64
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 12-SON (YOʻITJ)
KONSTITUTSIYA ERKIN VA FAROVON HAYOT GAROVI
Nortojiyeva Sofiya Sherzod qizi
Qarshi davlat universiteti filologiya fakulteti talabasi
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 9-noyabr 2024 yil
Ma’qullandi: 10-noyabr 2024 yil
Nashr qilindi: 13-noyabr 2024 yil
Mazkur maqolada O‘zbekiston Respublikasi
Konstitutsiyasining
erkin
va
farovon
hayot
ta'minlashdagi o‘rni tahlil qilinadi. Konstitutsiyaning
huquqiy asoslari, fuqarolarning huquqlari, erkinlik va
farovonlikni ta'minlashdagi kafolatlar, shuningdek,
jamiyatdagi o‘zgarishlarga qanday ta'sir ko‘rsatishi
keltirilgan. Maqolada Konstitutsiyaning ijtimoiy,
siyosiy va iqtisodiy sohalardagi o‘rni, uning fuqarolar
uchun yaratayotgan imkoniyatlari, mehnat huquqlari,
ta'lim va ijtimoiy himoya masalalari yoritiladi.
Shuningdek, jamiyatda erkin va farovon hayotga
erishish
uchun
Konstitutsiyaning
qanday
takomillashtirilishi
kerakligi
haqida
takliflar
keltirilgan.
KEY WORDS
Konstitutsiya,
erkinlik,
farovonlik, huquqlar, kafolatlar,
ijtimoiy himoya, ta'lim, iqtisodiy
barqarorlik,
jamiyat,
davlat
siyosati.
KIRISH
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi 1992-yil 8-dekabrda qabul qilindi va o‘sha paytdan
boshlab, u mamlakatning asosiy huquqiy hujjati sifatida barcha fuqarolarning huquqlari va
erkinliklarini himoya qilishda muhim o‘rin egalladi. Konstitutsiyaning huquqiy asoslari
fuqarolarni ta'minlaydigan erkinliklar va ijtimoiy barqarorlikni belgilovchi me'yorlarni o‘z
ichiga oladi. Masalan, Konstitutsiyaning 1-moddasida «O‘zbekiston Respublikasi suveren,
ijtimoiy, huquqiy davlatdir» deb ko‘rsatilgan bo‘lib, bu davlatning asosiy tamoyillari, ya'ni
huquqiy davlat, tenglik, erkinlik, adolat kabi prinsiplarni ta'kidlaydi.
Konstitutsiya fuqarolar uchun bir qator huquqiy kafolatlar yaratadi. Misol uchun, 32-moddada
«Fuqaro davlatdan, jamiyatdan o‘zini ifoda etish huquqiga ega» deb belgilangan, bu esa
fuqarolarni so‘z erkinligini ta'minlashga xizmat qiladi.
Bundan tashqari, Konstitutsiyada davlatning fuqarolarni himoya qilish borasidagi
majburiyatlari ham aniq ifodalangan.
Inson huquqlari
va
shaxs erkinligi
kabi prinsiplar
fuqaroning o‘z huquqlarini himoya qilish imkoniyatini yaratadi. Masalan, so‘nggi yillarda
davlat tomonidan amalga oshirilgan huquqiy islohotlar natijasida, fuqarolarni huquqiy
himoya qilish uchun bir qator qonunlar qabul qilindi va sud tizimi yanada takomillashtirildi.
Bunday islohotlar fuqarolarning o‘z huquqlarini amalga oshirishda yanada erkin va ishonchli
bo‘lishiga xizmat qiladi.
Fikrimcha, Konstitutsiyaning huquqiy asoslari bugungi kunda nafaqat erkinlikni ta'minlaydi,
balki insonning daxlsizligini himoya qilishda ham katta rol o‘ynaydi. Bu prinsiplarning to‘liq
amalga oshirilishi orqali jamiyatda yanada adolatli va fuqarolarning huquqlari to‘liq hurmat
qilinadigan tizim shakllanadi.
65
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 12-SON (YOʻITJ)
Erkinlik va farovonlik O‘zbekiston Konstitutsiyasining asosiy qadriyatlaridan hisoblanadi.
Erkin va farovon hayot — bu fuqaroning o‘z mehnati bilan yashashi, o‘z fikrini erkin ifoda
etishi va davlatdan ijtimoiy himoya olishi kabi huquqlardan iborat. Konstitutsiya jamiyatda
har bir fuqaroning erkin va farovon hayot kechirishini ta'minlash uchun quyidagi kafolatlarni
yaratadi:
1.
Mehnat huquqi
: Konstitutsiyaning 38-moddasida "Fuqaro mehnat qilish huquqiga
ega" deb ta'kidlanadi, bu esa ishchilarning o‘z huquqlarini himoya qilishini ta'minlaydi.
Bugungi kunda, O‘zbekiston mehnat bozorida ishsizlik darajasini kamaytirish uchun bir qator
tashabbuslarni amalga oshirgan, jumladan, kichik va o‘rta biznesni qo‘llab-quvvatlash, yangi
ish o‘rinlarini yaratish, yoshlarni ishga joylashtirish bo‘yicha turli dasturlar ishlab
chiqilmoqda. Masalan, 2021-yilda ish o‘rinlarini yaratish bo‘yicha 500 mingdan ortiq yangi ish
o‘rni tashkil qilindi.
2.
Ijtimoiy himoya
: Konstitutsiya fuqarolarga tibbiy xizmat olish, ta'lim olish, pensiya va
ijtimoiy yordam olish kabi huquqlarni taqdim etadi. O‘zbekistonning ijtimoiy himoya tizimi,
ayniqsa, 2016-yildan keyin islohotlarga duchor bo‘ldi. Misol uchun, pensiya tizimi
takomillashtirildi, aholining ehtiyojmand qatlamlariga moliyaviy yordam ko‘rsatilmoqda.
3.
Ta'lim huquqi
: Konstitutsiyada ta'lim olish huquqi kafolatlangan, bu esa fuqarolarga
sifatli ta'lim olish imkoniyatini beradi. Ta'lim sohasidagi islohotlar doirasida o‘quv yurtlarida
yangi o‘quv dasturlari ishlab chiqildi, oliy ta'limga qabul kvotalari oshirildi. 2020-yilda
O‘zbekistonning oliy ta'lim muassasalariga 100 mingdan ortiq yoshlar qabul qilindi. Bu ta'lim
olish imkoniyatlarini kengaytirish orqali jamiyatning farovonligini oshiradi.
O`ylaymizki, erkinlik va farovonlikni ta'minlashda davlatning iqtisodiy va ijtimoiy siyosati
muhim o‘rin tutadi. Bu sohalarda amalga oshirilayotgan islohotlar jamiyatda adolatli va
barqaror tizimni shakllantirishga xizmat qiladi.
Konstitutsiya faqatgina huquqiy hujjat emas, balki jamiyatning barcha sohalarini tartibga
soluvchi asosiy me'yoriy hujjatdir. O‘zbekiston Konstitutsiyasi mamlakatning siyosiy tizimini,
iqtisodiy siyosatini va ijtimoiy sohalardagi islohotlarni shakllantiradi. Aynan Konstitutsiya
orqali davlat fuqarolarga huquqiy himoya, ijtimoiy kafolatlar va iqtisodiy imkoniyatlarni
taqdim etadi.
Konstitutsiyaning jamiyatdagi o‘rni va ahamiyatini tahlil qilganimizda, uning fuqarolarni
himoya qilishdagi muhim rolini ko‘rish mumkin. Misol uchun, so‘nggi yillarda fuqarolarni
huquqiy himoya qilish uchun bir qator islohotlar amalga oshirildi.
Yangi sud islohoti
,
huquqiy ta'lim
va
fuqarolarni himoya qilish tizimi
bularning yaqqol misollaridir.
O‘zbekistonning huquqiy tizimida amalga oshirilayotgan bu kabi islohotlar fuqarolarni
ta'minlash va erkinlikni himoya qilish uchun muhim bo‘lib, bu esa jamiyatda adolatli tizimning
shakllanishiga olib keladi.
Jamiyatda amalga oshirilgan bu islohotlar, albatta, Konstitutsiyaning samarali ishlashiga
yordam beradi. Ammo hali ko‘plab sohalarda islohotlar zarur bo‘lib, ayniqsa ijtimoiy adolat va
iqtisodiy barqarorlikni ta'minlashda qadamlar tashlash zarur.
Konstitutsiyaning ta'siri nafaqat huquqiy yondoshuvlar bilan cheklanadi, balki uning amaliy
natijalari jamiyatda bevosita seziladi. Misol sifatida,
ishsizlikni kamaytirish va yangi ish
o‘rinlarini yaratish
borasida amalga oshirilgan islohotlarni ko‘rishimiz mumkin.
Konstitutsiya fuqarolarga mehnat qilish huquqini taqdim etgan holda, davlat ish o‘rinlarini
yaratishga katta e'tibor qaratmoqda. 2021-yil oxiriga kelib, O‘zbekistonda 600 mingdan ortiq
yangi ish o‘rinlari yaratildi.
Bundan tashqari,
ta'lim tizimi
da amalga oshirilgan islohotlar ham Konstitutsiyaning ta'lim
olish huquqini kafolatlash prinsipiga muvofiq amalga oshirilgan. Ta'lim olish huquqining
kengayishi natijasida oliy ta'limga qabul kvotalari oshdi, yangi o‘quv dasturlari va o‘quv
muassasalari tashkil etildi.
Fikrimizcha
, hayotiy misollar ko‘rsatib turibdiki, Konstitutsiya fuqarolarga faqat huquqiy
imkoniyatlarni taqdim etibgina qolmay, balki amaliy natijalar orqali jamiyatda
66
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 12-SON (YOʻITJ)
yaxshilanishlarga sabab bo‘ladi. Bu Konstitutsiyaning jamiyatdagi o‘rni va ahamiyatini yanada
kuchaytiradi.
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi mamlakatda erkin va farovon hayot kechirish uchun
mustahkam huquqiy asos yaratadi. U nafaqat davlat tuzilishini, balki har bir fuqaroning
huquqlari, erkinliklari va ijtimoiy himoyasini ta'minlashga qaratilgan asosiy qonun sifatida
jamiyatning barcha sohalarida tub islohotlarni amalga oshirishga xizmat qiladi.
Konstitutsiyaning to‘liq amalga oshirilishi, ayniqsa, fuqaroning huquqlarini himoya qilish,
iqtisodiy barqarorlik, ijtimoiy adolat va siyosiy erkinlikni ta'minlashda muhim ahamiyatga ega.
Bu esa o‘z navbatida jamiyatda farovonlik va tinchlikni saqlashda bevosita ta'sir ko‘rsatadi.
Konstitutsiyaning huquqiy kafolatlari
fuqarolarni nafaqat siyosiy va iqtisodiy jihatdan
himoya qiladi, balki ularning shaxsiy erkinliklarini, mulk daxlsizligini va ta'lim olish kabi
ijtimoiy huquqlarini ta'minlaydi. Shu bilan birga, davlatning siyosiy tizimini va qonun
ustuvorligini ta'minlashga xizmat qiladi. Misol uchun, mehnat qilish huquqi, ta'lim olish
huquqi, so‘z erkinligi, fuqarolarni ijtimoiy himoya qilish kabi muhim tamoyillar
Konstitutsiyada ko‘rsatilgan va amalda ular fuqarolarga keng imkoniyatlar yaratmoqda.
Erkinlik va farovonlikni ta'minlash
da Konstitutsiyaning iqtisodiy, ijtimoiy va siyosiy
kafolatlari muhim rol o‘ynaydi. O‘zbekistonning iqtisodiy islohotlari, yangi ish o‘rinlarini
yaratish, pensiya tizimini takomillashtirish, sog‘liqni saqlash va ta'lim tizimidagi o‘zgarishlar
— bularning barchasi Konstitutsiyada belgilangan erkinliklar va ijtimoiy huquqlarning
amalda qanday ishlashini ko‘rsatadi. Misol sifatida, so‘nggi yillarda davlat tomonidan ish
o‘rinlarini yaratish, yirik ijtimoiy loyihalar, sog‘liqni saqlash va ta'lim sohasidagi islohotlar
amalga oshirilganini keltirish mumkin. Bularning barchasi Konstitutsiya tamoyillariga
asoslanib, fuqarolarning farovon hayot kechirish imkoniyatlarini yaratmoqda.
Jamiyatda adolat va tenglikni ta'minlash
da Konstitutsiya o‘zining kuchli ta'sirini namoyon
etmoqda. Konstitutsiyaning amalda to‘liq bajarilishi fuqarolar o‘rtasidagi ijtimoiy tenglikni
saqlash, ularning huquqlarini himoya qilish va davlat tomonidan taqdim etilgan ijtimoiy
xizmatlarni yaxshilashga yordam beradi. Ijtimoiy himoya tizimining takomillashuvi,
pensiyalarni oshirish, ta'lim va sog‘liqni saqlash xizmatlarining yanada rivojlanishi – bular
barchasi fuqarolarni har tomonlama qo‘llab-quvvatlash va farovonlikni ta'minlash uchun
xizmat qiladi.
Shuningdek,
Konstitutsiyaning amalda bajarilishi jamiyatda yangi o‘zgarishlarni
olib
kelmoqda. Siyosiy tizimni takomillashtirish, sud-huquq tizimini isloh qilish, fuqarolarni
himoya qilish borasidagi islohotlar jamiyatda demokratiyaning rivojlanishiga va huquqiy
davlatning shakllanishiga olib kelmoqda. Konstitutsiyaning ustuvor tamoyillaridan biri —
huquqiy davlat
ni yaratish, unda fuqarolar o‘z huquqlarini bilish va himoya qilishda erkin va
mustaqil bo‘lishlari lozim. Bu tamoyilga to‘liq rioya etilsa, jamiyatda adolatli tizim o‘rnatiladi
va fuqarolar o‘z huquqlarini amalga oshirishda hech qanday to‘siqqa duch kelmaydi.
Biroq, Konstitutsiyaning samarali ishlashini ta'minlash uchun doimiy islohotlar zarur
.
Yangi ijtimoiy va iqtisodiy sharoitlarga moslashish, davlatning qonun chiqaruvchi va ijrochi
organlarining samaradorligini oshirish, fuqarolarni huquqiy va siyosiy jihatdan yanada
ko‘proq jalb qilish talab etiladi. Bu o‘zgarishlar davlat tizimi va fuqarolarning hayotida yuksak
darajadagi barqarorlikni ta'minlaydi.
Shunday qilib, O‘zbekiston Konstitutsiyasi — erkin, adolatli va farovon jamiyat barpo
etishning poydevori bo‘lib, uning amalda bajarilishi fuqarolarning hayot sifatini yaxshilashga,
mamlakatni rivojlantirishga va davlatning barqarorligini ta'minlashga yordam beradi.
Konstitutsiya nafaqat huquqiy hujjat
, balki butun jamiyatni boshqarish va rivojlantirishda
asosiy vosita sifatida xizmat qiladi. Uning asosiy tamoyillari — erkinlik, tenglik, adolat va
huquqiy himoya — jamiyatni yanada barqaror, adolatli va farovon qilishga xizmat qiladi.
67
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 12-SON (YOʻITJ)
ADABIYOTLAR RO`YXATI
1.
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. Tahririy nashr, 2024.
2.
Abduqodirov, Sh. O‘zbekiston Respublikasining huquqiy tizimi. Toshkent: O‘zbekiston
universiteti, 2021.
3.
Mavlonov, A. Huquqiy davlat va uning asoslari. Toshkent: Yangi asr avlodi, 2020.
4.
Karimov, I. O‘zbekiston – erkin va farovon jamiyat sari. Toshkent: O‘zbekiston, 2019.
5.
Rakhmonov, B. Ijtimoiy himoya va Konstitutsiya. Toshkent: O‘zbekiston davlat
nashriyoti, 2023.
