge tolı monologı bir
neshe jerde beriledi. Mine bul qatarlardan biz Nursulıwdıń ishki sezimlerin, gùyzelislerin
tùsine alamız.
« Oǵan bir nàrse bolǵan! Sòz joq, bir nàrse bolǵan! Ayaq-qolın baylasań-àm bul waqıtqa deyin
bir jerden shıǵar edi... »
Bul da Nursulıwdıń monologı . Bul monologta Nursulıw Shazada
14
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 12-SON (YOʻITJ)
haqqındaǵı oyların ishley keshirmekte. Onnan qàweterlenip hàr qıylı oylarǵa barǵanın
kóriwimizge boladı. Povesttegi bul epizodta Nursulıwdıń monologı kóbirek keltirilgeniniń
ózinen de onıń sózge joq, oyǵa beyim insan ekenligin bayqawǵa boladı. Sebebi, avtor
Shazadanıń monologın bermeydi. Ol oylanıp, ishley tolǵanıp otırmastan kewlindegisin sırtqa
shıǵaratuǵın, ekinshi birew menen bólisiwdi maqul kóretuǵın hayal ekeni málim. Bul
shıǵarma ishindegi
« Bul adamlar usı jerde qonıp shıqqan shıǵar, sirá»
dep oylap qoydı
ishinen». – degen Nursulıwdıń monologınan soń
«Eger Shazada bolǵanda onı oylap otırmas,
dálden- duwrı ózlerine aytar edi»
dep keltirilgen avtorlıq bayanlaw menen de jetkerip beriledi.
Ulıwmalastırıp aytqanda, jazıwshı M. Nızanovtıń “Hawa kemesindegi ekew” povestiniń
kórkem tili tartımlı etip berilgen. Shıǵarma syujetinde dialog basım qollanılǵan hám bul
waqıyanıń qurǵaq bayanlawdan ibarat bolıp qalmawın támiyinlegen. Sonday-aq, shıǵarmada
qollanılǵan monolog qaharmannıń bir momentlik ishki tuyǵı-sezimlerin sırtqa shıǵarıp
sáwlelendiriwde belgili rol atqarıp kelgen.
Paydalanılǵan ádebiyatlar:
1.
Járimbetov Q. Ádebiyattanıwdan sabaqlar. N. “Qaraqalpaqstan”. 2012.
2.
Ахметов С, Есенов Ж, Жǝримбетов Қ. Әдебияттаныў атамаларының орысша-
қарақалпақша тусиндирме сѳзлиги. Н. «Билим». 1994.
3.
Бобоев Т. Адабиётшунослик асослари. Т. «Ўзбекистон». 2002.
4.
Nızanov M. Hawa kemesindegi ekew. N. “Qaraqalpaqstan. 2014.
