INGLIZ TILI VA O'ZBEK TILI O'QUVCHILARIGA INKOR QO'SHIMCHALNI O'QITILISHI VA USHBU QO'SHIMCHALARNING AMALIYOTDA QO'LLANISHI.

50

YANGI O'ZBEKISTON ILMIY

TADQIQOTLAR JURNALI

www.in-academy.uz

1-JILD, 12-SON (YOʻITJ)

INGLIZ TILI VA O'ZBEK TILI O'QUVCHILARIGA INKOR

QO'SHIMCHALNI O'QITILISHI VA USHBU

QO'SHIMCHALARNING AMALIYOTDA QO'LLANISHI.

Ergashova Munavvar Dilsiroj qizi.

https://doi.org/10.5281/zenodo.1405965

0

ARTICLE INFO

ABSTRACT

Qabul qilindi: 1-noyabr 2024 yil

Ma’qullandi: 5-noyabr 2024 yil

Nashr qilindi: 9-noyabr 2024 yil

Ushbu maqola Ingliz va o’zbek tillarida negativlik

kategoriyasini va ularning o’xshashlik va farqli

tomonlarini ochib berishga bag'ishlangan. Muallif

ingliz va o’zbek tillarida qiyosida negativlikni

ifodalovchi kategoriyalarni aniqlaydi va unga yana

bir qancha misollar keltiradi.

KEY WORDS

negativlik

kategoriyasi,

mononegativlik,

polonegativlik,

inkor

yuklamasi,

yordamchi

fe’llar, bo’lishlilik, bo’lishsizlik.

O'zbek va ingliz tillarida negativlik kategoriyasi qanday ishlashini tushunish, tilshunoslik va

tilni o'rganish jarayonida muhim bo'lishi mumkin. Quyida ingliz va o'zbek tillarida negativlik

kategoriyasining ba'zi xususiyatlari keltirilgan:

Ingliz Tilida Negativlik Kategoriyasi

Ingliz tilida negativlik kategoriyasini tadqiq

qilish bo’yicha olibborilgan tadqiqotlar

natijasida mazkur tilda negativlik kategoriyasiningifodalanish usullari aniqlangan.Hozirgi

zamoy ingliz tilida bo’lishsizlik tushunchasi suffikslar, prefikslar, inkor olmoshlari va

ravishlari orqali ifodalanadi

Ingliz tilida negativlik asosan quyidagi usullar bilan ifodalanadi:

1. Negativ Kesimlar (Negative Verbs):

- "Not" qo'shimchasi: negativlikning ifodalanishida eng maxsuldor usul inkor

yuklama“not” gaplarda kesim o’rnida kelgan fe’l, ot, sifat, son kabilardan oldinyordamchi yoki

bog’lama fe’llarga qo’shilishi bilan ifodalanadi. Masalan:

- I am not going to the party. (Men partiyaga bormayapman.)

- She does not like broccoli. (U brokkolini yoqtirmaydi.)

2. Negative Pronouns: No, none, nodiv, nothing, nowhere: Masalan:

- There is no milk in the fridge. (Hovuzda sut yo'q.)

- Nodiv was at the meeting. (Uchrashuvda hech kim bo'lmagan.)

3. Affikslar yordamida: Masalan:

dress-undress, aircraft-antiaircraft, revolution-counterrevolution, direct-indirect, possible-

impossible, rational-irrational, legal-illegal va boshqalar.

4. Bo’lishsizlikni ifodalovchi ravishlar: never, hardly,scarecely, hardly ever, scarecely ever,

seldom

It scarecely snows in southern parts of Africa. (Afrikaning janubiy qismlarida kamdan kam

qor yog’adi)

O'zbek Tilida Negativlik Kategoriyasi

O'zbek tilida negativlik quyidagi usullar bilan ifodalanadi:

1. Bo’lishsizlik qo'shimchasi:

51

YANGI O'ZBEKISTON ILMIY

TADQIQOTLAR JURNALI

www.in-academy.uz

1-JILD, 12-SON (YOʻITJ)

- Fe'lning negativ shaklini yaratishda ishlatiladi. Masalan:

- Men boraman. → Men bormayman.

- U sevadi. → U sevmaydi

Bu borada qayd etish joizki, bo’lishsizlikni ifodalovchi affiks mustaqil va ko’makchi

fe’llarda bir vaqtning o’zida qo’shilib ishlatilganda tasdiq yokibo’lishli ma’noni

ifodalaydi:aytmay qo’ymadi-aytib qo’ydi;bilmay qolmadi-bilib qoldi.

2. Emas so’zi yordamida

- Bu kitob qiziqarli emas .

- Men doktor emasman.

3. Inkor olmoshlari va ravishlari Hech kim, hech narsa, hech qayer: Masalan:

- Hech kim kelmagan.

- Hech narsa yo'q.

Bu birikmalardan tashqari hech bo’lishsizlik olmoshi vaqt, mahal kabiso’zlar bilan birikib,

negativlik ma’nosini temporallik ma’nosini, hechbir —substansialik, hech qayer -lokativlik

kabi ma’nolarni ifodalaydi.Hamda hech inkor olmoshi kimsa so’zi bilan birikib, shaxsga

nisbatan

negativlikni

ifodalaydi.O’zbek

tilida

negativlik

ma’nosini

ifodalovchi

elementlarningingliz tilidan farqi shundaki, o’zbek tili gap qurilmalarida

bir

nechta

bo’lishsizlik elementlari ishlatilganligining guvohi bo’lamiz, lekin ingliz tilida bunday holat

uchramaydi:

Hech kim hech qachon hech narsani bilmaydi

4. Hozirgi zamon o’zbek tilida bo’lishsizlik kategoriyasi yuqorida qayd etilgan usullardan

tashqari na, ...na bog’lovchilari yordamida hamifodalanadi: Masalan: -- Na chigit, na makka

tekis kvadrat uyasiz ekilmasin.

- U na kitob, na gazeta o’qiydi.

Demak, yuqorida keltirilgan bo’lishsizlik kategoriyasini fe’llardaifodalanishiga ko’ra uch

usul yordamida namoyon bo’lishini ko’rdik: bo’lishsizlikni ifodalovchi –ma affiksi yordamida,

yordamchi

elemental remas va yo’q kabilar ishtirokida beriladi. Bo’lishsizlik

kategoriyasiniifodalashda kesim o’rnida kelgan elementga -ma affiksi yordamida umumiy

bo’lishsizlikni ifodalashda uni asosiy elementdan ajratib bo’lmaydi,bunday hodisa gap

qurilmasida qisman bo’lishsizlikni ifodalovchiholatdan farqli o’laroq qardosh bo’lmagan tillar

tizimida ham xuddi shunday.

Yuqorida ta’kidlangan fikrlarni jamlab aytish mumkinki, o’zbekgaplarda bo’lishsizlik yoki

negativlik ishlatilishiga ko’ra unipolinegativ til deb hisoblasak, ingliz tilini esa mononegativ

til deyish mumkin.Ushbu dalillar guvohi sifatida aytish mumkinki, ingliz va o’zbektillari

misolida negativlik kategoriyasi gap qurilmasida sintaktik sathdasemantik maydoni

siyosiy-tipologik jihatdan maxsus tadqiqot obyekti bo’lmagan.

Adabiyotlar

1.Андреева .В Грамматическая категорая отрицания в соврименном английский языке

Автореф.дисс... канд.филол.наук.-МоскваМГУ1974. -21 с.

2.Воситова А Жахон тилларида полинегативлик ва мононегативлик муоммоси Филол.

фан.номз.автореферати-Тошкент 2008.-22б

3. Жигадло В.Н

Иванова

И. П. Иофик Л.Л Соврименный английский

язык.(теоритический курс грамматики)-Москва:Литература на иннастранных языках

1956. -356 с

4. Олим Усмон . Русча не-перефиксли суз терминларини

узбек тилида

ифодаланишда нo-перефиксиниг роли // узбек тили ва адабиёти.-Тошкент, 1978.-18