153
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 12-SON (YOʻITJ)
"TURLI XIL TA'LIM SHAROITIDA FAOL TA'LIM VA
MUAMMOLI TA'LIMNING SAMARADORLIGI"
Shoxafizova Nodina
“Kamoliddin Behzod nomidagi
Dizayn va rassomlik instituti
O’zbek va Xorijiy tillar kafedrasi o’qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14175861
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 9-noyabr 2024 yil
Ma’qullandi: 10-noyabr 2024 yil
Nashr qilindi: 17-noyabr 2024 yil
Ta'lim har bir jamiyatda muhim rol o'ynaydi. Bu
nafaqat bilim berish, balki shaxsni shakllantirish,
uning fikrlash tarzini rivojlantirish va kelajakda
muvaffaqiyatli faoliyat yuritishi uchun zarur
ko'nikmalarni berish jarayonidir.
KEY WORDS
Ta'limning samaradorligini oshirish uchun turli usullar va yondashuvlar mavjud. Faol ta'lim
va muammoli ta'lim — bu zamonaviy ta'lim tizimida muhim o'rin tutuvchi metodlardir. Ushbu
maqolada, turli ta'lim sharoitlarida faol va muammoli ta'limning samaradorligi tahlil qilinadi.
Faol ta'lim — bu talabalarni o'zlarini faol ishtirok etishga, o'rganishga undaydigan
metoddir. Ushbu yondashuvda talabalar faqat darsda passiv tinglovchilar emas, balki o'z
o'rganish jarayonlariga faol jalb etiladi. Faol ta'limning asosiy xususiyatlari sifatida o'zaro
muloqot, fikr almashish, muammolarni birgalikda hal qilish ko'rsatilishi mumkin. Ushbu
yondashuvda guruh ishlari, munozara, loyiha asosidagi ta'lim kabi usullar qo'llaniladi. Faol
ta'limning afzalliklari ko'p. Birinchidan, bu talabalarni o'z bilim va ko'nikmalarini mustaqil
ravishda rivojlantirishga imkon beradi. Ikkinchidan, hamkorlik muhitini yaratadi, bu esa
ijtimoiy ko'nikmalarni shakllantiradi. Talabalarning motivatsiyasini oshirishda ham faol
ta'limning roli katta. Ularning darsga qiziqishi ortadi va bu o'z navbatida natijalariga ijobiy
ta'sir ko'rsatadi.
Muammoli ta'lim — bu talabalarni muammolarni hal qilish jarayonida faol ishtirok
etishga undovchi yondashuvdir. Ushbu metodda talabalarga amaliy muammolar taqdim
etiladi, ularning yechimini topish uchun esa talabalar o'z bilimlarini, fikrlarini va tajribalarini
birlashtirishi lozim. Muammoli ta'lim jarayonida o'qituvchining roli yordamchi sifatida
ko'riladi, ya'ni u talabalarni to'g'ridan-to'g'ri yo'naltirish o'rniga, ularga o'zlarini erkin
tutishga va ijodiy fikrlashga imkon beradi. Muammoli ta'limning afzalliklari, avvalo,
talabalarni tanqidiy fikrlash va muammolarni hal qilish ko'nikmalarini rivojlantirishi bilan
bog'liq. Ular haqiqiy hayotda yuzaga kelishi mumkin bo'lgan vaziyatlarga tayyor bo'lishadi.
Bunday ta'lim usuli, shuningdek, o'z-o'zini o'rganish va bilimni chuqurlashtirishga yordam
beradi.
Turli xil ta'lim sharoitlari faol va muammoli ta'limning samaradorligiga ta'sir ko'rsatadi.
An'anaviy ta'lim sharoitida faol ta'lim metodlari ko'proq qiyinchilikka duch keladi, chunki
ko'pincha o'qitish jarayoni bir tomonlama bo'ladi. Zamonaviy ta'lim sharoitlarida esa,
masalan, onlayn ta'limda, talabalar o'z bilimlarini mustaqil ravishda kengaytirish va o'zaro
hamkorlik qilish imkoniyatiga ega bo'lishadi. Muammoli ta'lim esa turli sharoitlarda o'zgarib
154
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 12-SON (YOʻITJ)
turishi mumkin. Masalan, an'anaviy sinf muhitida o'quvchilar bir-biri bilan muloqot qilish
imkoniga ega, ammo onlayn sharoitda bu muammolarni hal qilish jarayoni biroz qiyinlashishi
mumkin. Biroq, onlayn muammoli ta'lim usullari yangi imkoniyatlarni, masalan, global
hamkorlik va turli xil resurslardan foydalanish imkonini beradi.
Faol ta'limning Asosiy Tamoyillari
1.
O'zaro Muloqot
: Faol ta'lim jarayonida talabalar o'rtasida ochiq muloqot va fikr
almashish bo'lishi zarur. Bu, o'z navbatida, fikrlar almashish, o'zaro hamkorlik va
o'rganish jarayonini kuchaytiradi.
2.
Muammolarni Hal Qilish
: Talabalar muammolarni hal qilishda o'z bilim va
ko'nikmalarini qo'llashlari kerak. Buning uchun turli vaziyatlar va muammolarni
tanlash orqali talabalarni faol ishtirok etishga rag'batlantirish mumkin.
3.
Tajribaga Olish
: Faol ta'lim jarayonida talabalar o'z tajribalarini kiritishlari, amaliy
vazifalarni bajarishlari va natijalarini tahlil qilishlari muhimdir. Bu, ularning o'z-o'zini
anglashini va o'rganishni chuqurlashtiradi.
4.
O'z-o'zini O'rganish
: Faol ta'lim uslublari talabalarni mustaqil ravishda o'rganishga
undaydi. Talabalar o'z vaqtlarini va resurslarini samarali boshqarishga o'rganishadi.
Faol Ta'lim Usullari
1.
Guruh Ishlari
: Talabalar kichik guruhlarga bo'linib, birgalikda loyiha yoki
muammolarni hal qilish uchun ishlaydi. Bu usul hamkorlik va jamoaviy fikrlashni
rivojlantiradi.
2.
Muhokama
: O'quvchilar dars davomida mavzuni muhokama qilishadi. Bu nafaqat
bilimlarni oshiradi, balki talabalar o'rtasidagi munosabatlarni ham mustahkamlaydi.
3.
Loyiha Asosidagi Ta'lim
: Talabalar real hayotdagi muammolarni hal qilish uchun
loyiha ishlab chiqadilar. Bu, ularning ijodkorligini va amaliy ko'nikmalarini
rivojlantiradi.
4.
Rol O'ynash
: Talabalar turli rollarda o'ynab, muayyan vaziyatlarni o'rganishadi. Bu
usul empatiya va ijtimoiy ko'nikmalarni rivojlantiradi.
Faol Ta'limning Foydalari
Motivatsiya
: Talabalar o'z o'rganish jarayonida faol ishtirok etganlari uchun ko'proq
motivatsiyaga ega bo'lishadi.
Tanishish va Do'stlashish
: Talabalar o'zaro muloqot qilish orqali bir-birlarini
yaxshiroq tushunishadi va do'stlik o'rnatishadi.
Tanqidiy Fikrlash
: Talabalar fikrlarini o'zaro almashish orqali tanqidiy fikrlash
ko'nikmalarini rivojlantirishadi.
O'ziga Ishonch
: Mustaqil ravishda ishlash orqali talabalar o'zlariga bo'lgan ishonchni
oshiradilar.
Faol Ta'limni Qanday Qilamiz?
1.
O'qituvchi Roli
: O'qituvchi faqat ma'lumot beruvchi emas, balki o'quvchilarga yo'l-
yo'riq ko'rsatuvchi va ularni qo'llab-quvvatlovchi bo'lishi kerak.
2.
Muhitni Yaratish
: Talabalar uchun ochiq va qulay muhit yaratish, ularni o'z fikrlarini
erkin ifodalashga undash juda muhim.
3.
Natijalarni Baholash
: O'quv jarayonining natijalarini baholashda faqat imtihon
natijalari emas, balki talabalar tomonidan erishilgan o'zgarishlar va rivojlanishlar ham
inobatga olinishi kerak.
Faol ta'lim va muammoli ta'lim zamonaviy ta'lim jarayonida muhim ahamiyatga ega. Ular
talabalarni faollikka, ijodkorlikka va muammolarni hal qilishga o'rgatadi. Ta'lim sharoitlari
ushbu yondashuvlarning samaradorligini belgilovchi muhim omil hisoblanadi. Kelajakda
ta'lim tizimini yaxshilash uchun faol va muammoli ta'limni birlashtirish zarur. Bu talabalarni
kelajakda muvaffaqiyatli va mustaqil fikr yurita oladigan shaxslar sifatida tayyorlashga
yordam beradi.
155
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 12-SON (YOʻITJ)
Foydalanilgan Adabiyotlar:
1.
Shirnov, A. A.
(2017).
Faol ta'lim metodlari: nazariya va amaliyot
. Tashkent:
O'zbekiston Respublikasi Oliy va o'rta maxsus ta'lim vazirligi.
2.
Kuziev, A.
(2019).
Ta'lim jarayonida muammoli ta'lim metodlari
. Tashkent: Fan va
texnologiyalar.
3.
Petrova, L. M.
(2020).
Innovatsion ta'lim: faol ta'lim usullari va ularning samaradorligi
.
Tashkent: O'zbekiston ta'lim markazi.
4.
Smith, J. K., & Brown, L. R.
(2018).
Active Learning: A Practical Guide for College
Instructors
. New York: Routledge.
5.
Vygotsky, L. S.
(1978).
Mind in Society: The Development of Higher Psychological
Processes
. Cambridge: Harvard University Press.
6.
Kolb, D. A.
(1984).
Experiential Learning: Experience as the Source of Learning and
Development
. Englewood Cliffs: Prentice Hall.
7.
Brusilovsky, P., & Millán, E.
(2007).
User Modelling and User-Adapted Interaction
. In
Adaptive Educational Technologies for Literacy Instruction
(pp. 4-28). New York:
Routledge.
8.
Freire, P.
(1970).
Pedagogy of the Oppressed
. New York: Continuum.
9.
Johnson, D. W., & Johnson, R. T.
(2009).
An Educational Psychology Success Story:
Social Interdependence Theory and Cooperative Learning
. Educational Psychologist,
44(1), 15-28.
10.
Dewey, J.
(1938).
Experience and Education
. New York: Macmillan.
