52
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 12-SON (YOʻITJ)
JAMIYATDA AYOLLARNI MAVQEINI TA’MINLASHDA
GENDER MUNOSABATLARINING AHAMIYATI
Dildora Naildjon qizi Аxmedova
O‘qituvchisi, Аndijon davlat pedagogika instituti
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 1-noyabr 2024 yil
Ma’qullandi: 5-noyabr 2024 yil
Nashr qilindi: 10-noyabr 2024 yil
XX - XXI asrlarda jamiyatning dolzarb
muammolaridan
biri
sifatida
gender
tenglik
masalalarini qayta ko'rib chiqish va uni amaliy
o'zgartirish masalalari katta o’rin egallagan. Ushbu
o'zgarishlarning asosiy yo'nalishi ayollarning mehnat
va ijtimoiy faoliyatning turli sohalarida tutgan o'rni va
roliga yangicha qarashda, har ikkala jins vakillarining
motivlari, manfaatlari, pozitsiyalari va faoliyatining
uyg'unligi g'oyasidadir.
KEY WORDS
gender
tenglik,
dolzarb
muammolar, mehnat va ijtimoiy
faoliyat, Xotin-qizlarning mavqeyi.
Kirish qismi:
O‘zbekistonda so‘nggi yillarda gender tengsizligini bartaraf etish bo‘yicha
ishlar faollashdi. Gender siyosati muammolari, gender tadqiqotlari, ayniqsa, “Ayollar
muammosi” bilan bogʻliq masalalar rasmiy darajada davlat siyosatining ustuvor masalalari
qatoriga kiritilgan. Xotin-qizlarning mavqeyini oshirish, ayniqsa, ularning huquqlarini
qonuniy hujjatlari orqali himoya qilish va kengaytirish bo‘yicha chora-tadbirlar belgilandi.
Universitetlarda professor-o‘qituvchilarning ilmiy-tadqiqot ishlari va talabalarning ilmiy-
tadqiqot faoliyati yagona boshqaruv va faoliyat tizimiga kiritilgan. Muammo universitet
boshqaruvi va fanning o‘zini o‘zi boshqarish tizimida talabalarning ilmiy-tadqiqot ishlarining
umumiy rolini aniqlashda, shuningdek uni turli bo‘limlarda tashkil etish va boshqarishning
o‘ziga xos xususiyatlarini aniqlashda yotadi. Talabalarning ilmiy-tadqiqot ishlari quyidagi
asosiy yo‘nalishlarni o‘z ichiga olgan universitet boshqaruvi tizimiga uzviy mos keladi: o‘quv
va ishlab chiqarish faoliyatini boshqarish, ilmiy-tadqiqot faoliyati va innovatsion ilmiy-
texnikaviy ishlanmalarni boshqarish; yoshlar bilan tarbiyaviy va ommaviy-madaniy ishlarga
rahbarlik qilish; ma’muriy-xo'jalik ishlarini boshqarish, moliya-xo'jalik faoliyatini boshqarish
va boshqalar.
Zamonaviy o'smirlarning kasb tanlash muammosini tahlil qilish shuni ko'rsatadiki, maktab
bitiruvchilari gender xususiyatlarini hisobga olgan holda keyingi kasbiy yo'nalishlarni
belgilash va rejalashtirishda kattalarning yordamiga muhtoj. Bu kabi holatda mahalla, oila va
ta’lim muassasining hamkorligi yetakchi o’rinni egallaydi.
Asosiy qism:
Sandra Bemning "Erkaklik, ayollik va shaxsning gender turi" usuli, J.
Gollandning shaxsiyatning professional turini aniqlash uchun o'zgartirilgan usuli, E. A. Klimov
tomonidan differensial diagnostika so'rovnomasi asosida olingan tadqiqot natijalari shuni
ko’rsatadiki, bugungi kunda maktab o‘quvchilarining aniq kasbiy rejasi yo‘q, ularning
aksariyati (68%) kasb tanlashda mustaqillik darajasi pastligini ko‘rsatmoqda.
Natijalarga ko’ra, yigitlar orasida mehnatni kasbiy taqsimlash masalalarida gender
stereotiplariga amal qilish darajasi 70,8 foizni tashkil etadi. Qizlar mehnat taqsimoti bo'yicha
ko'proq liberal g'oyalarga ega: ular 42,3 foiz kasblarni "erkak" va "ayol" ga taqsimlashdagi
53
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 12-SON (YOʻITJ)
stereotiplarni hozirda ahamiyatsiz deb hisoblaydi. Tadqiqot jarayonida gender xususiyatlar
asosida o’quvchilarning kasb tanlashdagi afzalliklari aniqlanib olinmoqda.
Gender ijtimoiylashuv maktab o'quvchilarining rivojlanishi va moslashuvi jarayonining
muhim tarkibiy qismi bo'lib, shaxsiy va kasbiy sohalarda o'zini o'zi belgilashga yordam beradi.
O'smirlarning gender ijtimoiylashuvini hisobga olish bolaning kasb tanlash istiqbollarini
amalga oshirish ichki tayyorlikni shakllantirishga yordam beradi. Bunda gender yondashuv
asosida o‘quvchi-yoshlarni kasbiy yo‘naltirishga qaratilgan intensivlashgan didaktik
ta’minotlarni ta’lim jarayonida tadbiq qilish bilan izohlash mumkin. Bunda yoshlarni, asosan,
kichikligidan boshlab kitobga oshno qilish, o’z fikrini erkin bayon qila olish imkoniyatini
berish hamda ularni tinglash muhim ahamiyat kasb etadi.
Talabalarning ilmiy ishlanmalarining bir qismi, qoida tariqasida, kafedralarning yetakchi
o‘qituvchilari bilan birgalikda universitet faniga va tashkilotning moliyaviy bazasini
mustahkamlashga ma’lum hissa qo‘shishi mumkin. Universitetda ixtisoslashgan
yo‘nalishlarda (universitetlar yoki fakultetlarda), ham turli profildagi universitetlarni qamrab
olgan umumiy yo‘nalishlarda rivojlanmoqda. Ikkinchisiga gumanitar tadqiqotlar, fanning turli
sohalarida, shuningdek, fakultet yoki universitetlarda ilmiy ishlar kiradi.
Shuningdek, mamlakatdagi gender tenglik muammolarini hal qilish uchun 14 mintaqadagi
turli sohalardagi 180 dan ortiq ayollarni birlashtirishni maqsad qilgan. Asosiy maqsadlar
quyidagilardan iborat: har bir mintaqada ayollarning tadbirkorlik, ilm-fan, axborot
texnologiyalari, sport va ommaviy axborot vositalarida ishtirok etishidagi asosiy to‘siqlarni
aniqlash; nogiron rahbar ayollarni qo‘llab-quvvatlash; gender asosidagi zo‘ravonlik va
tengsizlikni kuchaytiruvchi gender stereotiplari va zararli ijtimoiy normalarni yo‘q qilishga
hissa qo‘shish; har bir hududda xotin-qizlarning mavqeini barqaror yaxshilashga
ko‘maklashish bo‘yicha davlat organlari uchun dasturlar, chora-tadbirlar rejalari va tavsiyalar
ishlab chiqish.
Rezolyutsiya dunyoning barcha davlatlarini mavjud muammoga eʼtibor qaratishga, ilm-fan,
texnika va innovatsiya sohalaridagi gender notenglikning sabablarini aniqlash uchun harakat
qilishga, shuningdek, ayollar va qizlarni ilmiy faoliyatga jalb etishga qaratilgan chora-tadbir va
dasturlarni tashkil etishga chaqiradi.
Xulosa qilib
aytadigan bo’lsak, yoshlarni qo’llab-quvvatlash va ularda paydo bo’layotgan
yangi fikr va g’oyalarni qo’llab-quvvatlash ularda o’ziga bo’lgan ishonchni yanada ortishiga
xizmat qiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI:
1. Алиев М.М., Ивлева Е.В. (2021). Научно-исследовательская деятельность женщины в
Узбекистане. Науки об образовании. №5 (14), 31-39.
2. Rasulova D.V. (2020) Universitetdagi tadqiqot ishlariga ayollarni jalb qilish. Innovatsiya. 8
(226). 96-104.
3. Саодат Пархаджановна Саидакбарова. "CHALLENGES WOMEN ENCOUNTER IN SCIENCE
AND BUSINESS IN UZBEKISTAN" Oriental Conferences, vol. 1, no. 1, 2024, pp. 301-307.
doi:10.24412/cl-36892-2024-40-301-307
4. Yuldosheva N.N., Chernikovskaya M.V. (2021). Talaba yoshlarning ilmiy tadqiqotlarga
bo‘lgan qiziqishini rivojlantirish: tajriba va muammolar // Kemerovo davlat universiteti
axborotnomasi. Seriya: Siyosiy, sotsiologiya va iqtisodiy fanlar. № 1. 186–194.
5.UNICEF foundation of gender-transformaative Approaches https://cutt.ly/6hatOke
6. O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Senatining qarori, 28.05.2021 yildagi SQ-297-IV-son
7. Hamidov, Xayrulla. "THE STORY OF" POMEGRANATE" IS IN TURKISH AND RUSSIAN
LANGUAGES." Sharqshunoslik. Востоковедение. Oriental Studies 3.02 (2024): 39-47.
8. Kasımova, Sarvınoz Sayfullaevna. "Transformación de frases y sus destrucciones." Salud,
Ciencia y Tecnología-Serie de Conferencias 3 (2024): 740-740.
